وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

اثری که از برخورد ساخته می‌شود «WR: Mysteries of the Organism» ساختهٔ Dušan Makavejev، بیش از آنکه روایتی خطی با آغاز و میانه و پایان باشد، میدان برخورد چند جهان فکری و تصویری است: مستند و داستان، بدن و دولت، میل فردی و انضباط جمعی. فیلم در سال ۱۹۷۱ ساخته شد و زندگی و اندیشه‌های جنجالی Wilhelm Reich را با روایتی داستانی در یوگسلاوی کمونیستی درهم می‌آمیزد؛ اما این دو مسیر را به‌سادگی در خدمت توضیح یکدیگر قرار نمی‌دهد.

فیلم از مخاطب نمی‌خواهد فقط داستان را دنبال کند؛ از او می‌خواهد نسبت میان قطعه‌ها را بسنجد و در شکاف‌های میانشان معنایی بجوید. همین روش، هم سرچشمهٔ نیروی اثر است و هم علت دشواری آن. بدن، سیاست و اندیشهٔ رایش نقطهٔ عزیمت فکری فیلم، دیدگاهی است که بدن را قلمرویی خصوصی و جدا از اجتماع نمی‌بیند.

در اندیشهٔ رایش، میل جنسی، سلامت روان و آزادی فردی با سازوکارهای قدرت ارتباط دارند. ماکاوِیف این ایده را به‌منزلهٔ پاسخ قطعی عرضه نمی‌کند؛ آن را وارد گفت‌وگویی تصویری می‌کند که در آن نظریه، تجربهٔ زیسته و طنز سیاسی پیوسته یکدیگر را تأیید یا مختل می‌کنند. حضور گفتارها و تصاویر مستند دربارهٔ رایش، در کنار صحنه‌های داستانی و مواد آرشیوی، لحن فیلم را از زندگی‌نامه‌گویی ساده دور می‌سازد.

« همین روش، هم سرچشمهٔ نیروی اثر است و هم علت دشواری آن. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

رایش در اینجا نه قهرمانی بی‌چون‌وچراست و نه موضوعی برای ردّ سریع؛ او به کانونی بدل می‌شود که پرسش‌های فیلم پیرامون آزادی و اقتدار به دورش می‌چرخند. روایت داستانی و میل به رهایی در سوی داستانی فیلم، Milena زنی جوان و سیاسی است که رابطه‌اش با جهان پیرامون، آمیزه‌ای از آرمان‌خواهی، بازیگوشی و میل به تجربه است.

مسیر او را نباید صرفاً داستانی عاشقانه یا تصویری ساده از «رهایی جنسی» دانست. رفتارهایش در برابر شعارهای سیاسی و قواعد اجتماعی قرار می‌گیرند و تناقض میان باورهای اعلام‌شده و خواسته‌های شخصی را آشکار می‌کنند. فیلم از این تضاد برای داوری اخلاقی آسان بهره نمی‌برد؛ بیشتر نشان می‌دهد که آرمان‌های آزادی‌خواهانه نیز ممکن است، وقتی با بدن واقعی و خواسته‌های پیچیده روبه‌رو می‌شوند، گرفتار محدودیت و تناقض شوند.

این روایت، در عین سرزندگی، عامدانه از الگوی قهرمان‌محور و تحول روان‌شناختی متعارف فاصله می‌گیرد. تدوین به‌مثابه استدلال مهم‌ترین ابزار ماکاوِیف برای پیوند دادن این لایه‌ها تدوین است. فیلم میان مصاحبه، تصویر آرشیوی، گفتار مستند و صحنه‌های داستانی حرکت می‌کند و گاه یک قطعه را درست زمانی قطع می‌کند که تماشاگر انتظار ادامه‌اش را دارد.

« مسیر او را نباید صرفاً داستانی عاشقانه یا تصویری ساده از «رهایی جنسی» دانست. »

شخصیت‌ها و اجرا

این پرش‌ها صرفاً آرایش سبکی نیستند؛ خودشان نوعی استدلال می‌سازند. هنگامی که تصویر تبلیغاتی، بحث دربارهٔ بدن و کنشی داستانی در کنار هم قرار می‌گیرند، تماشاگر ناچار می‌شود رابطه‌ای را تشخیص دهد که فیلم آن را با توضیح مستقیم تثبیت نمی‌کند. این شیوه می‌تواند فریبنده و پرانرژی باشد، اما همیشه به شفافیت نمی‌انجامد.

گاهی اتصال‌ها چنان ناگهانی‌اند که به‌جای کشف معنا، حس گسست و پراکندگی باقی می‌گذارند. طنز و نقد اقتدار طنز فیلم از نوعی نیست که صرفاً برای سبک‌کردن مضمون به کار رود. شوخی‌های تلخ و برخوردهای نامنتظر، جدیت زبان رسمی قدرت را از اعتبار می‌اندازند و نشان می‌دهند که سیاست چگونه می‌تواند بدن و زندگی خصوصی را زیر نظم خود قرار دهد.

فیلم با کنار هم نشاندن تصاویر ایدئولوژیک و محتوای جنسی، به شکلی طعنه‌آمیز از تناقض میان وعدهٔ رهایی جمعی و کنترل فردی سخن می‌گوید. بااین‌حال، ماکاوِیف تنها یک نظام سیاسی یا یک جریان فکری را هدف نمی‌گیرد؛ میل به سلطه می‌تواند در هر دستگاهی بازتولید شود، حتی در گفتمانی که خود را مدافع آزادی می‌داند.

« این پرش‌ها صرفاً آرایش سبکی نیستند؛ خودشان نوعی استدلال می‌سازند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

همین چندسویی، فیلم را از بیانیه‌ای یک‌خطی دور می‌کند، هرچند گاهی مرز میان نقد سنجیده و شوک‌آفرینی را مبهم می‌سازد. اجراها و حضورهای نامتعارف بازی‌ها به فضای تجربی فیلم نیرویی زمینی می‌بخشند. Milena Dravić در نقش زنی که میان شور سیاسی، کنجکاوی و میل شخصی در رفت‌وآمد است، حضوری پرتحرک دارد؛ بازی او بیش از آنکه به نمایش احساسات صیقلی متکی باشد، از انرژی و بی‌پروایی شخصیت نیرو می‌گیرد.

Ivica Vidović نیز در نقش Vladimir Ilyich، به روایتی که از ابتدا با نشانه‌های سیاسی و طنز آمیخته است، کیفیتی دوپهلو می‌دهد. در کنار آنان، حضور چهره‌هایی که به‌صورت خودشان یا در قالبی نزدیک به خود ظاهر می‌شوند، مرز میان مستند و اجرا را بیش از پیش ناپایدار می‌کند. نتیجه مجموعه‌ای از بازی‌هاست که نه می‌کوشند آشفتگی فرم را پنهان کنند و نه آن را به یک نمایش تصنعی بدل سازند.

تصویر، صدا و تجربهٔ تماشاگر دگرگونی میان تصاویر آرشیوی، ثبت‌های مستند و موقعیت‌های داستانی، برای فیلم بافتی ناهمگون می‌سازد؛ ناهمگونی‌ای که با تدوین پرشتاب و موسیقی و صداهای متنوع تشدید می‌شود. اثر به تماشاگر فرصت نمی‌دهد برای مدتی طولانی در یک لحن ثابت مستقر شود. یک لحظه ممکن است در برابر ادعایی نظری قرار بگیریم و لحظه‌ای بعد با طنز، هجو یا صحنه‌ای عامدانه غریب روبه‌رو شویم.

« اجراها و حضورهای نامتعارف بازی‌ها به فضای تجربی فیلم نیرویی زمینی می‌بخشند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این نوسان، تماشای فیلم را زنده و تأمل‌برانگیز می‌کند، اما به همان اندازه نیازمند آمادگی مخاطب است. فیلم نه به دنبال روان‌کردن تجربه است و نه از ناهمواری آن شرم دارد؛ آشفتگی و بی‌قراری را بخشی از موضوع خود می‌سازد. مرز میان جسارت و افراط تصاویر جنسی و شوک‌آور فیلم را نمی‌توان از منطق آن جدا کرد، زیرا بدن و تابوشکنی در مرکز گفت‌وگویش قرار دارند.

بااین‌همه، حضور چنین تصاویری همیشه به یک اندازه در خدمت استدلال نیست. برای برخی تماشاگران، صراحت بصری فیلم راهی برای مواجهه با موضوعی سرکوب‌شده خواهد بود؛ برای برخی دیگر، ممکن است توجه را از پیچیدگی سیاسی و فکری اثر منحرف کند. همین مسئله دربارهٔ پیوند میان رایش، سوسیالیسم، آزادی جنسی و نقد اقتدار نیز صدق می‌کند: فیلم رابطه‌ها را می‌سازد، اما کمتر می‌کوشد آن‌ها را به‌صورت منظم و نهایی توضیح دهد.

بنابراین تماشاگر ممکن است نه با پاسخی روشن، بلکه با مجموعه‌ای از پرسش‌های حل‌نشده از فیلم بیرون بیاید. جمع‌بندی «WR: Mysteries of the Organism» اثری نامتعارف و بی‌قرار است که قالب‌های تثبیت‌شده را نه برای نمایش مهارت صوری، بلکه برای به‌هم‌زدن عادت‌های فکری به کار می‌گیرد. قوت اصلی‌اش در جسارت مونتاژ، طنز سیاسی، حضورهای زنده و امتناع از جدا کردن بدن از مناسبات قدرت است.

« این نوسان، تماشای فیلم را زنده و تأمل‌برانگیز می‌کند، اما به همان اندازه نیازمند آمادگی مخاطب است. »

جمع‌بندی

ضعفش نیز از همان سرچشمه می‌آید: روایت پراکنده، پیوندهای گاه مبهم و تصاویری که ممکن است برای بخشی از مخاطبان بیش از اندازه شوک‌آور باشند. این فیلم بیش از آنکه یک داستان سرراست یا رساله‌ای منسجم باشد، تجربه‌ای فکری و حسی است؛ تجربه‌ای که در آن تماشاگر باید خود میان قطعه‌های ناهمخوان پل بزند.

اگر فیلم به‌جای آنکه همه‌چیز را توضیح دهد، پرسش‌هایی ماندگار بر جای می‌گذارد، این ناتمامی بخشی از هویت هنری آن است.