نقد و بررسی
نقد Wizards | 1977
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت جادو در جهانی ویران «جادوگران» ساختهٔ رالف بکشی، از همان آغاز جهان خود را نه با توضیحی آرام و تدریجی، بلکه با تصویری هولناک و قصه‌وار معرفی می‌کند: زمین پس از نابودی تمدن انسانی، زیر آوار جنگ و فناوری مدفون شده و طبیعت، موجوداتی تازه و نظمی جادویی را پدید آورده است. این آیندهٔ دور، نه آرمان‌شهری سبز و آرام است و نه ویرانه‌ای صرفاً تاریک؛ آمیزه‌ای است از افسون، خشونت، شوخی و خاطرهٔ تمدنی که گمان می‌کرد ابزارهایش می‌توانند همه‌چیز را مهار کنند.
همین ترکیب نامتعارف، از ابتدا هویت فیلم را شکل می‌دهد. در بطن روایت، تقابل دو برادر دوقلو قرار دارد: آواتار، جادوگری مهربان و سالخورده، و بلک‌وُلف، برادری جاه‌طلب که قدرت را در تسخیر و فرمان‌برداری می‌جوید. ماجرا از الگوی آشنای نبرد خیر و شر بهره می‌گیرد، اما نیروی متمایز خود را از پیوند این الگو با جهانی پساآخرالزمانی می‌سازد.
در این‌جا جادو تنها نیرویی خیال‌انگیز نیست؛ در برابر فناوری جنگی و سازوکارهای تبلیغاتی، صورت دیگری از قدرت و شیوه‌ای دیگر برای فهم جهان است. آشنایی کلی با خط داستانی، از کشف رویارویی دو برادر نمی‌کاهد؛ جذابیت اصلی در تماشای برخورد این دو منطق و شکل بصری ویژهٔ فیلم است. جادو در کنار ویرانه‌های تمدن مهم‌ترین دستاورد فیلم، ساخت جهانی است که در آن بقایای فناوری نظامی در میان افسانه‌ها و موجودات افسون‌شده حضور دارند، بی‌آنکه یکی دیگری را کاملاً از صحنه بیرون براند.
ویرانه‌ها یادآور گذشته‌ای‌اند که خشونت و میل به سلطه در آن به اوج رسیده بود؛ در مقابل، جادو و زیست جهان تازه، امکان بازگشت طبیعت و شکل‌گیری نظم دیگری را پیش می‌کشند. این تضاد، فیلم را از قصه‌ای ساده دربارهٔ نبرد دو جادوگر فراتر می‌برد و آن را به تأملی تصویری دربارهٔ میراث جنگ و وسوسهٔ قدرت بدل می‌کند.
« همین ترکیب نامتعارف، از ابتدا هویت فیلم را شکل می‌دهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
البته «جادوگران» این اندیشه را با ظرافتی همیشگی پرورش نمی‌دهد. مضمون تقابل جادو و فناوری، گاه آشکار و بی‌پرده است؛ فیلم بیشتر بر نیروی نمادین تصویر تکیه دارد تا بر گفت‌وگویی پیچیده دربارهٔ پیامدهای اخلاقی یا سیاسی آن. بااین‌حال، صراحتش بخشی از شخصیت اثر است. فیلم از پنهان‌کردن موضع خود پرهیز می‌کند و جهانی می‌آفریند که در آن، تصاویر گذشتهٔ خشونت‌بار نه در مقام زینت، بلکه همچون سلاحی روانی و سیاسی به کار گرفته می‌شوند.
این استفاده، فاصلهٔ میان افسانه و تاریخ را عامدانه برهم می‌زند. زبان بصری و جسارت تجربی تصویرهای فیلم به‌ندرت یکدست و صیقلی‌اند. طراحی شخصیت‌ها، پس‌زمینه‌های نقاشانه، ترکیب رنگ‌های تند و صحنه‌های مبتنی بر تصویرهای واقعی یا بازطراحی‌شده، کنار هم زبانی ناآرام می‌سازند. این ناهمگونی ممکن است در نگاه نخست خام یا آشفته به نظر برسد، اما بخشی از منطق زیبایی‌شناختی اثر است: جهانی که از برخورد تمدن‌ها و دوره‌های گوناگون پدید آمده، در قالبی بصری یکپارچه و مرتب جا نمی‌گیرد.
یکی از مهم‌ترین شگردهای فیلم، بهره‌گیری از روتوسکوپی و تلفیق آن با پویانمایی دست‌کشیده است. حرکت‌های برگرفته از تصویر واقعی، به‌ویژه در صحنه‌های جنگی، وزن و خشونتی متفاوت از حرکت‌های کارتونی معمول دارند. این انتخاب، مقیاس نبرد را بزرگ‌تر می‌کند و در عین حال، به آن حال‌وهوایی غریب و گاه ناآرام می‌بخشد.
اما شیوهٔ تلفیق همیشه بی‌نقص نیست: تغییر ناگهانی میان بافت‌ها و سبک‌ها می‌تواند ضرباهنگ تصویری را مختل کند و پویانمایی در برخی لحظه‌ها زمخت یا ناهماهنگ جلوه کند. آنچه برای گروهی از تماشاگران نشانهٔ جسارت است، برای گروهی دیگر ممکن است مانعی در برابر غرق‌شدن در جهان فیلم باشد. طنز، لحن و انرژی روایت «جادوگران» میان هراس و شوخی رفت‌وآمد می‌کند.
« البته «جادوگران» این اندیشه را با ظرافتی همیشگی پرورش نمی‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
سربازان و موجودات گاه چنان ابلهانه رفتار می‌کنند که فضای جنگی به هجویه‌ای پرتحرک بدل می‌شود؛ لحظاتی بعد، تصویرهای خشونت‌بار یا نشانه‌های تاریخی دوباره سایه‌ای سنگین بر فضا می‌اندازند. این جابه‌جایی لحن، هم منبع انرژی فیلم است و هم یکی از نقاط آسیب‌پذیر آن. طنز عجیب‌وغریب، اثر را از جدیتی یکنواخت می‌رهاند و به آن رنگی شخصی می‌دهد، اما گاه شدت خطر را کاهش می‌دهد و اجازه نمی‌دهد صحنه‌های عاطفی یا بحرانی به اندازهٔ لازم اثر بگذارند.
با وجود این، طنز فیلم صرفاً برای سبک‌کردن فضا نیست. گاه بی‌کفایتی نیروهای جنگی و مضحک‌بودن نمایش قدرت را آشکار می‌کند و گاه، با فاصله‌گرفتن از لحن حماسی متعارف، خودِ اسطوره‌سازی را دست می‌اندازد. شوخی‌ها همیشه به یک اندازه موفق نیستند؛ بعضی از آن‌ها از مسیر اصلی روایت جدا می‌افتند و بیشتر به وقفه‌ای کم‌اثر شباهت دارند.
اما همین بی‌قاعدگی به اثر حالتی آزاد و سرکش می‌بخشد؛ گویی فیلم علاقه‌ای ندارد قواعد خیال‌پردازی حماسی را بی‌چون‌وچرا بپذیرد. شخصیت‌ها و ظرفیت عاطفی محور داستانیِ دو برادر، بالقوه ظرفیت یک تراژدی خانوادگی را دارد: نزاعی که در آن دشمنی سیاسی با پیوند خونی درهم می‌آمیزد. آواتار و بلک‌وُلف نمایندهٔ دو نگرش متضادند و حضورشان به روایت جهت می‌دهد، اما پرداخت روان‌شناختی شخصیت‌ها محدود می‌ماند.
انگیزه‌ها و جایگاه اخلاقی آن‌ها به‌سرعت روشن می‌شود، بی‌آنکه فیلم زمان فراوانی برای پیچیده‌کردن این تصویر یا کاوش در گذشتهٔ مشترکشان اختصاص دهد. در نتیجه، رویارویی برادران بیشتر نیرویی اسطوره‌ای و نمادین دارد تا کشمکشی کاملاً شخصی و ملموس. شخصیت‌های همراه نیز در جهانی پر از طرح‌ها و ایده‌های بصری گاه به‌سرعت از کنار تماشاگر می‌گذرند.
« این جابه‌جایی لحن، هم منبع انرژی فیلم است و هم یکی از نقاط آسیب‌پذیر آن. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
برخی ویژگی‌هایشان به‌یادماندنی است، اما فرصت کافی برای دگرگونی یا تعمیق عاطفی پیدا نمی‌کنند. این محدودیت در صحنه‌هایی که به همدلی یا سوگواری نیاز دارند، محسوس‌تر می‌شود: فیلم گاهی پیش از آن‌که احساس در تماشاگر بنشیند، به رویداد بعدی می‌پرد. بااین‌همه، شخصیت‌پردازی تخت را باید در کنار شگردهای دیگر اثر سنجید؛ «جادوگران» بیش از آن‌که بر ظرافت درونی قهرمانان تکیه کند، از تضاد نمادین آنان و از فضای نامعمول پیرامونشان نیرو می‌گیرد.
ریتم و ساختار روایت روایت در آغاز با سرعتی دلپذیر، جهان و تعارض اصلی را معرفی می‌کند و سپس به سفری پرحادثه و برخوردهایی گاه خنده‌آور و گاه تهدیدآمیز می‌رسد. بااین‌حال، بخش میانی از توازن یکسانی برخوردار نیست. بعضی صحنه‌ها بیش از نیاز خود ادامه می‌یابند، در حالی که لحظات مهم عاطفی یا تصمیم‌های شخصیت‌ها گاه با شتاب پشت سر گذاشته می‌شوند.
نتیجه آن است که فیلم در بخش‌هایی پرانرژی و پیش‌برنده است و در بخش‌هایی دیگر، پیوستگی و تمرکز خود را از دست می‌دهد. این ناهمواری تا اندازه‌ای با ماهیت تجربی اثر سازگار است، اما همیشه به سود آن تمام نمی‌شود. گذار میان ماجراجویی، هجو، جنگ و تأمل دربارهٔ فناوری، گاهی چنان ناگهانی است که پیوند میان صحنه‌ها سست به نظر می‌رسد.
بااین‌حال، ساختار فیلم از جذابیت بصری و تنوع مداوم موقعیت‌ها بهره می‌برد؛ حتی هنگامی که روایت مکث می‌کند، جهان اثر غالباً چیزی تازه برای دیدن پیش می‌گذارد. تماشاگرانی که انتظار قصه‌گویی منظم و پرداخت مرحله‌به‌مرحله دارند، ممکن است با این ریتم کنار نیایند؛ علاقه‌مندان به خیال‌پردازی نامتعارف، احتمالاً این بی‌قاعدگی را بخشی از تجربه خواهند دانست.
« برخی ویژگی‌هایشان به‌یادماندنی است، اما فرصت کافی برای دگرگونی یا تعمیق عاطفی پیدا نمی‌کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
صدا، موسیقی و حال‌وهوای افسانه‌ای روایت‌گری و موسیقی در ساخت لحن اثر نقش مهمی دارند. صدای راوی، با حالتی قصه‌گو، جهان را همچون افسانه‌ای کهن قاب می‌گیرد؛ اما آنچه روایت می‌شود، گذشته‌ای آرام و دلپذیر نیست، بلکه تاریخ خشونت و نابودی است. همین تضاد میان شیوهٔ قصه‌گویی و محتوای تلخ، به فیلم رنگی دوگانه می‌دهد: داستان هم افسونگر است و هم هشداردهنده.
موسیقی نیز با بهره‌گیری از حال‌وهوای راک و رنگ‌آمیزی‌های گوناگون، به انرژی ماجراجویی کمک می‌کند و در بخش‌هایی فضای نامأنوس و اندکی هذیانی فیلم را پررنگ‌تر می‌سازد. صدا و موسیقی به‌تنهایی نمی‌توانند کمبودهای ریتم یا شخصیت‌پردازی را جبران کنند، اما در تثبیت هویت فیلم مؤثرند. آن‌ها اجازه نمی‌دهند اثر به فانتزی‌ای بی‌زمان و بی‌ریشه تبدیل شود؛ «جادوگران» محصول حال‌وهوای هنری و فرهنگی دورهٔ خود است و این ردپا را پنهان نمی‌کند.
حتی زمختی برخی لحظات نیز در کنار طراحی‌های غیرمتعارف و لحن شوخ و ناآرام، به حس دست‌ساز و مستقل اثر می‌افزاید. جمع‌بندی «جادوگران» فیلمی بی‌نقص یا کاملاً منسجم نیست، اما به‌ندرت معمولی به نظر می‌رسد. ترکیب فانتزی پساآخرالزمانی با بقایای جنگ، طنز نامتعارف، تصویرهای تجربی و پویانمایی ناهماهنگ، اثری می‌آفریند که بیش از صیقل فنی، بر تخیل و جسارت تکیه دارد.
ضعف در ریتم میانی، شخصیت‌پردازی کم‌عمق و گذارهای بصری زمخت می‌توانند مانع پیوند عاطفی کامل شوند؛ در مقابل، جهان‌سازی خیال‌انگیز، هجو قدرت و برخورد جادو با فناوری، به فیلم هویتی متمایز می‌بخشند. ارزش تماشای اثر بیش از آن‌که در تازگی طرح کلی باشد، در شیوهٔ ناآرام و شخصیِ روایت آن است.
« صدا، موسیقی و حال‌وهوای افسانه‌ای روایت‌گری و موسیقی در ساخت لحن اثر نقش مهمی دارند. »
جمع‌بندی
«جادوگران» به تماشاگر وعدهٔ فانتزی متوازن و آراسته نمی‌دهد؛ او را به سرزمینی می‌برد که در آن افسانه، خاطرهٔ جنگ و شوخی تلخ در کنار هم زندگی می‌کنند. برای کسانی که از پویانمایی تجربی و خیال‌پردازی‌های زمخت اما پرشور استقبال می‌کنند، این فیلم تجربه‌ای ماندگار و قابل تأمل است؛ تجربه‌ای که نقص‌هایش نیز بخشی از سیمای یگانهٔ آن شده‌اند.
ثبت دیدگاه