وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ای تازه در کالبد ژانری آشنا «We Are Zombies» با وارونه‌کردن یکی از بدیهی‌ترین قواعد ژانر زامبی آغاز می‌شود: مردگانِ بازگشته در این جهان آدم‌خوار نیستند و جامعه ناچار شده است آن‌ها را نه تهدیدی آخرالزمانی، بلکه گروهی حاشیه‌نشین با برچسبی اداری و تحقیرآمیز ببیند. تعبیر «آسیب‌دیدگانِ زندگی» که برای نامیدن زامبی‌ها به کار می‌رود، در خود طنزی تلخ دارد؛ جامعه می‌کوشد با انتخاب واژگانی مؤدبانه، مسئله‌ای انسانی را مدیریت کند، اما این زبان نرم چیزی از تبعیض و بهره‌کشی واقعی کم نمی‌کند.

فیلم بر پایه‌ی کمیک «زامبی‌هایی که دنیا را خوردند» ساخته شده و کارگردانی آن را فرانسوا سیمارد، آنوک ویسل و یوآن‌کارل ویسل بر عهده داشته‌اند. این پیش‌فرض، بالقوه ظرفیت ساخت جهانی سرزنده و تأمل‌برانگیز را دارد: زامبی‌هایی که دیگر خطر فوری نیستند، اما هنوز در سلسله‌مراتب اجتماعی جایگاه فرودست دارند.

فیلم بخشی از این ظرفیت را به کار می‌گیرد و از کنارهم‌نشاندن کمدی جنایی، خشونت کارتونی و هجو شرکت‌های بزرگ، هویتی مخصوص خود می‌سازد. بااین‌حال، تازگی ایده همیشه به تازگی روایت نمی‌انجامد؛ اثر در ادامه بیش از آن‌که قواعد جهانش را با دقت بکاود، از آن‌ها به‌عنوان زمینه‌ای برای ماجراجویی پرهرج‌ومرج استفاده می‌کند.

جهانی که بیش از داستان کنجکاوی‌برانگیز است در مرکز ماجرا سه جوان تنبل و سودجو قرار دارند که با دزدیدن زامبی‌ها و فروش آن‌ها در بازار سیاه، راهی برای کسب درآمد پیدا کرده‌اند. وقتی مادربزرگشان ربوده می‌شود، این شیوه‌ی زندگی آنان را به دردسر بزرگ‌تری می‌کشاند و در مسیر نجات او، با خلافکاران خرده‌پا و شرکت کولمن روبه‌رو می‌شوند؛ شرکتی که برای زامبی‌ها برنامه‌هایی به‌مراتب شوم‌تر دارد.

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این طرح، هم موتور تعقیب‌وگریز است و هم بستری برای شوخی با منطق سودمحور سرمایه‌داری: حتی موجوداتی که دیگر زنده نیستند نیز از نگاه شرکت می‌توانند منبع درآمد یا ابزاری برای مدیریت جمعیت باشند. اما جهان‌سازی فیلم گاه در حد نشانه باقی می‌ماند. ایده‌ی زامبی‌های بی‌آزار، زندگی روزمره‌ی آنان و جایگاهشان در جامعه می‌توانست به لایه‌ای اجتماعی و حتی عاطفی بدل شود؛ فیلم فقط گهگاه به این سویه نزدیک می‌شود و سپس دوباره به ماجرای پول، آدم‌ربایی و فرار بازمی‌گردد.

در نتیجه، جذابیت جهان بیشتر از آن‌که از جزئیات منسجم و گسترش‌یافته‌اش بیاید، از همان فرض اولیه سرچشمه می‌گیرد. مخاطب ممکن است دلش بخواهد درباره‌ی این جامعه بیشتر بداند، اما روایت همیشه حوصله‌ی مکث و کشف آن را ندارد. کمدیِ لبه‌دار و شوخی‌های کم‌اثر طنز «We Are Zombies» بر برخورد میان موقعیتی نامعقول و شخصیت‌هایی بنا شده که اغلب با بی‌خیالی یا خودخواهی به آن واکنش نشان می‌دهند.

دیالوگ‌های شوخ‌طبعانه و رفتارهای ناشیانه‌ی قهرمانان، حال‌وهوایی عامدانه ارزان‌قیمت و نامتظاهرانه ایجاد می‌کند؛ گویی فیلم می‌خواهد از نقص‌ها و اغراق‌های سینمای درجه‌دو به‌عنوان بخشی از هویت خود استفاده کند. این انتخاب، به آن نوعی بی‌پروایی می‌دهد که در کمدی‌های پرزرق‌وبرق و بیش‌ازحد حساب‌شده کمتر دیده می‌شود.

بااین‌حال، فاصله‌ی میان قصدِ شوخی و اثرگذاری آن همیشه پر نمی‌شود. شمار قابل‌توجهی از شوخی‌ها ساده، کودکانه یا بیش‌ازحد آشکارند و بیشتر به تکرار یک لحن متکی‌اند تا به غافلگیری یا ظرافت. فیلم گاهی چنان به فضای مسخره‌بازی تکیه می‌کند که ضرباهنگ طنز یکنواخت می‌شود؛ مخاطبی که با این نوع کمدی همراه نباشد، ممکن است به‌جای خنده، فقط شاهد اصرار فیلم بر شوخی‌کردن بماند.

« اما جهان‌سازی فیلم گاه در حد نشانه باقی می‌ماند. »

شخصیت‌ها و اجرا

بااین‌همه، همین سادگی در لحظاتی به سود اثر عمل می‌کند: فیلم ادعای هجو پیچیده ندارد و نوعی لذت بی‌تکلف از آشوب و بی‌نزاکتی را دنبال می‌کند. اجراها و شخصیت‌هایی که از کلیشه فراتر نمی‌روند بازی بازیگران در چارچوب فیلمی کم‌هزینه، عموماً قابل‌قبول است. الکساندر ناچی، درک جانز و مگان پتا هیل نقش‌هایی را پیش می‌برند که بیش از ظرافت روان‌شناختی، به هماهنگی گروهی و واکنش‌های سریع نیاز دارند.

اجراها مانع فروپاشی لحن اثر می‌شوند و بازیگران می‌دانند در چه اندازه‌ای از اغراق باید حرکت کنند. حتی وقتی شخصیت‌ها دست به تصمیم‌های احمقانه می‌زنند، بازی‌ها معمولاً آن‌ها را در فضای کارتونی فیلم نگه می‌دارند، نه آن‌که به‌کلی از آن بیرون ببرند. مشکل اصلی آن است که خود شخصیت‌ها فرصت چندانی برای رشد یا آشکارکردن وجوه متناقضشان پیدا نمی‌کنند.

سه قهرمان عمدتاً با تنبلی، طمع و دست‌وپاچلفتی‌بودن تعریف می‌شوند؛ ویژگی‌هایی که برای آغاز کمدی کافی‌اند، اما در طول یک فیلم بلند نمی‌توانند به‌تنهایی بار شخصیت‌پردازی را بر دوش بکشند. پیوند خانوادگی و تلاش برای نجات مادربزرگ نیز می‌توانست به قصه گرمای بیشتری بدهد، ولی این بُعد عاطفی در میان شوخی‌ها و بحران‌های پی‌درپی کم‌رنگ می‌ماند.

شخصیت‌ها بیشتر ابزار پیشبرد موقعیت‌اند تا انسان‌هایی که مخاطب بخواهد سرنوشتشان را از نزدیک دنبال کند. خشونت، جلوه‌ها و موسیقی فیلم در نمایش خون‌ریزی و بدن‌های آسیب‌دیده، از انتظار ژانری فاصله نمی‌گیرد و گاه عمداً از اغراق تصویری برای تولید خنده بهره می‌برد. زامبی‌ها و گریم‌های مربوط به آنان از عناصر دیدنی‌تر اثرند؛ جزئیات عملی و ظاهر زمختشان با حال‌وهوای کم‌خرج فیلم تناسب دارد.

« اجراها و شخصیت‌هایی که از کلیشه فراتر نمی‌روند بازی بازیگران در چارچوب فیلمی کم‌هزینه، عموماً قابل‌قبول است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

خشونت نیز معمولاً نه با جدیت هولناک، بلکه با نوعی بازیگوشی خشن عرضه می‌شود؛ همان ترکیبی که کمدی وحشت را از وحشت متعارف جدا می‌کند. این کیفیت‌ها البته به معنای پرداخت فنی بی‌نقص نیستند. محدودیت بودجه در سطحی از طراحی و اجرا احساس می‌شود، اما فیلم می‌کوشد به‌جای پنهان‌کردن آن، آن را در خدمت لحن عامیانه و درجه‌دو خود بگیرد.

موسیقی و جلوه‌های صوتی نیز به شکل‌گیری فضای پرتحرک کمک می‌کنند، هرچند به‌تنهایی صحنه‌ها را از معمولی‌بودن بیرون نمی‌کشند. بهترین لحظات بصری فیلم زمانی پدید می‌آیند که گور و کمدی هم‌زمان کار می‌کنند؛ ضعیف‌ترها زمانی‌اند که صرفاً به ازدحام، رنگ و خشونت تکیه دارند. ریتمی که دیر جان می‌گیرد یکی از موانع مهم فیلم، ریتم آن است.

با وجود طرحی که می‌تواند از همان ابتدا به ماجرا شتاب بدهد، بخش آغازین بیش از اندازه در معرفی شخصیت‌ها و تکرار رفتارهایشان درنگ می‌کند. فیلم برای جاانداختن لحن خود فرصت می‌خواهد، اما این فرصت گاه به کش‌آمدن صحنه‌ها تبدیل می‌شود. شوخی‌هایی که در نخستین برخورد شاید قابل‌تحمل یا حتی بامزه باشند، با تکرار و مکث‌های طولانی بخشی از نیروی خود را از دست می‌دهند.

پس از آن‌که بحران اصلی شکل می‌گیرد، روایت حرکت بیشتری پیدا می‌کند و تقابل شخصیت‌ها با نیروهای بیرونی، فیلم را از سکون آغازین بیرون می‌آورد. بااین‌حال، افزایش حادثه الزاماً به انسجام بیشتر نمی‌انجامد. ماجراهای تازه گاه چنان پشت سر هم قرار می‌گیرند که پیوندشان با تحول شخصیت‌ها سست می‌شود و فیلم به‌جای ساختن تعلیقی رو به فزونی، بیشتر به انباشتن موقعیت‌های عجیب بسنده می‌کند.

« این کیفیت‌ها البته به معنای پرداخت فنی بی‌نقص نیستند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

پایان‌بندی نیز، بی‌آن‌که جزئیاتش فاش شود، آن انسجام یا رضایت عاطفی را فراهم نمی‌آورد که بتواند ضعف‌های پیشین را جبران کند. جمع‌بندی «We Are Zombies» فیلمی است که ایده‌اش از اجرای نهایی‌اش جذاب‌تر می‌ماند. زامبی‌های بی‌آزار و حاشیه‌نشین، امکان ساخت کمدی‌ای اجتماعی و نامتعارف را فراهم می‌کنند و فضای کم‌خرج، بازی‌های پذیرفتنی، موسیقی و گورِ اغراق‌آمیز به اثر شخصیت می‌بخشند.

دیالوگ‌های ساده و لحن آگاهانه‌ی درجه‌دو نیز برای مخاطبی که با کمدی‌های خشن و بی‌پروا ارتباط می‌گیرد، ممکن است بخشی از جذابیت فیلم باشد. در سوی دیگر، شوخی‌ها همیشه خنده‌دار نیستند، شخصیت‌ها و خط داستانی اغلب به الگوهای آشنا بازمی‌گردند و ریتم کند آغازین، انرژی قصه را می‌فرساید. فیلم گاه نشانه‌هایی از جهانی جالب و هجویه‌ای تندتر بروز می‌دهد، اما به‌ندرت آن‌ها را تا نتیجه‌ای پخته دنبال می‌کند.

حاصل، اثری ناهموار اما دارای چند ایده‌ی دلنشین است: مناسب کسانی که از کمدی زامبیِ خون‌آلود و شلخته استقبال می‌کنند، اما نه چندان قانع‌کننده برای بیننده‌ای که از این فرض تازه انتظار داستانی منسجم، شخصیت‌پردازی پرمایه یا خنده‌هایی پی‌درپی دارد.

« جمع‌بندی «We Are Zombies» فیلمی است که ایده‌اش از اجرای نهایی‌اش جذاب‌تر می‌ماند. »