نقد و بررسی
نقد Watch Out, We're Mad | 1974
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
کمدی‌ای که از کل‌کل نیرو می‌گیرد «Watch Out, We're Mad» ساختهٔ Marcello Fondato، بیش از آن‌که قصه‌ای پیچیده دربارهٔ جرم و عدالت باشد، صحنه‌ای برای رویارویی دو شخصیت ناسازگار و درعین‌حال جدایی‌ناپذیر است. ماجرا با مسابقه‌ای محلی آغاز می‌شود: دو راننده در جایگاه نخست به تساوی می‌رسند و هر دو مدعی خودروی شن‌روِ جایزه می‌شوند.
پس از آن‌که یکی از سردسته‌های تبهکاران خودرو را نابود می‌کند، اختلاف اولیه بهانه‌ای برای هم‌پیمانی و مقابله با گروه او می‌شود. فیلم این طرح ساده را پنهان نمی‌کند؛ آن را همچون چارچوبی نگه می‌دارد تا شخصیت‌ها، زد‌وخوردها و موقعیت‌های کمیک را به مرکز توجه بیاورد. دو قهرمان، دو شیوهٔ متفاوت جذابیت اصلی فیلم در تضاد میان Kid با بازی Terence Hill و Ben با بازی Bud Spencer شکل می‌گیرد.
یکی چابک‌تر، شوخ‌طبع‌تر و اهل بازیگوشی است؛ دیگری سنگین‌وزن، کم‌حرف‌تر و متکی بر حضوری استوار و فیزیکی. این تفاوت فقط در ظاهر یا شیوهٔ مبارزه خلاصه نمی‌شود، بلکه سرچشمهٔ ریتم کمدی فیلم است: واکنش یکی، زمینهٔ شوخی دیگری را می‌سازد و مخالفت‌های کوچکشان مدام به کل‌کل تازه‌ای می‌انجامد.
آن‌ها با وجود رقابت، به‌تدریج در برابر دشمن مشترک کنار هم قرار می‌گیرند؛ اما فیلم لذت این همراهی را در حذف اختلاف‌ها نمی‌بیند. برعکس، دوستی‌شان از همان کشمکش مداوم نیرو می‌گیرد. شیمی میان Hill و Spencer هسته‌ای است که بخش بزرگی از فیلم بر آن استوار می‌شود. تماشاگر لازم نیست برای هر رفتار این دو توضیح روان‌شناختی مفصلی بشنود؛ کافی است آن‌ها را در یک قاب ببیند تا اختلاف وزن، خلق‌وخو و روش عملشان به مادهٔ خام شوخی بدل شود.
« یکی چابک‌تر، شوخ‌طبع‌تر و اهل بازیگوشی است؛ دیگری سنگین‌وزن، کم‌حرف‌تر و متکی بر حضوری استوار و فیزیکی. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم به‌خوبی می‌داند که همکاری این زوج، نه از همسانی‌شان، بلکه از کنار هم قرار گرفتن دو نیروی متفاوت پدید می‌آید. همین تضاد باعث می‌شود حتی گفت‌وگوها و مکث‌های میان صحنه‌های پرتحرک نیز از حال‌وهوای بازیگوشانهٔ اثر جدا نمانند. ماشین، جایزه و بهانهٔ داستان خودروی شن‌رو در این فیلم تنها یک وسیلهٔ نقلیه نیست؛ موضوع نزاع، نشانهٔ پیروزی و محور پیوند دو قهرمان است.
رقابت اولیه بر سر مالکیت آن، موقعیتی آشنا اما کارآمد ایجاد می‌کند: دو شخصیت به‌جای آن‌که فوراً دوست و هم‌هدف شوند، هر یک می‌خواهند سهم خود را به دست آورند. سپس نابودی خودرو ماجرا را از رقابتی شخصی به تقابلی با گروهی تبهکار بدل می‌کند. از آن‌جا که انگیزهٔ قهرمانان روشن و ملموس است، فیلم می‌تواند بدون زمینه‌چینی‌های سنگین به سوی تعقیب‌وگریز و درگیری حرکت کند.
بااین‌حال، داستان بیشتر نقش سازوکار اتصال صحنه‌ها را دارد تا اثری مستقل و پرلایه. علت‌ومعلول‌ها به اندازه‌ای روشن‌اند که مخاطب مسیر کلی را دنبال کند، اما شخصیت‌پردازی یا کشمکش اخلاقی عمیقی از دل آن‌ها پدید نمی‌آید. ماشین برای قهرمانان اهمیت دارد، ولی فیلم علاقهٔ چندانی به بررسی این‌که این خواسته چه چیزی دربارهٔ زندگی یا ارزش‌هایشان می‌گوید نشان نمی‌دهد.
در نتیجه، جذابیت روایی عمدتاً به این پرسش محدود می‌ماند که دو مرد چگونه در مسیر پس‌گرفتن آنچه از دست داده‌اند، بار دیگر با هم و با دشمنانشان روبه‌رو می‌شوند. بدن، ضربه و زبان کمدی دعواهای فیلم به‌جای آن‌که صرفاً خطر و خشونت تولید کنند، بخشی از زبان کمدی آن‌اند. ضربه‌ها اغراق‌آمیزند و واکنش‌ها اغلب چنان طراحی شده‌اند که نتیجه بیش از آن‌که ترسناک باشد، مضحک و نمایشی به نظر برسد.
« سپس نابودی خودرو ماجرا را از رقابتی شخصی به تقابلی با گروهی تبهکار بدل می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
این رویکرد با حضور Bud Spencer تناسب ویژه‌ای دارد: نیروی جسمانی او به ابزار شوخی تبدیل می‌شود، درحالی‌که چابکی Terence Hill امکان بازی با انتظار مخاطب را فراهم می‌کند. یکی می‌تواند ضربه‌ای سنگین فرود آورد و دیگری با سبکی و زیرکی مسیر صحنه را تغییر دهد. تماشاگر، در نتیجه، فقط منتظر پیروزی قهرمانان نیست؛ از شیوهٔ رسیدن به آن نیز لذت می‌برد.
ولی همین الگو محدودیت خود را هم دارد. وقتی ساختار بسیاری از صحنه‌ها بر ورود مخالفان، شروع درگیری و شکست خوردن آنان بنا می‌شود، تکرار به‌تدریج آشکار می‌شود. برخی زد‌وخوردها یا شوخی‌ها بیش از آن‌که ایدهٔ تازه‌ای عرضه کنند، همان لذت آشنا را دوباره اجرا می‌کنند؛ گاه نیز صحنه فرصت بیشتری از اندازهٔ لازم به خود اختصاص می‌دهد.
فیلم در این لحظات به جای فشرده‌کردن ریتم، به تکرار متکی می‌شود و آنچه ابتدا طراوت دارد، اندکی قابل‌پیش‌بینی به نظر می‌رسد. اغراق و منطق جهان فیلم جهان اثر از قواعد واقع‌گرایانه فاصله می‌گیرد و از تماشاگر می‌خواهد این فاصله را بپذیرد. قهرمانان مهارت و توانایی جسمانی چشمگیری دارند، اما فیلم برای این ویژگی‌ها توضیحی قانع‌کننده یا پیشینه‌ای مفصل فراهم نمی‌کند.
آن‌ها چنان از موانع عبور می‌کنند که شکست‌ناپذیری‌شان بیشتر بخشی از قرارداد کمدی به نظر می‌رسد تا نتیجهٔ یک واقعیت باورپذیر. اگر مخاطب خواهان داستانی واقع‌گرایانه باشد، این سهل‌گیری می‌تواند ضعف محسوب شود؛ اما اگر آن را در امتداد منطق کارتون‌وار و نمایشی فیلم بپذیرد، همان اغراق به یکی از منابع سرگرمی بدل می‌شود.
« یکی می‌تواند ضربه‌ای سنگین فرود آورد و دیگری با سبکی و زیرکی مسیر صحنه را تغییر دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بااین‌همه، اغراق همیشه به سود فیلم عمل نمی‌کند. برای آن‌که یک موقعیت مضحک باشد، صرفاً دورشدن از واقعیت کافی نیست؛ صحنه باید زمان‌بندی و تنوع داشته باشد. هرجا فیلم بر همان ضرب‌آهنگ قبلی پافشاری می‌کند، شگفتی کم‌رنگ می‌شود. در مقابل، لحظه‌هایی که تضاد شخصیت‌ها یا غیرمنتظره‌بودن موقعیت را به کار می‌گیرند، بهتر نشان می‌دهند که کمدی اثر فقط به قدرت بدنی وابسته نیست و می‌تواند از بازی و واکنش نیز نیرو بگیرد.
ریتم، موسیقی و حال‌وهوای سبک فیلم میان مسابقه، رانندگی، گفت‌وگوهای شوخ و درگیری‌ها رفت‌وآمد می‌کند و نمی‌کوشد فضای خود را به کمدی‌ای جدی یا تلخ بدل سازد. حرکت و انرژی در مرکز تجربه قرار دارند؛ از همین رو، ماشین‌بازی‌ها فقط بخش‌هایی برای نمایش سرعت نیستند، بلکه ادامهٔ همان رقابت و کل‌کل آغازین‌اند.
موسیقی Oliver Onions نیز در حافظهٔ شنیداری اثر جایگاهی برجسته دارد و قطعهٔ «Dune Buggy» با تصویر خودرو و فضای سرخوشانهٔ فیلم پیوند می‌خورد. این پیوند میان موسیقی و حال‌وهوا به اثر هویتی فوری می‌دهد: حتی پیش از آن‌که داستان به نقطه‌ای پیچیده برسد، مخاطب می‌فهمد با فیلمی سبک، پرتحرک و اهل اغراق روبه‌رو است.
البته موسیقی و ریتم به‌تنهایی نمی‌توانند کمبود عمق داستان را جبران کنند؛ کارکردشان بیشتر همراهی و تشدید انرژی است. فیلم نیز از آن‌ها انتظار دیگری ندارد: قرار نیست فضای روان‌شناختی پیچیده‌ای بسازد، بلکه می‌خواهد مخاطب را در حال‌وهوای بازیگوشانهٔ خود نگه دارد. جایگاه فیلم در کارنامهٔ زوج این اثر در امتداد همکاری‌های سینمایی Terence Hill و Bud Spencer قرار می‌گیرد؛ زوجی که پیش‌تر در آثار وسترن نیز کنار هم ظاهر شده بودند و سپس در کمدی‌های واقع‌شده در زمانهٔ معاصر، همان کشش میان دو تیپ متفاوت را ادامه دادند.
« بااین‌همه، اغراق همیشه به سود فیلم عمل نمی‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
«Watch Out, We're Mad» یکی از نمونه‌های روشن این گذار است: به‌جای تکیه بر فضای وسترن، مسابقه و خودروی شن‌رو را به مرکز ماجرا می‌آورد، اما هستهٔ جذابیت همچنان رابطهٔ دو بازیگر و تضاد رفتاری آن‌هاست. حضور Donald Pleasence در نقش دکتر نیز به دنیای پراغراق فیلم رنگی متفاوت می‌افزاید.
شخصیت او از آن عناصر فرعی است که به فضای نامتعارف و گاه نامعقول اثر کمک می‌کند؛ همان نوع حضورهایی که نشان می‌دهند فیلم در پی حفظ مرزهای رئالیستی نیست. بااین‌حال، مرکز ثقل هرگز از دو قهرمان فاصلهٔ زیادی نمی‌گیرد: بازیگران مکمل و موقعیت‌های عجیب بیشتر برای گسترش میدان بازی آن‌ها به کار می‌آیند تا آن‌که داستانی جداگانه و هم‌سنگ بسازند.
جمع‌بندی «Watch Out, We're Mad» فیلمی است که ارزش خود را نه در پیچیدگی پیرنگ، بلکه در لذت تماشای یک زوج سینمایی شکل‌گرفته به دست می‌آورد. کل‌کل میان دو قهرمان، تفاوت سبک بازی آن‌ها، دعواهای اغراق‌آمیز، ماشین‌بازی و حال‌وهوای سرخوشانه، مجموعه‌ای ساده اما خوش‌ریتم پدید می‌آورد. در برابر این امتیازها، داستان کم‌عمق می‌ماند، برخی شوخی‌ها و درگیری‌ها تکرار می‌شوند و توانایی‌های قهرمانان بیشتر بر قرارداد کمدی تکیه دارند تا منطق روایی.
تماشای فیلم زمانی بیشترین لذت را دارد که از آن انتظار درامی پیچیده یا کمدی‌ای ظریف و چندلایه نداشته باشیم. این اثر برای مخاطبی ساخته شده که از دیدن دو شخصیت ناسازگار در کنار هم، از بازی‌های جسمانی و از سرگرمی بی‌تکلف استقبال می‌کند. سادگی آن هم محدودیتش است و هم بخشی از جذابیتش: فیلم می‌داند چه می‌خواهد عرضه کند و با تکیه بر نیروی ستاره‌هایش، مسابقه و شوخی را به مقصدی دلپذیر تبدیل می‌کند.
« حضور Donald Pleasence در نقش دکتر نیز به دنیای پراغراق فیلم رنگی متفاوت می‌افزاید. »
ثبت دیدگاه