وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

روایتی میان جبهه‌ها «درهٔ مردگان» یا «مالنازیدوس» ایده‌ای روشن و پرظرفیت دارد: جنگ داخلی اسپانیا، جایی که نفرت سیاسی و خشونت روزمره مرز میان دوست و دشمن را تعیین می‌کند، ناگهان با بحرانی روبه‌رو می‌شود که هیچ‌یک از دو سوی جنگ به‌تنهایی از پس آن برنمی‌آیند. گروهی از نیروهای جمهوری‌خواه و ملی‌گرا، که تا لحظاتی پیش یکدیگر را هدف گرفته بودند، ناچار می‌شوند برای بقا کنار هم بمانند؛ زیرا تهدید تازه نه عقیده می‌شناسد و نه جبهه.

فیلم از همین برخورد دو جهان تغذیه می‌کند: جنگی واقعی و زمینی، و کابوسی عامه‌پسند دربارهٔ مردگان متحرک. این ترکیب به‌خودی‌خود وعدهٔ تجربه‌ای متفاوت می‌دهد، اما فیلم بیش از آنکه بخواهد قواعد ژانر زامبی را دگرگون کند، از آن‌ها برای ساختن یک ماجرای پرتحرک و سرگرم‌کننده بهره می‌برد. بنابراین، تازگی اصلی نه در خود زامبی‌ها، بلکه در کنار هم قرار گرفتن آن‌ها با فضای تاریخی و گروهی از شخصیت‌های ناسازگار است.

این انتخاب برای تماشاگرانی که به تعلیق و وحشت جدی چشم دوخته‌اند شاید آشنا به نظر برسد؛ اما برای علاقه‌مندان به آمیزه‌ای سبک‌تر از اکشن، کمدی و وحشت، زمینهٔ مناسبی فراهم می‌کند. جنگ به‌مثابه زمینه و استعاره پس‌زمینهٔ جنگ داخلی صرفاً تزئینی برای متفاوت جلوه دادن فیلم نیست. دشمنی میان شخصیت‌ها از دل تجربه‌ای سیاسی و تاریخی می‌آید و به همین دلیل، همکاری ناخواستهٔ آنان در آغاز نامحتمل و پرتنش به نظر می‌رسد.

« فیلم از همین برخورد دو جهان تغذیه می‌کند: جنگی واقعی و زمینی، و کابوسی عامه‌پسند دربارهٔ مردگان متحرک. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

هر توافقی موقتی است و هر لحظه ممکن است اختلاف‌های گذشته دوباره سر برآورد. تهدید زامبی‌ها این اختلاف‌ها را از میان نمی‌برد؛ فقط آن‌ها را موقتاً به حاشیه می‌راند و شخصیت‌ها را وادار می‌کند اولویت‌های تازه‌ای برای بقا تعریف کنند. فیلم از این موقعیت برای خلق طنزی تلخ استفاده می‌کند: آدم‌هایی که تا دیروز حاضر بودند برای آرمان یا کینهٔ خود دست به خشونت بزنند، حالا باید به هم اعتماد کنند تا از خطری مشترک جان به در ببرند.

بااین‌حال، اثر معمولاً به لایهٔ سیاسی ایدهٔ خود عمق چندانی نمی‌دهد. جنگ و صف‌بندی‌های ایدئولوژیک بیشتر موتور درگیری‌ها و شوخی‌ها هستند تا موضوعی که فیلم بخواهد با جدیت و پیچیدگی بررسی کند. همین رویکرد، روایت را سبک‌بال نگه می‌دارد، اما گاه ظرفیت تاریخی داستان را نیز محدود می‌کند.

طنز گروهی و نیروی بازیگران بهترین لحظه‌های فیلم اغلب از تعامل شخصیت‌ها با یکدیگر شکل می‌گیرد، نه از برخورد مستقیم با زامبی‌ها. کل‌کل‌های دِکروز و رافیر نمونهٔ موفق این وجه است: اختلاف منش، واکنش‌های متقابل و ناتوانی آن‌ها در تحمل یکدیگر، در موقعیت‌های پرخطر زمینهٔ شوخی می‌سازد. طنز فیلم بیشتر بر اصطکاک شخصیت‌ها تکیه دارد تا بر لطیفه‌های جداافتاده؛ از همین رو، وقتی درست عمل می‌کند، گفت‌وگوها حس زنده‌تری پیدا می‌کنند و گروه به مجموعه‌ای از آدم‌های هم‌شکل تقلیل نمی‌یابد.

« هر توافقی موقتی است و هر لحظه ممکن است اختلاف‌های گذشته دوباره سر برآورد. »

شخصیت‌ها و اجرا

همکاری ناخواستهٔ دشمنان قدیمی نیز سرچشمهٔ موقعیت‌های کمیک و پرکشمکش است. اعضای گروه باید با کسانی همراه شوند که به آن‌ها اعتماد ندارند و همین اجبار، هم تصمیم‌گیری را پیچیده می‌کند و هم امکان واکنش‌های غافلگیرکننده را به وجود می‌آورد. بااین‌حال، پرداخت شخصیت‌ها به اندازه‌ای نیست که همهٔ آن‌ها پس از پایان فیلم به‌روشنی در ذهن بمانند.

بعضی چهره‌ها بیشتر با یک خصلت یا نقش گروهی شناخته می‌شوند تا با گذشته‌ای مفصل و تحول درونیِ باورپذیر. در نتیجه، شیمی جمعی گاهی از شخصیت‌پردازی فردی قوی‌تر است. ریتم، تعلیق و گفت‌وگو فیلم در بخش‌هایی که تنش میان اعضای گروه با خطر بیرونی گره می‌خورد، ریتم مؤثری پیدا می‌کند. حملهٔ زامبی‌ها بهانه‌ای برای آشکار شدن تفاوت واکنش‌هاست: یکی می‌خواهد فرمان بدهد، دیگری می‌کوشد راه فرار پیدا کند و فردی دیگر هنوز درگیر کینه‌ای است که از پیش با خود آورده است.

این لحظه‌ها، در کنار حرکت و خشونت، به فیلم انرژی می‌بخشند و باعث می‌شوند فضای تاریخی از یک پس‌زمینهٔ ساکن فراتر برود. اما این انرژی پیوسته نیست. در بخش‌هایی، گفت‌وگوها طولانی می‌شوند و پیشروی داستان را کند می‌کنند؛ نه آن‌قدر که لزوماً اطلاعات تازه یا تحول شخصیتی مهمی به همراه داشته باشند، و نه آن‌قدر جذاب که به‌تنهایی بار صحنه را بردارند.

« همکاری ناخواستهٔ دشمنان قدیمی نیز سرچشمهٔ موقعیت‌های کمیک و پرکشمکش است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

چنین مکث‌هایی میان صحنه‌های اکشن، توازن فیلم را برهم می‌زنند و ممکن است حوصلهٔ تماشاگر را کم کنند. مسئله این نیست که فیلم باید بی‌وقفه به تعقیب و گریز پناه ببرد؛ بلکه برخی گفت‌وگوها می‌توانستند فشرده‌تر باشند تا تنش و ضرباهنگ داستان کمتر افت کند. زامبی‌ها و آشناییِ آگاهانه با ژانر زامبی‌های فیلم تهدیدی ملموس و مناسب برای کنار هم آوردن نیروهای متخاصم‌اند، اما در کلیت خود از الگوهای شناخته‌شدهٔ ژانر فاصلهٔ چندانی نمی‌گیرند.

سازوکار خطر، گسترش آلودگی و تلاش برای زنده ماندن، بیشتر در خدمت پیش بردن ماجراست تا آنکه به ایده‌ای تازه یا برداشتی نامتعارف تبدیل شود. فیلم به‌جای بازتعریف موجودات خود، از آن‌ها به‌عنوان نیرویی بیرونی استفاده می‌کند که اختلاف‌های انسانی را موقتاً بی‌اهمیت می‌سازد. این انتخاب با لحن اثر تناسب دارد: زامبی‌ها در اینجا هم سرچشمهٔ تهدیدند و هم زمینه‌ای برای شوخی و اکشن.

گاهی خشونت و هیجان به اندازه‌ای است که فضای ماجراجویانه را سرپا نگه دارد، اما فیلم به‌ندرت به وحشتی ماندگار یا تعلیقی پیچیده دست می‌یابد. ایدهٔ پیوند دادن زامبی‌ها با آزمایش نازیستی نیز چشمگیر است، ولی تازگیِ ظاهری آن الزاماً به جهان‌سازی عمیق‌تر نمی‌انجامد. به همین دلیل، مخاطبی که از این زیرژانر نمونه‌های فراوان دیده باشد، احتمالاً بیش از آنکه از قواعد داستان شگفت‌زده شود، از نحوهٔ برخورد شخصیت‌ها با یکدیگر لذت می‌برد.

« چنین مکث‌هایی میان صحنه‌های اکشن، توازن فیلم را برهم می‌زنند و ممکن است حوصلهٔ تماشاگر را کم کنند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

مسئلهٔ قهرمان‌سازی و نگاه سیاسی یکی از حساس‌ترین جنبه‌های اثر، نسبت آن با تاریخ و نمایش فاشیسم است. وقتی داستان می‌کوشد میان دشمنان جنگی نوعی همکاری یا همدلی ایجاد کند، مرز میان آشتی انسانی و ساده‌سازی سیاسی اهمیت پیدا می‌کند. می‌توان از شخصیت‌هایی سخن گفت که گرفتار تصمیم‌ها و ساختارهایی بزرگ‌تر از خود هستند؛ اما چنین رویکردی اگر بی‌دقت باشد، ممکن است به کم‌رنگ شدن مسئولیت تاریخی یا ساختن تصویری هموار و بی‌دردسر از نیروهای فاشیست بینجامد.

فیلم گاه این خطر را لمس می‌کند، زیرا لحن سرگرم‌کننده و تأکید بر رفاقت اجباری می‌تواند پرسش‌های جدی‌تر را به حاشیه ببرد. از سوی دیگر، شخصیت‌پردازی بعضی چهره‌ها نشان می‌دهد که عضویت در یک جبهه لزوماً به معنای باور کامل و یک‌دست به آن نیست؛ این پیچیدگی بالقوه ارزشمند است، اما برای آنکه به موضعی روشن و سنجیده تبدیل شود، به پرداخت دقیق‌تری نیاز دارد.

اثر در مجموع ترجیح می‌دهد ماجراجویی را پیش ببرد و از مناقشهٔ سیاسی عمیق دور بماند. تماشاگر می‌تواند از این انتخاب لذت ببرد، اما بهتر است میان سازش داستانی برای پیشبرد سرگرمی و مواجههٔ جدی با تاریخ تفاوت بگذارد. جمع‌بندی «درهٔ مردگان» فیلمی است که بیش از هر چیز بر ترکیب ژانرها و انرژی جمعی گروهش تکیه دارد.

« مسئلهٔ قهرمان‌سازی و نگاه سیاسی یکی از حساس‌ترین جنبه‌های اثر، نسبت آن با تاریخ و نمایش فاشیسم است. »

جمع‌بندی

ایدهٔ دشمنانی که برای مقابله با زامبی‌ها ناچار به همکاری می‌شوند، موقعیت‌های سرگرم‌کننده‌ای می‌سازد و شوخی‌ها و کل‌کل‌های میان برخی شخصیت‌ها به فیلم گرما می‌بخشد. فضای جنگی نیز به ماجرا هویتی مشخص می‌دهد، هرچند اثر از ظرفیت سیاسی و تاریخی آن به اندازهٔ کافی بهره نمی‌گیرد. در برابر این امتیازها، داستان زامبی‌ها آشناست، شخصیت‌ها همیشه به‌یادماندنی نمی‌شوند و افت ریتم در گفت‌وگوهای طولانی از شتاب فیلم می‌کاهد.

بنابراین، فیلم را می‌توان اثری سبک و خوش‌تماشا دانست که بیشتر برای یک شب سرگرمی مناسب است تا تجربه‌ای تازه یا عمیق در ژانر وحشت. جذابیت اصلی‌اش نه در نوآوری زامبی‌ها، بلکه در تماشای آدم‌هایی است که از سر ضرورت کنار هم می‌ایستند، بی‌آنکه اختلاف‌هایشان به‌سادگی ناپدید شود.

« فضای جنگی نیز به ماجرا هویتی مشخص می‌دهد، هرچند اثر از ظرفیت سیاسی و تاریخی آن به اندازهٔ کافی بهره نمی‌گیرد. »