نقد و بررسی
نقد جایی که پول هست (Where the Money Is) | 2000
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت یک سارق به بازی فیلم «Where the Money Is» به کارگردانی Marek Kanievska، کمدی جنایی‌ای است که بیش از آن‌که بر پیچیدگی نقشهٔ سرقت تکیه کند، از برخورد سه شخصیت با جهان‌بینی‌ها و خواسته‌های متفاوتشان نیرو می‌گیرد. هنری منینگ، سارق سالخوردهٔ بانک، پس از وانمودکردن به سکته به آسایشگاهی منتقل می‌شود؛ جایی که کارول اَن مک‌کی، پرستار جوان و دل‌زده از زندگی روزمره، مراقب اوست.
کارول به‌تدریج به حقیقت پی می‌برد و رابطهٔ میان این دو، سرانجام او و همسرش، وین، را به ماجرای سرقتی تازه می‌کشاند. این طرح در ظاهر نوید یک فیلم پرتحرک و پرغافلگیری را می‌دهد، اما اثر علاقهٔ بیشتری به بازیگرانش دارد تا به سازوکار دقیق نقشه‌اش. کمدیِ شخصیت‌محور، نه کمدیِ موقعیت طنز فیلم عموماً از تضاد میان ظاهر و باطن شخصیت‌ها پدید می‌آید: مردی که خود را ازکارافتاده نشان می‌دهد، زنی که بیش از دیگران هوشیار است، و مردی که می‌خواهد در ماجرایی خلافکارانه شریک شود، بی‌آن‌که کاملاً با روحیهٔ آن سازگار باشد.
بااین‌حال، فیلم در تبدیل این تضادها به خنده‌های ماندگار چندان کامیاب نیست. لحظات بامزه‌اش بیشتر لبخندی آرام برمی‌انگیزند تا خنده‌ای رها؛ گویی اثر از شوخی‌های تند یا موقعیت‌های جسورانه پرهیز می‌کند تا لحن دلپذیر و بی‌خطر خود را حفظ کند. این انتخاب با فضای کلی فیلم سازگار است، اما بهایی هم دارد: روایت نه آن‌قدر شوخ‌طبع است که به‌عنوان کمدی بدرخشد و نه آن‌قدر پرتنش که سرقت و پیامدهایش را به تریلری جذاب بدل کند.
« بااین‌حال، فیلم در تبدیل این تضادها به خنده‌های ماندگار چندان کامیاب نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم میان این دو قلمرو می‌ایستد و گاه در همین میانه‌روی، نیروی خود را از دست می‌دهد. پل نیومن؛ جاذبه‌ای فراتر از متن مهم‌ترین سرمایهٔ فیلم، حضور پل نیومن در نقش هنری است. او شخصیت را نه به هیولایی سرد و نه به پیرمردی صرفاً دوست‌داشتنی تبدیل می‌کند؛ هنری زیر لبخند آرام و نگاه سنجیده‌اش همچنان خطر و تجربه را حفظ می‌کند.
نیومن می‌داند چگونه مکث کند، چگونه واکنشی کوچک را به نشانه‌ای از هوش یا بدگمانی بدل سازد و چگونه بدون اغراق، جذابیت مردی را نشان دهد که هنوز خود را بازنشسته نمی‌داند. بخشی از لذت تماشای فیلم از همین فاصله میان سن جسمانی هنری و سرزندگی ذهنی او می‌آید. نیومن شخصیت را با اعتمادبه‌نفسی نرم و بی‌تکلف اجرا می‌کند؛ حضوری که گاهی از خود صحنه مهم‌تر می‌شود.
این بازی به فیلم وقار و گرما می‌بخشد و کمک می‌کند حتی بخش‌هایی از روایت که از نظر دراماتیک کم‌مایه‌اند، همچنان قابل‌تماشا بمانند. با این همه، جذابیت بازیگر نمی‌تواند همهٔ ضعف‌های فیلمنامه را پنهان کند: هنری در برخی لحظات بیشتر بهانه‌ای برای درخشش نیومن است تا شخصیتی که گذشته و تناقض‌هایش به‌تمامی کاویده شده باشد.
« فیلم میان این دو قلمرو می‌ایستد و گاه در همین میانه‌روی، نیروی خود را از دست می‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
کارول؛ میل به گریز و امکان انتخاب کارول در آغاز، زنی است گرفتار نظمی آشنا و فرسوده؛ زندگی‌ای که از بیرون آرام به نظر می‌رسد، اما برای او مجال چندانی برای انتخاب باقی نگذاشته است. کشف راز هنری صرفاً کنجکاوی او را بیدار نمی‌کند، بلکه پنجره‌ای به سوی امکان دیگری می‌گشاید: زندگی‌ای پرخطرتر، نامطمئن‌تر و در عین حال زنده‌تر.
فیلم از همین‌جا به رابطهٔ میان جرم و میل به رهایی نزدیک می‌شود؛ هرچند این رهایی را با احتیاطی بیش از اندازه تصویر می‌کند. لیندا فیورنتینو با بازی کم‌ادا و خونسرد خود، برای کارول هوش و استقلالی می‌سازد که در برابر کاریزمای هنری محو نمی‌شود. او شخصیت را صرفاً شیفتهٔ خلافکاری یا مجذوب مردی سالخورده نشان نمی‌دهد؛ در رفتار کارول رگه‌ای از سنجش‌گری و تصمیم‌گیری دیده می‌شود.
شیمی میان فیورنتینو و نیومن نیز از نقاط قوت اثر است. گفت‌وگوهایشان نوعی رقابت آرام در خود دارند: هر کدام دیگری را می‌آزماید، و هر مکاشفهٔ تازه توازن قدرت را اندکی جابه‌جا می‌کند. وین و مثلثِ نامتوازن وین، همسر کارول، نقشی مهم در شکل‌دادن به این مثلث دارد: او نمایندهٔ زندگی جاافتاده‌ای است که کارول از آن دل‌زده شده، اما حضورش در فیلم اغلب به‌جای آن‌که این وضعیت را عمیق کند، به مانعی داستانی بدل می‌شود.
« شیمی میان فیورنتینو و نیومن نیز از نقاط قوت اثر است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
درموت مولرونی شخصیت را با انرژی و نوعی دستپاچگی بازی می‌کند، ولی فیلمنامه به او کمتر از دو شخصیت دیگر مجال می‌دهد تا به انسانی پیچیده تبدیل شود. نتیجه آن است که وین گاهی آزارنده و تکراری به نظر می‌رسد؛ نه به این دلیل که ضعف‌هایش به‌خوبی دراماتیزه شده‌اند، بلکه چون فیلم راه چندانی برای فراتررفتن از آن‌ها پیدا نمی‌کند.
بااین‌حال، حضور وین در کنار هنری و کارول بالقوه بستری مناسب برای تنش و طنز فراهم می‌آورد. تفاوت میان تجربهٔ هنری، هوشیاری کارول و بی‌قراری وین می‌توانست نقشهٔ سرقت را به آزمایشی برای اعتماد، حسادت و شجاعت تبدیل کند. فیلم بعضی از این امکان‌ها را لمس می‌کند، اما به‌ندرت آن‌ها را تا نهایت دراماتیکشان پیش می‌برد.
ریتم و ساختار سرقت ریتم فیلم آرام و کم‌شتاب است؛ گاه این آرامش به شخصیت‌پردازی فرصت می‌دهد، اما در بخش‌هایی دیگر به کندی و افت کشش می‌انجامد. روایت ایدهٔ مرکزی خود را زود معرفی می‌کند و سپس به‌جای آن‌که با افزایش پیوستهٔ خطر و دشواری، هیجان بسازد، بیشتر بر رفت‌وآمد شخصیت‌ها و آمادگی برای سرقت تکیه می‌کند.
« بااین‌حال، حضور وین در کنار هنری و کارول بالقوه بستری مناسب برای تنش و طنز فراهم می‌آورد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
سرقت، که باید موتور تعلیق باشد، به اندازهٔ کافی پیچیده یا پرخطر احساس نمی‌شود تا تمام ظرفیت ژانری فیلم را فعال کند. فیلم ظاهراً می‌خواهد از منطق واقع‌گرایانه فاصله بگیرد و ماجرایی سبک و سرگرم‌کننده بسازد؛ اما برای آن‌که بی‌منطقی‌های یک فیلم سرقتی خوشایند باشند، معمولاً باید جای خود را با ریتم، شوخ‌طبعی یا شخصیت‌های پرجاذبه پُر کنند.
این‌جا نیومن و فیورنتینو بخشی از این بار را به دوش می‌کشند، ولی فیلمنامه همیشه ابزار کافی برای پیش‌بردن انرژی آنان در اختیارشان نمی‌گذارد. در نتیجه، غافلگیری‌ها بیشتر کارکرد روایی دارند تا آن‌که واقعاً ضربه‌ای هیجان‌انگیز یا طنزآمیز وارد کنند. لحن، جهان فیلم و محدودیت‌های آن «Where the Money Is» نه کمدی سیاهی بی‌پرواست و نه درامی تلخ دربارهٔ پیری و فرصت‌های ازدست‌رفته.
لحن آن به‌سوی سرگرمی ملایم و کم‌خطر متمایل است؛ انتخابی که باعث می‌شود فیلم تماشایی و گاه دلنشین بماند، اما از سوی دیگر به آن هویتی کاملاً متمایز نمی‌بخشد. کارگردانی Marek Kanievska نیز بیشتر در خدمت روایت سرراست و بازی‌هاست تا خلق فضایی بصری یا سبکی که در ذهن بماند. فیلم به‌ندرت می‌کوشد سرقت را با اضطرابی محسوس یا آسایشگاه را با معنایی نمادین پیوند بزند.
« در نتیجه، غافلگیری‌ها بیشتر کارکرد روایی دارند تا آن‌که واقعاً ضربه‌ای هیجان‌انگیز یا طنزآمیز وارد کنند. »
جمع‌بندی
بااین‌حال، همین modest بودنِ جاه‌طلبی‌ها برای برخی تماشاگران می‌تواند امتیاز باشد. اثر وانمود نمی‌کند که در حال بازتعریف ژانر سرقت است؛ بیشتر می‌خواهد چند شخصیت دوست‌داشتنی را در موقعیتی نامتعارف کنار هم قرار دهد. مسئله آن است که این سادگی گاهی به کم‌مایگی نزدیک می‌شود: فیلم لحظه‌هایی دارد که خوب کار می‌کنند، اما اتصال میان آن‌ها همیشه محکم نیست.
جمع‌بندی «Where the Money Is» فیلمی است که بیش از هر چیز با بازی پل نیومن و هم‌نشینی جذاب او با لیندا فیورنتینو به یاد می‌ماند. ایدهٔ سرقت، بستر مناسبی برای رویارویی نسلی و میل به گریز فراهم می‌کند، اما ریتم کند، طنز کم‌اثر و شخصیت‌پردازی نابرابر مانع از آن می‌شود که فیلم به اثری پرکشش و کاملاً ماندگار بدل شود.
تماشاگرانی که بیش از پیچیدگی نقشه و هیجان تعقیب‌وگریز، از دیدن بازیگران کارآزموده و گفت‌وگوهای آرام لذت می‌برند، احتمالاً لحظات خوشایندی در آن خواهند یافت. اما کسانی که از یک کمدی جنایی انتظار شوخی‌های درخشان، تعلیق پیوسته یا سرقتی حساب‌شده دارند، ممکن است با اثری روبه‌رو شوند که جاذبهٔ بازیگرانش از جاذبهٔ خود داستان بیشتر است.
« بااین‌حال، همین modest بودنِ جاه‌طلبی‌ها برای برخی تماشاگران می‌تواند امتیاز باشد. »
ثبت دیدگاه