وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به جهانی از جنس سایه و خمیر «Wendell & Wild» ساختهٔ هنری سلیک، انیمیشنی استاپ‌موشن است که از همان آغاز می‌کوشد تماشاگر را به قلمرویی ببرد که مرز میان هراس و شوخی، مرگ و زندگی، و خیال کودکانه و اضطراب بزرگسالانه در آن چندان روشن نیست. داستان، دو برادر شیطان‌صفت و فرصت‌طلب را در پیوند با کت الیوت، نوجوانی سرکش و شیفتهٔ موسیقی پانک‌راک، قرار می‌دهد؛ دختری که اندوه و احساس گناه، گذشته‌اش را سنگین کرده است.

معامله‌ای میان آن‌ها شکل می‌گیرد و راه را برای ورود نیروهای جهان مردگان به زندگی روزمره باز می‌کند. اما فیلم را نمی‌توان صرفاً ماجرایی دربارهٔ دو شیطان یا نوجوانی با توانایی‌های غیرعادی دانست. در زیر لایهٔ خیال‌پردازانه، قصه به فقدان، خاطره، مسئولیت و میل به دوباره ساختن زندگی می‌پردازد.

این مضمون‌ها ظرفیت عاطفی چشمگیری دارند، ولی فیلم در گسترش هم‌زمان چند مسیر داستانی، گاه تمرکز خود را از دست می‌دهد. حاصل، اثری است که از حیث جهان بصری بسیار مطمئن‌تر از روایتش به نظر می‌رسد. استاپ‌موشن؛ جادوی ملموس تصویر نیرومندترین دستاورد فیلم، بی‌تردید تصویرسازی و اجرای استاپ‌موشن آن است.

حرکت عروسک‌ها، با اندکی ناهماهنگی عمدی و حسی ملموس، چیزی دارد که انیمیشن رایانه‌ای به دشواری می‌تواند بازآفرینی کند: گویی هر چهره و شیء واقعاً در برابر دوربین وجود داشته و با دست جابه‌جا شده است. این کیفیت مادی، به‌ویژه در جهانی که پر از پیکره‌های نامتعارف، چهره‌های کشیده و جزئیات عجیب است، نیرویی مستقل به تصویر می‌بخشد.

« معامله‌ای میان آن‌ها شکل می‌گیرد و راه را برای ورود نیروهای جهان مردگان به زندگی روزمره باز می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

طراحی‌ها صرفاً زیبا یا پرکار نیستند؛ شخصیت دارند. خطوط تیز، بافت‌های زمخت و سایه‌های سنگین، فضای شهر و جهان مردگان را از یکدیگر متمایز می‌کنند، بی‌آنکه این دو قلمرو به کلی از هم جدا شوند. گاه قاب چنان سرشار از جزئیات است که چشم فرصت نمی‌کند همهٔ آن‌ها را در نخستین نگاه ببیند. تماشای فیلم در همین لحظه‌ها به تجربه‌ای دیداری بدل می‌شود؛ تجربه‌ای که حتی وقتی قصه از حرکت بازمی‌ماند، همچنان تماشاگر را با خود نگه می‌دارد.

گوتیکِ عروسکی و ترسی آمیخته به بازیگوشی فضای گوتیک فیلم، از آن جنس تاریکی‌های سرد و بی‌روح نیست که تنها برای ایجاد دلهره به کار روند. تیرگی اینجا با طنز، اغراق و نوعی شیطنت کودکانه همراه است. موجودات هولناک می‌توانند مضحک باشند و لحظه‌ای بعد، تصویر یا موقعیتی واقعاً ناآرام‌کننده پدید آید.

این رفت‌وآمد میان ترس و خنده، به فیلم هویتی متمایز می‌دهد و آن را از یک ماجرای فانتزی متعارف دور می‌کند. با این حال، آمیختن لحن‌ها همیشه به یک اندازه موفق نیست. بعضی صحنه‌ها چنان از فضای وهم‌آلود به شوخی یا توضیح مستقیم می‌پرند که پیوستگی احساسی‌شان کم‌رنگ می‌شود. فیلم می‌خواهد هم قصه‌ای سرگرم‌کننده برای مخاطب جوان‌تر باشد، هم با فقدان و خشونت روبه‌رو شود، و هم به مناسبات اجتماعی انتقاد کند.

این گستردگی گاهی به جای آنکه لایه‌های روایت را غنی کند، میان لحن‌های متفاوت فاصله می‌اندازد. کت و جهان عاطفی داستان اگر عنوان فیلم توجه را به دو برادر شیطان جلب می‌کند، مرکز عاطفی روایت کت است. او نوجوانی است که رفتار سرکشانه‌اش تنها نشانهٔ بی‌قیدی نیست؛ پشت آن اندوه و احساس تقصیر نهفته است.

« طراحی‌ها صرفاً زیبا یا پرکار نیستند؛ شخصیت دارند. »

شخصیت‌ها و اجرا

همین پیشینه به او امکان می‌دهد از قالب قهرمان نوجوانِ بی‌نقص بیرون بیاید. کت گاهی تلخ، ناسازگار و دشوارفهم است، اما واکنش‌هایش از زخمی واقعی سرچشمه می‌گیرند. فیلم در ترسیم سوگ، لحظه‌هایی صادقانه دارد و نشان می‌دهد چگونه یک فقدان می‌تواند در ذهن آدمی به برداشتی نادرست از مسئولیت شخصی بدل شود.

با این‌همه، پرداخت این مسیر عاطفی همواره فرصت کافی پیدا نمی‌کند. داستان بارها از تجربهٔ درونی کت به سوی شخصیت‌ها و بحران‌های دیگر منحرف می‌شود؛ در نتیجه، برخی لحظه‌های مهم پیش از آنکه به عمق برسند، جای خود را به اتفاق بعدی می‌دهند. طنز، موسیقی و صدای شخصیت‌ها طنز فیلم بیش از آنکه بر شوخی‌های کلامی متکی باشد، از تضاد میان ظاهر وهم‌آلود شخصیت‌ها و رفتارهای روزمره یا خودخواهانه‌شان نیرو می‌گیرد.

وندل و وایلد با آرزوهای کوچک و جاه‌طلبی‌های خود، در برابر مقیاس عظیم اتفاقاتی که به راه می‌اندازند، ترکیبی از خنده و دردسر می‌سازند. اجرای صوتی بازیگران نیز به این دو برادر انرژی می‌بخشد و به آن‌ها حضوری پرجنب‌وجوش می‌دهد. موسیقی، به‌ویژه پیوند آن با روحیهٔ پانک کت، به فیلم وجهی شخصی‌تر می‌بخشد.

موسیقی تنها همراهی برای صحنه‌ها نیست؛ نشانه‌ای از پیوندهای خانوادگی و شیوهٔ مقاومت کت در برابر جهانی است که می‌خواهد او را در قالبی از پیش تعیین‌شده قرار دهد. با این حال، گاه موسیقی و تصویر چنان پرقدرت بر صحنه مسلط می‌شوند که مجال مکث و تأمل را می‌گیرند. این انتخاب در لحظه‌هایی هیجان‌انگیز است، اما در بخش‌هایی دیگر به شلوغی کلی اثر می‌افزاید.

« همین پیشینه به او امکان می‌دهد از قالب قهرمان نوجوانِ بی‌نقص بیرون بیاید. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلمنامه؛ انباشت ایده‌ها و گسست روایت مشکل اصلی «Wendell & Wild» نه کمبود ایده، بلکه فراوانی ایده‌هایی است که به‌خوبی در یک ساختار واحد جا نمی‌گیرند. قصه از یک معاملهٔ ماورایی آغاز می‌شود، اما به‌تدریج شخصیت‌ها، انگیزه‌ها و مسائل اجتماعی بیشتری را وارد می‌کند. هر مسیر تازه به‌تنهایی می‌تواند برای داستانی مستقل مادهٔ مناسبی فراهم کند، ولی کنار هم قرار گرفتن آن‌ها، روایت را گاه پراکنده و گیج‌کننده می‌سازد.

فیلم در آغاز با انرژی و کنجکاوی پیش می‌رود؛ جهانش را معرفی می‌کند و مخاطب را به پرسش دربارهٔ قواعد آن وامی‌دارد. اما پس از آن، تعدد رخدادها از انسجام پیشی می‌گیرد. روایت مرتب میان موضوع‌ها جابه‌جا می‌شود و به بعضی از آن‌ها مجال کافی برای شکل‌گیری یا اثرگذاری نمی‌دهد. همین امر بر ریتم نیز سایه می‌اندازد: بخش‌هایی کش‌دار می‌شوند و لحظه‌هایی که می‌توانستند بار عاطفی یا دراماتیک داشته باشند، زیر فشار اطلاعات تازه کم‌اثر می‌مانند.

مضمون اجتماعی در برابر قصهٔ فانتزی فیلم تلاش می‌کند در کنار قصهٔ نوجوانی گرفتار نیروهای فراطبیعی، نگاهی انتقادی به قدرت اقتصادی و بهره‌کشی از جوامع آسیب‌پذیر داشته باشد. این بلندپروازی ارزشمند است؛ دنیای عروسکی و فانتزی اثر می‌تواند بستری مناسب برای بازنمایی سازوکارهای بی‌رحمانهٔ قدرت باشد.

مسئله آن است که این مضمون همیشه به تجربهٔ شخصی شخصیت‌ها گره نمی‌خورد و گاهی بیشتر شبیه مسیری موازی به نظر می‌رسد. در نتیجه، پیام اجتماعی نه آن‌قدر دراماتیک می‌شود که به قلب روایت راه یابد و نه چنان ظریف باقی می‌ماند که از آن به‌عنوان توضیحی بیرونی یاد نشود. فیلم می‌خواهد هم جهان عجیبی بسازد و هم دربارهٔ واقعیت‌های زمینی سخن بگوید؛ اما میان این دو هدف، تعادل کاملی پیدا نمی‌کند.

« قصه از یک معاملهٔ ماورایی آغاز می‌شود، اما به‌تدریج شخصیت‌ها، انگیزه‌ها و مسائل اجتماعی بیشتری را وارد می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

همین ناهمواری یکی از دلایلی است که بعضی بخش‌های فیلم را پرتحرک و بعضی را نامتمرکز جلوه می‌دهد. جمع‌بندی «Wendell & Wild» تجربه‌ای دیداری و شنیداری است که بیش از هر چیز با استاپ‌موشن چشمگیر، طراحی گوتیک و آمیزهٔ نامتعارف طنز و هراس در ذهن می‌ماند. جهان آن سرشار از جزئیاتی است که ارزش تماشا دارند، و موسیقی و بازی‌های صوتی نیز به شور و حال اثر می‌افزایند.

در سوی دیگر، فیلمنامه از تعدد مسیرها آسیب می‌بیند؛ روایت گاه شتاب‌زده و گاه کند می‌شود و برخی ایده‌ها پیش از آنکه به سرانجامی عاطفی برسند، کنار گذاشته می‌شوند. این فیلم برای تماشاگرانی که از خیال‌پردازی تاریک، عروسک‌های نامتعارف و انیمیشنی با حال‌وهوای خاص لذت می‌برند، اثری سرگرم‌کننده و قابل‌توجه است.

اما زیبایی بصری آن نمی‌تواند همهٔ کاستی‌های قصه را بپوشاند. «Wendell & Wild» جهانی به‌یادماندنی می‌آفریند، ولی در سامان دادن به داستانی به همان اندازه منسجم، موفقیت کمتری دارد.

« همین ناهمواری یکی از دلایلی است که بعضی بخش‌های فیلم را پرتحرک و بعضی را نامتمرکز جلوه می‌دهد. »