وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

کمدیِ آداب و رسوم در خانه‌ای منضبط «What Did the Lady Forget?» ساختهٔ یاسوجیرو اوزو، در ظاهر کمدی خانوادگی کوچکی است: ستسوکو، خواهرزاده‌ای جوان و پرشور از اوساکا، وارد خانهٔ پروفسور کومیا و همسرش توکیکو می‌شود و با عادت‌های آزادانه‌اش نظم خانه را برهم می‌زند. اما فیلم به‌جای آن‌که از این برخورد به سوی غوغای پرشتاب یا جدالی آشکار برود، آن را با مکث، نگاه و گفت‌وگوهای روزمره می‌پروراند.

حاصل، طنزی آرام است که زیر سطح سبک خود، پرسش‌هایی دربارهٔ ازدواج، اقتدار و معنای «مدرن‌بودن» را پیش می‌کشد. فیلم در سال ۱۹۳۷ ساخته شده و از آثاری است که سویهٔ کمیک و هجوآمیز سینمای اوزو را برجسته می‌کند. ستسوکو؛ نیروی برهم‌زنندهٔ روایت ستسوکو مهم‌ترین عامل حرکت فیلم است. او سیگار می‌کشد، شوخی می‌کند و خواسته‌هایش را بی‌پرده بیان می‌کند؛ رفتاری که در محیط منضبط و آداب‌زدهٔ خانهٔ توکیکو بی‌درنگ به چشم می‌آید.

بااین‌حال، ستسوکو صرفاً دخترکی سرکش برای تولید خنده نیست. اعتمادبه‌نفس او هم آزادی‌خواهانه است و هم گاه شتاب‌زده: از بیرون، مناسبات خانه را ساده می‌بیند و گمان می‌کند با چند مداخله می‌توان آن‌ها را دگرگون کرد. فیلم از همین فاصله میان نیت و شناخت، طنزی ظریف می‌سازد. حضور پرانرژی میچیکو کووانو به این شخصیت جان می‌دهد.

« حاصل، طنزی آرام است که زیر سطح سبک خود، پرسش‌هایی دربارهٔ ازدواج، اقتدار و معنای «مدرن‌بودن» را پیش می‌کشد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

ستسوکو در برابر نظمی که از او انتظار فرمان‌برداری دارد، خود را کوچک نمی‌کند و به همین دلیل، حتی سکوت‌هایش نیز نوعی مقاومت به نظر می‌رسند. مهم‌تر آن‌که فیلم او را به داوری قطعی دربارهٔ آزادی زنان تبدیل نمی‌کند: استقلالش جذاب است، اما نسخه‌ای ساده برای حل پیچیدگی‌های زندگی دیگران نیست.

توکیکو و کومیا؛ زندگی زناشویی به‌مثابه میدان قدرت توکیکو در نگاه نخست همسری سلطه‌جو و سخت‌گیر است؛ زنی که می‌خواهد رفتار شوهرش و فضای خانه را زیر نظر داشته باشد. اما بازی او را نمی‌توان فقط به غرولند و بدگمانی فروکاست. کنترل‌گری‌اش با نگرانی و حساسیتی آمیخته است که گاه او را خنده‌آور و گاه انسانی‌تر می‌کند.

همین دوگانگی سبب می‌شود که توکیکو از تیپ آشنای «همسر آزارگر» فراتر برود. در سوی دیگر، کومیا آرام، سازشکار و کم‌حرف است. او نه قهرمانی شورشی است و نه شوهری که آشکارا از موقعیت خود شکایت کند. رابطهٔ این دو، بیش از آن‌که بر برخوردهای بزرگ استوار باشد، در عادت‌ها و واکنش‌های کوچک شکل می‌گیرد؛ در آن‌چه گفته می‌شود و، به همان اندازه، در آن‌چه ناگفته می‌ماند.

« اما بازی او را نمی‌توان فقط به غرولند و بدگمانی فروکاست. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلم با مهربانی و طنزی کم‌شتاب به این عدم توازن نگاه می‌کند، بی‌آن‌که آن را به حکمی یک‌سویه دربارهٔ زن یا مرد تقلیل دهد. آزادی، تجدد و تناقض‌های ستسوکو یکی از لایه‌های جالب اثر، فاصلهٔ میان تصویر مدرن ستسوکو از خودش و توصیه‌هایی است که به عمویش می‌کند. او از استقلال و بی‌پروایی دفاع می‌کند، اما در مواجهه با زندگی زناشویی کومیا و توکیکو، گاهی به تصوری سنتی از قدرت و نقش‌های جنسیتی نزدیک می‌شود.

این تناقض، شخصیت او را پیچیده‌تر می‌کند و عنوان فیلم را نیز از یک کنایهٔ ساده به پرسشی باز بدل می‌سازد: چه چیزی از یاد می‌رود وقتی آدم‌ها می‌کوشند مناسبات را با قاعده‌ای کلی توضیح دهند؟ اوزو به‌جای آن‌که پاسخ را در سخنرانی یا جدلی روشن بگنجاند، آن را در رفتار شخصیت‌ها پخش می‌کند.

ستسوکو می‌تواند قواعد خانه را به هم بزند، اما معنای آن قواعد را به‌تمامی نمی‌داند. توکیکو ممکن است سخت‌گیر باشد، اما صرفاً مانعی در برابر آزادی نیست. کومیا نیز، با وجود ظاهر منفعلش، شناختی از زندگی مشترک دارد که مهمان جوان خانه هنوز به دست نیاورده است. طنز موقعیت و ظرافت میزانسن طنز فیلم از اغراق و شوخی‌های پرصدا نمی‌آید؛ سرچشمه‌اش ناهمخوانی میان شخصیت‌ها و موقعیت‌های کوچک است.

« اوزو به‌جای آن‌که پاسخ را در سخنرانی یا جدلی روشن بگنجاند، آن را در رفتار شخصیت‌ها پخش می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

ستسوکو با آسودگی رفتار می‌کند، در حالی که توکیکو همان رفتار را نشانه‌ای نگران‌کننده می‌بیند. سوءظن او نسبت به اوکادا نیز از همین فاصلهٔ میان ظاهر و برداشت نیرو می‌گیرد. هر مکث می‌تواند معنایی بیش از جملهٔ گفته‌شده پیدا کند و هر نگاه، سوءتفاهم را اندکی گسترش دهد. اوزو فضاهای اجتماعی را نیز با دقت به کار می‌گیرد.

خانهٔ مرفه و محیط بیرونیِ تفریح و معاشرت، جهان کسانی را نشان می‌دهند که فراغت و آسایش برایشان بخشی از زندگی روزانه است؛ جزئیاتی چون گلف، بار و رفت‌وآمد به خانهٔ گیشاها به این طبقهٔ اجتماعی هویت می‌دهند. گذر از فضای خانه به بیرون، به روایت رنگ می‌بخشد، اما مرکز ثقل همچنان روابط خانوادگی و واکنش آدم‌هاست.

فیلم بیش از آن‌که بیرون از خانه را به‌طور مستقل واکاوی کند، از آن برای آشکارکردن تفاوت منش شخصیت‌ها بهره می‌برد. ریتم آرام؛ امتیاز و محدودیت آهستگی فیلم بخشی از شیوهٔ نگاه اوزو است. او به تماشاگر فرصت می‌دهد رفتارها را ببیند و میان لحظه‌های ظاهراً کم‌اهمیت ارتباط برقرار کند. در چنین ساختاری، اتفاق بزرگ جای خود را به تغییرهای کوچک در حال‌وهوا و مناسبات می‌دهد.

« ستسوکو با آسودگی رفتار می‌کند، در حالی که توکیکو همان رفتار را نشانه‌ای نگران‌کننده می‌بیند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این صبر، طنز فیلم را دلنشین می‌کند و به بازی‌ها مجال می‌دهد تا از جزئیات نیرو بگیرند. اما همین انتخاب ممکن است برای تماشاگرانی که به روایت پرحادثه عادت دارند، کند و کم‌اتفاق جلوه کند. برخی سوءتفاهم‌ها نیز بیش از یک‌بار از سازوکاری مشابه بهره می‌برند؛ ازاین‌رو، در بخش‌هایی از فیلم انتظار می‌رود موقعیت سریع‌تر به نتیجه برسد.

این تکرار همیشه به معنای ضعف نیست، زیرا بر شکل‌گیری طنز تأکید می‌گذارد، ولی گاه از نیروی تازگی آن می‌کاهد. شخصیت‌های فرعی و جهان بیرون از خانه نیز چندان گسترش نمی‌یابند و بیشتر در خدمت خطوط اصلی روایت باقی می‌مانند. جایگاه فیلم در جهان اوزو «What Did the Lady Forget?» از آن دسته آثار اوزو است که اهمیتش را نه از عظمت درام، بلکه از توازن میان مشاهدهٔ روزمره و زیرمتن اجتماعی می‌گیرد.

این فیلم، کمدی آداب‌ورسومی دربارهٔ طبقهٔ مرفه است و در عین حال، به شکاف نسل‌ها و سازش‌هایی می‌نگرد که زندگی زناشویی را سرپا نگه می‌دارند. نگاه اوزو به آدم‌هایش نه کاملاً هجوآمیز است و نه احساساتی؛ او اجازه می‌دهد تناقض‌هایشان هم خنده‌دار باشد و هم قابل‌فهم. برای تماشاگر آشنا با آثار متأخر و مشهورتر اوزو، این فیلم فرصتی است تا وجهی سبک‌تر و بازیگوش‌تر از کار او را ببیند.

« این صبر، طنز فیلم را دلنشین می‌کند و به بازی‌ها مجال می‌دهد تا از جزئیات نیرو بگیرند. »

جمع‌بندی

جذابیتش در این نیست که هر رشتهٔ روایی را به ژرف‌ترین شکل ممکن بسط دهد؛ در عوض، از برخورد شخصیت‌ها، فضای خانه و جزئیات رفتاری، تصویری چندلایه از مناسباتی می‌سازد که در ظاهر ساده‌اند. جمع‌بندی این فیلم کمدی‌ای آرام و ظریف است که نیروی اصلی‌اش را از ستسوکوی زنده و بی‌پروا، توکیکوی پیچیده و کومیا‌ی سازشکار می‌گیرد.

ریتم کند و بازگشت برخی موقعیت‌های کمیک ممکن است برای همه دلپذیر نباشد، اما همین مکث‌ها به اثر فرصت می‌دهند دربارهٔ آزادی، اقتدار و شناخت محدود آدم‌ها از زندگی یکدیگر تأمل کند. «What Did the Lady Forget?» بیش از آن‌که پاسخی قطعی عرضه کند، با نگاهی مهربان و کنجکاو نشان می‌دهد که در زندگی خانوادگی، آن‌چه از بیرون بدیهی به نظر می‌رسد، از درون چه اندازه پیچیده است.