نقد و بررسی
نقد دروغ‌خوار (Usogui) | 2022
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت به جهان قمار «Usogui» ساختهٔ هیدئو ناکاتا، فیلمی دربارهٔ قمار است، اما قمار در این‌جا صرفاً بازی بر سر پول نیست؛ هر دست، آزمونی برای هوش، خونسردی و توانایی خواندن نیت دیگری است. باکو مادرامه، مشهور به «اوسوگوی» یا «بلعندهٔ دروغ»، در جهانی قدم می‌گذارد که کلوپ زیرزمینی کاکرو بر آن سایه انداخته و شکست می‌تواند بهایی به‌مراتب سنگین‌تر از باخت مالی داشته باشد.
بازگشت او به این جهان، در کنار کاجی و رانکو، زمینهٔ رقابتی را فراهم می‌کند که در آن فریب و خشونت به یک اندازه حضور دارند. فیلم خیلی زود مخاطب را به فضای پرآشوب خود می‌برد و فرصت چندانی برای فاصله‌گرفتن از ماجرا نمی‌گذارد. همین شتاب، یکی از امتیازهای اصلی آن است: «Usogui» می‌خواهد از همان ابتدا سرگرم کند، بازی‌ها را پیش ببرد و چهره‌های عجیب و پرانرژی‌اش را وارد میدان سازد.
بااین‌حال، سرعت بالای روایت گاهی به بهای مکث و پرداخت تمام می‌شود. فیلم از یک موقعیت به موقعیت دیگر می‌جهد، بی‌آنکه همیشه فرصت کافی برای جاافتادن قواعد بازی یا وزن عاطفی پیامدهای آن فراهم کند. اقتباس میان وفاداری و ساده‌سازی اصل دشواری اقتباس از مانگایی پرشخصیت و اغراق‌آمیز، فشرده‌کردن جهان آن در قالب یک فیلم بلند است.
«Usogui» آشکارا می‌کوشد نشانه‌های آشنای مانگا را حفظ کند: چهره‌پردازی‌های نمایشی، ژست‌های تأکیدی، لبخندهای حساب‌شده و شخصیت‌هایی که گویی هر لحظه آماده‌اند با حرکتی غیرمنتظره صحنه را تسخیر کنند. این انتخاب، به فیلم هویتی دیداری می‌دهد و آن را از تریلرهای واقع‌گرایانه‌تر متمایز می‌کند؛ اما هم‌زمان، گاه مرز میان اغراقِ دلپذیر و تصنع را باریک می‌سازد.
« فیلم خیلی زود مخاطب را به فضای پرآشوب خود می‌برد و فرصت چندانی برای فاصله‌گرفتن از ماجرا نمی‌گذارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
مشکل اصلی آن است که فیلم به‌جای بازآفرینی پیچیدگی و جنون اثر مبدأ، اغلب به اشاره‌ای سریع به آن بسنده می‌کند. بخش‌هایی از جهان داستانی و روابط میان شخصیت‌ها به‌سرعت معرفی می‌شوند و سپس روایت به سوی بازی بعدی می‌شتابد. نتیجه، اثری است که شور و ظاهر مانگایی را به‌خوبی به نمایش می‌گذارد، اما در انتقال لایه‌های روایی و پیچیدگی‌های آن به اندازهٔ کافی درنگ نمی‌کند.
مخاطبی که با اثر مبدأ آشنایی ندارد ممکن است از تماشای جهان رنگارنگ فیلم لذت ببرد، اما گاهی برای فهم جایگاه شخصیت‌ها و اهمیت رقابت‌هایشان به توضیح بیشتری نیاز خواهد داشت. باکو؛ محور جذابیت فیلم ریوسه‌ای یوکوهاما در نقش باکو مهم‌ترین تکیه‌گاه فیلم است. او شخصیت را نه صرفاً به‌صورت نابغه‌ای شکست‌ناپذیر، بلکه به‌عنوان فردی مرموز و خونسرد تصویر می‌کند که جذابیتش از اعتمادبه‌نفس و توانایی خواندن دیگران سرچشمه می‌گیرد.
نگاه‌های حساب‌شده و آرامش او در لحظه‌های پرتنش، با آشوب پیرامونش تضاد مؤثری می‌سازد. حتی زمانی که فیلمنامه فرصت کافی برای ژرفا بخشیدن به شخصیت نمی‌یابد، حضور بازیگر به باکو نیرویی می‌دهد که توجه را به سوی او بازمی‌گرداند. البته کاریزمای باکو گاهی چنان پررنگ است که شخصیت‌های پیرامونش را به حاشیه می‌راند.
کاجی، که می‌تواند نمایندهٔ نگاه تازه‌وارد به دنیای قمار باشد، در برخی لحظات نقشی کارکردی پیدا می‌کند و مسیر تحولش به اندازهٔ ظرفیت اولیه‌اش بسط نمی‌یابد. رابطهٔ او با باکو جذابیت بالقوه‌ای دارد؛ رابطه‌ای که می‌توانست بیش از این به اعتماد، وابستگی و تفاوت نگاه آن دو بپردازد. رانکو نیز با ورودش انرژی صحنه را تغییر می‌دهد، اما فیلم همیشه نمی‌داند چگونه از این انرژی برای ساختن شخصیتی کامل‌تر بهره ببرد.
« مشکل اصلی آن است که فیلم به‌جای بازآفرینی پیچیدگی و جنون اثر مبدأ، اغلب به اشاره‌ای سریع به آن بسنده می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
بازی‌ها، تعلیق و منطق قمار بهترین لحظه‌های «Usogui» زمانی شکل می‌گیرند که فیلم تمرکز خود را بر بازی و رویارویی ذهنی می‌گذارد. در چنین صحنه‌هایی، تعلیق از این پرسش پدید می‌آید که چه کسی اطلاعات بیشتری در اختیار دارد و چه کسی می‌تواند نقشهٔ طرف مقابل را زودتر بخواند. عنوان فیلم نیز به همین مضمون اشاره می‌کند: دروغ فقط ابزار فریب نیست، مادهٔ خامی است که باکو می‌کوشد آن را تشخیص دهد و علیه صاحبش به کار گیرد.
بااین‌حال، همهٔ بازی‌ها به یک اندازه روشن و تأثیرگذار نیستند. گاهی قواعد یا انگیزه‌ها به‌سرعت از برابر مخاطب می‌گذرند و هیجان جای درک دقیق سازوکار رقابت را می‌گیرد. وقتی مخاطب نتواند خطر را به‌روشنی دنبال کند، نتیجهٔ بازی نیز به همان اندازه وزن خود را از دست می‌دهد. فیلم در لحظه‌هایی که جزئیات رقابت را قابل‌فهم نگه می‌دارد، موفق‌تر است؛ اما هرگاه برای پیش‌برد سریع‌تر ماجرا از توضیح و زمینه‌سازی می‌کاهد، تعلیق آن بیشتر به موسیقی و جلوه‌های صحنه وابسته می‌شود تا به منطق درونی بازی.
تصویر، خشونت و لحن اغراق‌آمیز از نظر بصری، فیلم مشتاق نمایش است. طراحی صحنه‌ها، نورپردازی و قاب‌بندی‌های پرتحرک به جهان آن جلوه‌ای نمایشی می‌بخشند و کمک می‌کنند فضای کازینوها و رقابت‌های زیرزمینی از روزمرگی فاصله بگیرد. حضور شخصیت‌ها نیز اغلب با تأکید تصویری همراه است؛ انگار هر ورود قرار است اعلام کند که نیروی تازه‌ای وارد بازی شده است.
این شیوه برای تماشاگرانی که از ظاهر اغراق‌شدهٔ اقتباس‌های مانگایی لذت می‌برند، جذاب خواهد بود. اما خشونت و شلوغی همیشه به افزایش تنش نمی‌انجامد. برخی صحنه‌ها چنان بر حرکت، ضربه و اغراق تکیه می‌کنند که تأثیر عاطفی یا روایی‌شان کم‌رنگ می‌شود. گاهی نیز تأکید موسیقی و واکنش‌های نمایشی بیش از اندازه است و به‌جای آن‌که تعلیق را عمیق‌تر کند، آن را آشکارا به مخاطب تحمیل می‌کند.
« بااین‌حال، همهٔ بازی‌ها به یک اندازه روشن و تأثیرگذار نیستند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
به همین دلیل، لحن فیلم در مرز میان تریلر جدی و سرگرمی پرزرق‌وبرق نوسان دارد؛ نوسانی که گاه بخشی از جذابیت آن است و گاه تمرکز را از بازی‌های ذهنی می‌گیرد. ریتم تند، اما فرصت‌های ازدست‌رفته «Usogui» برای تماشاگرانی که به‌دنبال فیلمی پرحادثه و بی‌وقفه‌اند، امتیاز مهمی دارد: داستان معطل نمی‌ماند و مدام شخصیت‌ها را وارد موقعیت تازه‌ای می‌کند.
این حرکت پیوسته، به‌ویژه در بخش‌هایی که باکو و کاجی در کنار هم قرار می‌گیرند، انرژی خوشایندی می‌آفریند. فیلم همچنین از مواجههٔ شخصیت‌های ناهمگون و بازی‌های غیرمنتظره سود می‌برد و در لحظاتی، حس یک ماجراجویی گروهی و پرهیاهو پیدا می‌کند. همین شتاب، در سوی دیگر، به کمبود فرصت برای پرداخت می‌انجامد.
شخصیت‌های متعدد و ایده‌های فراوان به فیلم راه می‌یابند، اما همه به یک اندازه پرورش نمی‌یابند. بعضی از ایده‌ها پیش از آن‌که به نتیجهٔ دراماتیک روشنی برسند، کنار گذاشته می‌شوند یا در ازدحام رخدادهای بعدی گم می‌شوند. فیلم در پی آن است که هم جهان گستردهٔ اثر مبدأ را تداعی کند و هم تجربه‌ای مستقل و فشرده بسازد؛ اما میان این دو هدف، گاهی مصالحه‌ای ناکامل شکل می‌گیرد.
پایان‌بندی و انتظار ادامه بی‌آنکه به جزئیات رویدادهای پایانی اشاره شود، می‌توان گفت پایان فیلم بیش از آن‌که حس فرجامی کامل ایجاد کند، دریچه‌ای به ادامهٔ داستان باز می‌گذارد. این انتخاب با ماهیت جهان گستردهٔ «Usogui» سازگار است، اما برای تماشاگرانی که انتظار دارند یک فیلم مستقل گره‌های اصلی خود را جمع‌بندی کند، ممکن است ناگهانی یا ناتمام به نظر برسد.
« این حرکت پیوسته، به‌ویژه در بخش‌هایی که باکو و کاجی در کنار هم قرار می‌گیرند، انرژی خوشایندی می‌آفریند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم بخشی از نیروی خود را صرف ساختن مسیرهای بعدی می‌کند و در نتیجه، جمع‌بندی عاطفی و روایی‌اش به اندازهٔ شروع پرانرژی آن قاطع نیست. این ناتمامی لزوماً تجربهٔ تماشا را بی‌ارزش نمی‌کند، اما محدودیت اقتباس را آشکارتر می‌سازد: فیلم می‌خواهد طعم جهان بزرگ‌تری را عرضه کند، بی‌آنکه بتواند همهٔ گسترهٔ آن را در زمان محدود خود بگنجاند.
حاصل، اثری است که کنجکاوی برمی‌انگیزد، اما ممکن است احساس کند بخشی از وعده‌هایش را به آینده یا به متن اصلی واگذار کرده است. جمع‌بندی «Usogui» فیلمی پرانرژی، پرزرق‌وبرق و متکی بر کاریزمای باکو است؛ اثری که می‌تواند با ریتم تند، فضای قمار زیرزمینی و اغراق آگاهانه‌اش سرگرم کند. ریوسه‌ای یوکوهاما حضوری گیرا دارد و جلوه‌های بصری نیز به فیلم هویتی متمایز می‌بخشند.
در مقابل، شتاب روایت، پرداخت ناکافی برخی شخصیت‌ها و ساده‌سازی پیچیدگی‌های مانگا از نقاط ضعف اصلی آن هستند. بازی‌ها همیشه به اندازهٔ لازم روشن یا تنش‌آفرین نیستند و پایان نیز حس ناتمامی برجای می‌گذارد. بهترین شیوهٔ مواجهه با فیلم، پذیرفتن آن به‌عنوان سرگرمی پرهیاهویی است که بیش از آن‌که بازآفرینی کامل جهان مانگا باشد، برداشت فشرده‌ای از ظاهر و انرژی آن ارائه می‌دهد.
اگر انتظار روایتی دقیق، عمیق و کاملاً خودبسنده وجود داشته باشد، «Usogui» احتمالاً ناامیدکننده خواهد بود؛ اما اگر جذابیت شخصیت اصلی، فضای اغراق‌شده و سرعت ماجرا در اولویت باشد، فیلم لحظاتی سرگرم‌کننده و چشم‌گیر فراهم می‌کند.
« ریوسه‌ای یوکوهاما حضوری گیرا دارد و جلوه‌های بصری نیز به فیلم هویتی متمایز می‌بخشند. »
ثبت دیدگاه