نقد و بررسی
نقد خونِ دانا (Wise Blood) | 1979
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
قصیده‌ای کج‌ومعوج برای ایمان «خون خردمند» جان هیوستون اقتباسی از رمان فلنری اوکانر است؛ اثری که از همان آغاز، جهانش را نه با واقع‌گرایی آرام و آشنا، بلکه با ترکیبی از طنز گزنده، غریب‌نمایی و تیرگی جنوب آمریکا بنا می‌کند. هیزل موتس، مردی جوان و بی‌پول، به شهری کوچک می‌رسد و می‌کوشد از راه موعظه و برپا کردن کلیسایی برای خود به جایگاهی برسد.
اما این طرح ساده، خیلی زود به مواجهه‌ای پیچیده با ایمان، انکار، خودفریبی و میل به قدرت بدل می‌شود. فیلم از پرسش‌هایش پاسخ‌های روشن نمی‌سازد؛ به‌جای آن، شخصیت‌هایی را کنار هم می‌نشاند که هر یک به شکلی مضطرب و گاه مضحک در جست‌وجوی معنایی برای زندگی‌اند. هیوستون در انتقال جهان خاص اوکانر، اسیر بازگویی صرف داستان نمی‌شود.
فضای فیلم طوری شکل می‌گیرد که واقعیت روزمره اندکی کج و ناآشنا به نظر می‌رسد؛ گویی هر منظره و هر برخورد، زیر پوسته‌اش نشانه‌ای از چیزی تاریک‌تر پنهان کرده است. حاصل، کمدی سیاهی است که خنده را از دل آسودگی بیرون نمی‌آورد، بلکه آن را با نوعی ناراحتی و مکث همراه می‌کند. هیزل موتس؛ شورِ بی‌قرار و انکارِ ایمان هیزل شخصیتی است که تناقض‌هایش نیروی اصلی فیلم را می‌سازند.
جاه‌طلبی او به‌سادگی با میل به موفقیت اجتماعی توضیح‌پذیر نیست؛ او می‌خواهد بر دیگران اثر بگذارد، اما هم‌زمان با همان چیزی می‌جنگد که برای چنین اثری‌گذاشتنی لازم به نظر می‌رسد: باور. سخنانش درباره ایمان و بی‌ایمانی، بیش از آن‌که بیانیه‌هایی منظم باشند، به ضربه‌هایی عصبی می‌مانند که از زخمی قدیمی بیرون می‌آیند.
« اما این طرح ساده، خیلی زود به مواجهه‌ای پیچیده با ایمان، انکار، خودفریبی و میل به قدرت بدل می‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
براد دوریف این آشوب درونی را با حضوری خیره‌کننده مجسم می‌کند. بازی او از فریاد و اغراق محض نیرو نمی‌گیرد؛ حتی در سکوت‌ها و مکث‌های کوتاه، نوعی تنش جسمانی در هیزل باقی می‌ماند. نگاه نافذ، حرکت‌های خشک و گفتاری که گاه با خشم از دهانش بیرون می‌جهد، مردی را می‌سازند که می‌خواهد اختیار جهان را به دست بگیرد، حال آن‌که شاید از فهم نیروهایی که او را به حرکت درمی‌آورند ناتوان است.
دوریف هیزل را نه واعظی صرفاً مضحک، بلکه انسانی آسیب‌پذیر و تهدیدکننده نشان می‌دهد؛ حضوری که تماشاگر را به تماشای خود وامی‌دارد، بی‌آن‌که به او امکان قضاوتی آسان بدهد. طنز تلخ و جهان گوتیک جنوب یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فیلم، پیوند میان طنز و هراس است. شخصیت‌ها گاه چنان جدی و مصمم حرف می‌زنند که موقعیت‌هایشان خنده‌دار می‌شود؛ اما خنده به‌سرعت رنگ می‌بازد، زیرا پشت آن، تنهایی، فقر، سوءاستفاده و درماندگی دیده می‌شود.
این طنز از بیرون به جهان داستان تحمیل نشده است؛ از تناقض‌های خود آدم‌ها و از فاصله میان آنچه می‌گویند و آنچه انجام می‌دهند سر برمی‌آورد. حال‌وهوای گوتیک جنوبی نیز به همین دوگانگی قوت می‌بخشد. شهر فیلم نه پس‌زمینه‌ای بی‌طرف، بلکه فضایی فرسوده و نامطمئن است؛ مکانی که در آن واعظان، سودجویان و آدم‌های سرگردان با یکدیگر برخورد می‌کنند و هر کس می‌کوشد دیگری را به سوی میل یا منفعت خود بکشاند.
هیوستون این محیط را نه با جلوه‌پردازی پرزرق‌وبرق، بلکه با جزئیات زمینی و حالتی اندکی ناموزون می‌سازد. نتیجه، جهانی است که هم ملموس به نظر می‌رسد و هم انگار از کابوسی نیمه‌روشن بیرون آمده است. ایمان، نمایش و بازارِ حقیقت فیلم دین را تنها به‌عنوان مجموعه‌ای از باورها بررسی نمی‌کند؛ به نمایش و قدرتی هم می‌پردازد که پیرامون ایمان شکل می‌گیرد.
« براد دوریف این آشوب درونی را با حضوری خیره‌کننده مجسم می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
واعظی که در خیابان سخن می‌گوید، مردی که برای خود نهادی تازه می‌سازد و کسانی که به موعظه‌ها گوش می‌دهند، همگی در فضایی قرار دارند که در آن حقیقت، نمایش و فرصت‌طلبی از هم جدا نمی‌مانند. آدم‌ها گاهی از زبان دین برای تسلط بر دیگران استفاده می‌کنند و گاهی از انکار دین، پوششی برای زخم‌ها و نیازهای خود می‌سازند.
از همین رو، فیلم هیزل را چهره‌ای کاملاً بیرونی نسبت به ایمان نمی‌بیند؛ انکار او نیز نوعی درگیری عمیق با همان مسئله است. هرچه بیشتر می‌کوشد از مفاهیم دینی فاصله بگیرد، روشن‌تر می‌شود که این مفاهیم همچنان مرکز کشمکش او هستند. فیلم در این زمینه داوری مستقیم نمی‌کند و به دام تمسخر ساده‌انگارانه نمی‌افتد.
نگاهش تند و هجوآمیز است، اما در عمق آن پرسشی جدی درباره آزادی انسان، نیاز به باور و راه‌های گوناگون گریز از مسئولیت حضور دارد. گروه بازیگران و تفاوت لحن شخصیت‌ها در کنار دوریف، هری دین استنتن و ند بیتی به فیلم وزنی چشمگیر می‌دهند. حضور استنتن در نقش آسا هاوکس، با ترکیبی از صلابت ظاهری و ابهام، به یکی از خطوط مهم تقابل فیلم شکل می‌بخشد.
بیتی نیز در نقش هوور شوتس، انرژی حسابگر و خودنمایانه‌ای دارد که با جهان آشفته داستان سازگار است. ایمی رایت در نقش سَبث لیلی هاوکس، از شخصیت‌هایی است که واکنش‌هایش به دیگران را با زیرکی و نفع‌سنجی درمی‌آمیزد و به جهان فیلم وجهی انسانی‌تر و در عین حال نامطمئن می‌بخشد. در مقابل، اِنُک امری به اندازه دیگر شخصیت‌ها جا نمی‌افتد.
« هرچه بیشتر می‌کوشد از مفاهیم دینی فاصله بگیرد، روشن‌تر می‌شود که این مفاهیم همچنان مرکز کشمکش او هستند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بازی و پرداخت او گاهی حالتی جدا از بافت کلی فیلم پیدا می‌کند؛ نه آن‌قدر به واقع‌گرایی دیگران نزدیک است که باورپذیری‌اش بی‌دردسر باشد و نه به‌تمامی در منطق هذیانی و گوتیک اثر حل می‌شود. این ناهماهنگی به‌ویژه از آن رو محسوس است که اِنُک در جهان‌بینی فیلم جایگاهی قابل‌توجه دارد، اما حضورش همیشه همان عمق و انسجامی را پیدا نمی‌کند که شخصیت‌های محوری‌تر دارند.
اقتباس و انتخاب‌های فرمی اقتباس از رمانی با چنین لحن نامتعارفی کار آسانی نیست؛ بخشی از پیچیدگی متن ادبی از صدا و کیفیت روایت آن می‌آید و انتقال مستقیمش به سینما ممکن نیست. هیوستون و نویسندگان فیلم به‌جای توضیح‌دادن مداوم انگیزه‌ها، بر چهره‌ها، فضاها و کنش‌های عینی تکیه می‌کنند. این انتخاب به فیلم اجازه می‌دهد رازآلودگی شخصیت‌ها را حفظ کند، هرچند گاهی همین پرهیز از توضیح، فاصله‌ای میان تماشاگر و برخی رخدادها پدید می‌آورد.
زمان معاصر فیلم نیز همواره با لباس‌ها و بعضی جزئیات محیطی هماهنگ نمی‌شود. این ناهماهنگی می‌تواند نخست به چشم بیاید و احساس یکپارچگی جهان را مختل کند. بااین‌حال، در مواردی همین کیفیت ناهموار به حال‌وهوای معلق اثر خدمت می‌کند: داستان انگار در زمان مشخصی ریشه دارد، اما به‌تمامی در هیچ دوره‌ای محصور نیست.
این دوپهلو بودن جذاب است، هرچند همیشه به انتخابی کاملاً موفق تبدیل نمی‌شود. قوت‌ها و محدودیت‌های تجربه «خون خردمند» بیش از هر چیز به‌خاطر جسارت لحنش در ذهن می‌ماند. فیلم حاضر نیست شخصیت‌ها را به نمونه‌هایی اخلاقی و روشن تبدیل کند؛ آن‌ها خودخواه، آسیب‌دیده، خنده‌دار و گاه هولناک‌اند.
« هیوستون و نویسندگان فیلم به‌جای توضیح‌دادن مداوم انگیزه‌ها، بر چهره‌ها، فضاها و کنش‌های عینی تکیه می‌کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
روایت هجوآمیزش نیز به‌جای آن‌که داستانی مرتب و متعارف عرضه کند، از برخوردهای نامعمول و لحظه‌های ماندگار نیرو می‌گیرد. بازی دوریف، فضای گوتیک و طنز تلخ، این پراکندگی ظاهری را به تجربه‌ای دارای هویت بدل می‌کنند. بااین‌همه، همین طنز گاه از شدت تلخی داستان می‌کاهد. لحظه‌هایی که می‌توانستند سنگین‌تر و تکان‌دهنده‌تر باشند، زیر سایه شوخی یا اغراق قرار می‌گیرند.
این مسئله الزاماً نقصی بیرون از منطق فیلم نیست، زیرا اثر عمداً میان کمدی و تیرگی رفت‌وآمد می‌کند؛ اما ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار درامی یکدست و بی‌وقفه تلخ دارند، مانع شکل‌گیری تأثیری کامل‌تر شود. ضعف نسبی پرداخت اِنُک و ناهماهنگی زمانی و بصری نیز از انسجام کلی می‌کاهند، بی‌آن‌که توان فیلم در ساختن جهانی متمایز را از میان ببرند.
جمع‌بندی «خون خردمند» اثری نامتعارف و تفسیرپذیر است که تماشاگر را با پاسخ‌های آماده تنها نمی‌گذارد. فیلمی درباره واعظی سرگردان و کلیسایی خودساخته، در نهایت به کاوشی در نیاز انسان به معنا، میل به اقتدار و دشواری فرار از گذشته تبدیل می‌شود. دوریف در مرکز این جهان حضوری استثنایی دارد و هیوستون با تکیه بر طنز تلخ و فضای گوتیک، به اقتباسی وفادار به روح اثر ادبی می‌رسد، نه صرفاً به بازگویی ماجرای آن.
ناهمواری‌های فیلم—از نوسان میان خنده و اندوه تا ضعف نسبی بعضی شخصیت‌ها—بخشی از تجربه تماشای آن‌اند. این اثر شاید برای هر سلیقه‌ای روان و دلپذیر نباشد، اما ویژگی‌هایش به‌سادگی فراموش نمی‌شوند. «خون خردمند» فیلمی است که جهان غریبش پس از پایان تماشا نیز در ذهن ادامه می‌یابد؛ نه چون معمایی حل‌شده، بلکه چون پرسشی دشوار درباره آنچه انسان حاضر است به آن ایمان بیاورد، حتی وقتی می‌گوید به هیچ‌چیز باور ندارد.
« بازی دوریف، فضای گوتیک و طنز تلخ، این پراکندگی ظاهری را به تجربه‌ای دارای هویت بدل می‌کنند. »
ثبت دیدگاه