نقد و بررسی
نقد Writing on the City | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه اثر و تصحیح یک ابهام «Writing on the City» فیلم مستندی ایرانی به کارگردانی Keywan Karimi است که در منابع سینمایی با سال ساخت ۲۰۱۶ شناخته می‌شود، نه ۲۰۱۸. موضوع آن نوشته‌ها و نقش‌ونگارهای دیواری تهران است؛ ازاین‌رو با اثری داستانی دربارهٔ شخصیتی محوری و آینده‌ای پادآرمان‌شهری روبه‌رو نیستیم.
این تفاوت مهم است: نقد فیلم را باید بر مبنای شیوهٔ مستندسازی، نگاه تاریخی و زبان تصویری آن نوشت، نه بر پایهٔ مؤلفه‌های داستانی‌ای که به نظر می‌رسد به فیلم دیگری تعلق داشته باشند. دیوار به‌مثابه حافظه ایدهٔ مرکزی فیلم ساده و در عین حال پربار است: دیوارهای شهر فقط مرز میان فضای عمومی و خصوصی نیستند؛ سطحی‌اند که تاریخ روی آن‌ها ثبت، پاک یا بازنویسی می‌شود.
شعارها و تصویرهای خیابانی ممکن است عمر کوتاهی داشته باشند، اما همین گذرا بودن، آن‌ها را به اسنادی حساس بدل می‌کند. نوشته‌ای که امروز بر دیوار است، فردا می‌تواند زیر رنگ تازه‌ای ناپدید شود؛ بااین‌حال، حذف‌شدنش نیز بخشی از تاریخ شهر است. فیلم از این منظر، تهران را نه صرفاً مجموعه‌ای از خیابان‌ها و ساختمان‌ها، بلکه متنی در حال تغییر می‌بیند.
« فیلم از این منظر، تهران را نه صرفاً مجموعه‌ای از خیابان‌ها و ساختمان‌ها، بلکه متنی در حال تغییر می‌بیند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
هر شعار، ردّ خواستی جمعی یا نشانهٔ یک منازعه است؛ و هر پاک‌کردن، پوشاندن یا جایگزین‌کردن آن، نوعی مداخله در حافظهٔ عمومی. اهمیت نگاه کاریمی در این است که امر آشنا را دوباره دیدنی می‌کند: چیزی که شهروندان ممکن است هر روز از کنارش بگذرند، در قاب فیلم به موضوعی برای خواندن و تأمل بدل می‌شود.
تاریخ در سطح خیابان دامنهٔ تاریخی اثر، از انقلاب اسلامی تا دوره‌های بعدی، از جمله جنگ ایران و عراق، بازسازی اقتصادی، اصلاحات و اعتراض‌های سال ۱۳۸۸ را دربرمی‌گیرد. این تاریخ‌نگاری، برخلاف روایت‌های رسمی و خطی، از نشانه‌هایی آغاز می‌شود که در زندگی روزمره پراکنده‌اند. شهر در اینجا کتابی نیست که فصل‌هایش مرتب و قطعی باشند؛ بیشتر به صفحه‌ای می‌ماند که نوشته‌های گوناگون بر آن آمده‌اند و لایه‌های پیشین را کاملاً از میان نبرده‌اند.
این شیوه به فیلم امکان می‌دهد تغییرات سیاسی و اجتماعی را از سطح تجربهٔ عمومی دنبال کند. شعار دیواری نه لزوماً تمام پیچیدگی یک رویداد را توضیح می‌دهد و نه می‌تواند جای تاریخ‌نگاری جامع را بگیرد؛ اما تصویری فشرده از زبان زمانه عرضه می‌کند. فیلم با کنار هم گذاشتن این نشانه‌ها، به‌جای آن‌که برای هر دوره حکمی نهایی صادر کند، پرسشی اساسی پیش می‌کشد: چه کسی حق دارد بر دیوار شهر بنویسد، چه چیزی سزاوار ماندن است و چه کسی تصمیم می‌گیرد که نشانی از گذشته باقی نماند؟
« این تاریخ‌نگاری، برخلاف روایت‌های رسمی و خطی، از نشانه‌هایی آغاز می‌شود که در زندگی روزمره پراکنده‌اند. »
شخصیت‌ها و اجرا
زبان تصویری و ریتم تأمل قدرت اثر در پیوند میان تصویرهای شهری و نوشته‌های روی دیوارهاست. دوربین به شهر با شتاب یک گزارش خبری نگاه نمی‌کند؛ مکث می‌کند، جزئیات را پیش چشم می‌آورد و فرصت می‌دهد مخاطب با نوشته‌ها و بافت محیط روبه‌رو شود. این مکث‌ها صرفاً آرایش زیبایی‌شناسانه نیستند. آن‌ها شیوه‌ای برای بازگرداندن توجه به چیزی‌اند که در هیاهوی شهر به‌سادگی نادیده گرفته می‌شود.
ریتم آرام فیلم با موضوع آن تناسب دارد. تاریخ دیوارها یک واقعهٔ واحد یا یک نقطهٔ اوج روشن نیست؛ حاصل انباشت نشانه‌ها، دگرگونی‌ها و پاک‌شدن‌هاست. بنابراین حرکت کند اثر به مخاطب امکان می‌دهد میان نوشته و زمان، میان تصویر و فضای شهری، ارتباط برقرار کند. البته همین انتخاب ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار پیشروی پرشتاب یا توضیح‌های مکرر دارند، دشوار باشد.
فیلم بیشتر دعوت به مشاهده است تا عرضهٔ روایتی پرحادثه. مستند، شعر و سیاست «Writing on the City» در مرز میان مستند تاریخی و تأمل شاعرانه حرکت می‌کند. وجه مستند آن از توجه به نشانه‌های واقعی شهر و پیوند آن‌ها با دوره‌های سیاسی می‌آید؛ وجه شاعرانه‌اش از این‌که دیوار را همچون سطحی زنده و پاسخ‌گو می‌بیند.
« زبان تصویری و ریتم تأمل قدرت اثر در پیوند میان تصویرهای شهری و نوشته‌های روی دیوارهاست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
شهر در این نگاه، پس‌زمینهٔ خنثای کنش‌های انسانی نیست؛ خود حامل ردّ کنش‌هاست. این رویکرد سیاسی است، اما لزوماً از راه خطابه عمل نمی‌کند. فیلم به‌جای تکیه بر توضیح‌های مستقیم، معنای خود را از کنار هم قرار گرفتن تصویرها و نوشته‌ها می‌سازد. نتیجه، نوعی فاصلهٔ انتقادی است: تماشاگر با نشانه‌هایی روبه‌رو می‌شود که ممکن است پیش‌تر معنایشان را بدیهی پنداشته باشد، اما اکنون باید دربارهٔ منشأ، مخاطب و سرنوشتشان فکر کند.
این روش نقطهٔ قوت فیلم است؛ هرچند گاهی می‌تواند اطلاعات زمینه‌ای لازم برای درک تفاوت میان دوره‌ها را کم‌رنگ کند. محدودیت‌ها و دشواری‌های تماشا شیوهٔ مشاهده‌محور فیلم بهایی نیز دارد. اگر بیننده با تاریخ سیاسی معاصر ایران آشنایی اندکی داشته باشد، ممکن است همهٔ نشانه‌ها را به‌سادگی در بافت زمانی خود جای ندهد.
خود نوشته‌ها همیشه توضیح نمی‌دهند که در چه شرایطی پدید آمده‌اند یا واکنش به کدام رویداد بوده‌اند. همین فشردگی می‌تواند بخشی از جذابیت اثر باشد، اما گاه فاصله‌ای میان تصویر و فهم کامل آن ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، تکرار نگاه به دیوارها و حرکت آرام فیلم ممکن است در بخش‌هایی یکنواخت به نظر برسد.
« شهر در این نگاه، پس‌زمینهٔ خنثای کنش‌های انسانی نیست؛ خود حامل ردّ کنش‌هاست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این ایراد را نباید با ضعف دراماتیک یک فیلم داستانی اشتباه گرفت؛ مستند از ابتدا وعدهٔ کشمکش شخصیت‌محور و گره‌گشایی کلاسیک نمی‌دهد. بااین‌حال، حتی در سینمای تأملی نیز تنوع در ضرباهنگ و سازمان‌دهی اطلاعات اهمیت دارد. هرجا پیوند میان نشانه‌ها و دورهٔ تاریخی برای مخاطب روشن‌تر می‌شود، فیلم گیراتر است؛ هرجا این پیوند صرفاً به برداشت شخصی واگذار می‌شود، احتمال فاصله‌گرفتن تماشاگر افزایش می‌یابد.
ارزش تاریخی و سینمایی ساخت فیلم در شرایطی که نوشته‌های دیواری می‌توانند موضوعی حساس و مناقشه‌برانگیز باشند، به خود اثر بُعدی فراتر از موضوعش می‌دهد. کاریمی به سراغ ردهایی رفته که ماندگاری‌شان تضمین‌شده نیست و همین انتخاب، مستندسازی را به کنشی دربارهٔ ثبت و فراموشی پیوند می‌زند. فیلم‌ساز نمی‌کوشد شهر را در تصویری ثابت محبوس کند؛ می‌کوشد تغییرپذیری آن را ثبت کند، حتی اگر این ثبت فقط بخشی از واقعیت را در بر گیرد.
در نتیجه، ارزش «Writing on the City» تنها در گردآوری شعارها و تصویرها نیست. ارزش آن در نوع نگاهش است: تبدیل سطحی روزمره به سندی تاریخی و پرسشی دربارهٔ قدرت، حافظه و حضور شهروندان در فضای عمومی. فیلم شاید برای همهٔ مخاطبان آسان یا خوش‌آهنگ نباشد، اما روش دیدن خود را با اصرار و انسجام پیش می‌برد.
« بااین‌حال، حتی در سینمای تأملی نیز تنوع در ضرباهنگ و سازمان‌دهی اطلاعات اهمیت دارد. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «Writing on the City» مستندی آرام، سیاسی و شاعرانه دربارهٔ تهران و ردّ تاریخ بر دیوارهای آن است. مهم‌ترین دستاوردش این است که نوشته‌های گذرا را به نشانه‌هایی از حافظهٔ جمعی بدل می‌کند و از مخاطب می‌خواهد شهر را نه فقط ببیند، بلکه بخواند. کندی ریتم و کمبود توضیح در برخی پیوندهای تاریخی ممکن است تجربهٔ تماشا را دشوار سازد، اما این محدودیت‌ها از انسجام ایدهٔ اصلی فیلم نمی‌کاهند.
برای تماشاگرانی که از سینمای مستند انتظار مشاهدهٔ دقیق، تأمل و توجه به سیاستِ فضاهای روزمره دارند، اثر تجربه‌ای معنادار فراهم می‌کند.
« جمع‌بندی «Writing on the City» مستندی آرام، سیاسی و شاعرانه دربارهٔ تهران و ردّ تاریخ بر دیوارهای آن است. »
ثبت دیدگاه