نقد و بررسی
نقد Us or Them | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ایده‌ای آشنا با قلابی مؤثر «Us or Them» ساختهٔ تام پیتن، تریلری کم‌خرج است که هستهٔ دراماتیک خود را بر یک پرسش ساده اما ناخوشایند بنا می‌کند: دو دوست قدیمی تا کجا حاضرند برای پول، امنیت و نجات نزدیکانشان پیش بروند؟ جود و اندی در سفری تفریحی و مجلل به بازی‌ای کشیده می‌شوند که تصمیم‌هایش پیامدهایی واقعی و هولناک دارد.
فیلم از همان آغاز، این موقعیت را به حرکت درمی‌آورد و برای معطل‌کردن مخاطب در مقدمه‌چینی‌های طولانی وقت چندانی نمی‌گذارد. همین شتاب اولیه، امتیاز مهمی برای اثری است که می‌خواهد تماشاگر را در فضای تریلر نگه دارد. با این‌حال، جذابیت طرح به‌تنهایی برای تازه‌کردن آن کافی نیست. ایدهٔ «بازی مرگبار» بارها در سینما و تلویزیون به شکل‌های گوناگون آزموده شده است؛ بنابراین فیلم باید با قواعدی هوشمندانه، شخصیت‌هایی زنده یا تنشی فزاینده از خود هویتی متمایز بسازد.
«Us or Them» گهگاه موفق می‌شود از انتخاب‌های بازی تعلیق بسازد، اما در مجموع بیش از آن‌که مفهوم آشنا را دگرگون کند، بر همان آشنایی تکیه دارد. دوستی زیر فشار انتخاب نقطهٔ بالقوهٔ جذاب داستان، رابطهٔ جود و اندی است. این دو از کودکی یکدیگر را می‌شناسند و بازی، دوستی‌شان را به آزمونی برای اعتماد و وفاداری تبدیل می‌کند.
در چنین طرحی، پرسش اصلی فقط این نیست که چه کسی از خطر جان سالم به در می‌برد؛ پرسش مهم‌تر آن است که آیا رفاقتی دیرپا می‌تواند در شرایطی که هر تصمیم هزینه‌ای سنگین دارد دوام بیاورد یا نه. در بهترین لحظه‌های فیلم، همین شکاف میان خاطرهٔ صمیمیت گذشته و اضطراب اکنون، به تنش معنای انسانی‌تری می‌دهد.
« جود و اندی در سفری تفریحی و مجلل به بازی‌ای کشیده می‌شوند که تصمیم‌هایش پیامدهایی واقعی و هولناک دارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
اما فیلم در پرداخت این رابطه به اندازهٔ لازم مکث نمی‌کند. برای آن‌که مخاطب نگران سرنوشت دو شخصیت شود، باید پیش از گرفتارشدنشان تصویری روشن از خلق‌وخو، ضعف‌ها و تاریخ مشترکشان داشته باشد. این‌جا پیوند میان آن‌ها بیشتر به‌عنوان پیش‌فرض داستان پذیرفته می‌شود تا رابطه‌ای که روی پرده با جزئیات شکل گرفته باشد.
در نتیجه، بسیاری از انتخاب‌ها از نظر موقعیت خطرناک‌اند، ولی از نظر عاطفی اثر لازم را نمی‌گذارند. وقتی پیوند شخصیت‌ها کم‌جان باشد، تهدید نزدیکانشان نیز الزاماً به نگرانی عمیق تماشاگر تبدیل نمی‌شود. بازی‌ای که تعلیق می‌سازد و محدودش می‌کند بازی مرکزی فیلم ظرفیت ایجاد تعلیق دارد، زیرا قواعد آن تصمیم‌گیری را به مسئله‌ای فوری بدل می‌کند.
تهدید فقط بیرونی نیست؛ شخصیت‌ها باید در دل ترس و بی‌اطمینانی انتخاب کنند و بعد با نتیجهٔ انتخابشان روبه‌رو شوند. این ساختار می‌تواند از یک تریلر ساده، آزمایشگاهی برای بررسی خودخواهی، فداکاری و قدرت فشار روانی بسازد. برای مخاطبی که از موقعیت‌های پرتنش و معمای تصمیم‌ها لذت می‌برد، همین سازوکار جذاب‌ترین بخش اثر است.
بااین‌همه، وقتی قواعد بازی روشن نباشند یا پیامدها بیش از آن‌که از منطق درونی موقعیت برخیزند، صرفاً برای شوکه‌کردن به کار روند، تعلیق جای خود را به انتظار مکانیکی می‌دهد. «Us or Them» بارها به آستانهٔ پرسش‌های اخلاقی جالب نزدیک می‌شود، اما کمتر آن‌ها را تا انتها پی می‌گیرد. بازی در ظاهر میان انتخاب‌های دشوار قرار است شخصیت‌ها را آشکار کند؛ در عمل، گاه خودِ بازی از شخصیت‌ها مهم‌تر می‌شود.
« اما فیلم در پرداخت این رابطه به اندازهٔ لازم مکث نمی‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم از این فرصت برخوردار است که نشان دهد فشار چگونه دو دوست را تغییر می‌دهد، ولی پرداخت نابرابر مانع می‌شود این دگرگونی در تمام لحظات باورپذیر و تأثیرگذار باشد. ریتم و پیش‌بینی‌پذیری شروع سریع فیلم یک مزیت روشن است: مخاطب زود وارد بحران می‌شود و برای رسیدن به اصل ماجرا ناچار نیست مدت زیادی منتظر بماند.
اما شتاب آغازین به‌تنهایی ریتمی پرکشش نمی‌سازد. پس از آن‌که موقعیت اصلی شکل می‌گیرد، روایت گاه کند می‌شود و برخی صحنه‌ها بیش از آن‌که بر تنش بیفزایند، همان حس خطر را تکرار می‌کنند. این افت‌وخیز باعث می‌شود حرکت داستان پیوسته و رو به فزونی به نظر نرسد. از سوی دیگر، نشانه‌های مسیر بعدی داستان زودتر از آنچه باید قابل حدس می‌شوند.
پیش‌بینی‌پذیری در یک تریلر لزوماً عیب نیست؛ اگر تماشاگر بداند احتمالاً چه رخ می‌دهد اما همچنان از چگونگی وقوع آن بترسد، تعلیق حفظ می‌شود. مسئله این است که فیلم نه همیشه در غافلگیری موفق است و نه در ساختن اضطرابی پایدار. بنابراین بعضی صحنه‌ها میان دو وضعیت معلق می‌مانند: نه آن‌قدر تازه‌اند که کنجکاوی را برانگیزند و نه آن‌قدر پرقدرت که از راه اجرا، نتیجهٔ آشنا را تماشایی کنند.
فیلمنامه و دیالوگ‌ها فیلمنامهٔ نیکول بارتلت بیش از هر چیز به ایدهٔ مرکزی وابسته است، اما مواد لازم برای گسترش آن را با انسجام کافی فراهم نمی‌کند. برخی تصمیم‌ها ظاهراً برای پیش‌برد بازی طراحی شده‌اند، نه آن‌که از شخصیت‌ها و انگیزه‌هایشان به‌طور طبیعی سرچشمه بگیرند. چنین فاصله‌ای میان کنش و شخصیت، به‌تدریج باورپذیری را تضعیف می‌کند: مخاطب به‌جای آن‌که با خود بپرسد «در این وضعیت چه می‌کنم؟»، ممکن است از خود بپرسد «چرا این شخصیت چنین کاری کرد؟» دیالوگ‌ها نیز گاه مستقیم و کم‌ظرافت‌اند.
« اما شتاب آغازین به‌تنهایی ریتمی پرکشش نمی‌سازد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
آن‌ها اطلاعات لازم را منتقل می‌کنند، اما کمتر به رابطه‌ها لایه می‌بخشند یا به شخصیت‌ها صدایی متمایز می‌دهند. در فیلمی که بخش بزرگی از تنش آن باید از گفت‌وگو، مذاکره و اختلاف‌نظر شکل بگیرد، این ضعف اهمیت ویژه دارد. مکالمه‌ها می‌توانستند میدان اصلی کشمکش باشند؛ جایی که اعتماد فرسوده می‌شود و خواسته‌های پنهان آشکار می‌شوند.
اما وقتی دیالوگ‌ها به انتقال اطلاعات یا واکنش‌های آشنا محدود بمانند، بار دراماتیک صحنه ناچار بر دوش خودِ موقعیت می‌افتد. اجرا، کارگردانی و ظاهر فیلم مالین آکرمن در نقش برگزارکنندهٔ بازی، حضوری دارد که می‌تواند به فضای سرد و تهدیدآمیز داستان وزن بدهد. نقش او از جنس شخصیتی است که جذابیتش به کنترل و ابهام وابسته است، اما فیلم همیشه از این ظرفیت بهرهٔ کامل نمی‌گیرد.
جک دانلی و وین گوردون نیز باید بخش مهمی از بار عاطفی اثر را در مقام دو دوست قدیمی حمل کنند. بااین‌حال، ضعف پرداخت شخصیت‌ها و محدودیت فیلمنامه مجال چندانی برای بروز پیچیدگی‌های اجرایی باقی نمی‌گذارد. مسئله فقط توان بازیگران نیست؛ نقش‌ها هم برای ایجاد همدلی و تفاوت‌گذاری کافی بسط پیدا نمی‌کنند.
از نظر بصری نیز محدودیت تولید به چشم می‌آید. فضای تعطیلات لوکس و سازوکار بازی می‌توانستند تضادی کنایه‌آمیز بسازند: آسایش ظاهری در برابر خطری که لحظه‌به‌لحظه نزدیک‌تر می‌شود. فیلم از این تقابل استفاده می‌کند، اما اجرای کم‌خرج و جلوه‌های نه‌چندان متقاعدکننده گاه یادآور محدودیت‌های تولید است، نه جهان داستان.
« آن‌ها اطلاعات لازم را منتقل می‌کنند، اما کمتر به رابطه‌ها لایه می‌بخشند یا به شخصیت‌ها صدایی متمایز می‌دهند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این محدودیت‌ها به‌خودی‌خود مانع ساخت یک تریلر مؤثر نیستند؛ آنچه اهمیت دارد، میزان خلاقیت در میزانسن، تدوین و طراحی تنش است. در این‌جا، تصویر و اجرا اغلب بیش از آن‌که کمبودها را به سبکی آگاهانه تبدیل کنند، آن‌ها را آشکار می‌سازند. تنش، خشونت و فرصت‌های ازدست‌رفته فیلم برای ایجاد هیجان، بر خطر مستقیم و پیامدهای جسمانی تصمیم‌ها تکیه دارد.
این انتخاب می‌تواند برای علاقه‌مندان به تریلرهای خشن جذاب باشد، اما خشونت به‌تنهایی جای تعلیق روانی را نمی‌گیرد. مؤثرترین لحظه‌ها زمانی شکل می‌گیرند که مخاطب پیش از رخداد، امکان‌های مختلف را در ذهن مرور می‌کند و نمی‌داند شخصیت‌ها چه خواهند کرد. هرچه این انتظار با شناختی دقیق‌تر از روابط همراه باشد، نتیجهٔ هر انتخاب نیز سنگین‌تر خواهد شد.
«Us or Them» گاه به چنین لحظه‌هایی دست پیدا می‌کند، اما آن‌ها را به اندازه‌ای بسط نمی‌دهد که به تجربه‌ای ماندگار تبدیل شوند. فیلم می‌توانست از بازی خود برای کاوش در فاصلهٔ میان رفاقت و منفعت، یا برای سنجش این پرسش بهره بگیرد که آدم‌ها در شرایط استثنایی تا چه اندازه به اصول ادعایی‌شان وفادار می‌مانند.
در عوض، بخش قابل توجهی از ظرفیت اثر صرف پیش‌برد سازوکار خطر می‌شود. همین تفاوت میان ایدهٔ مستعد و اجرای محدود، حس فرصت ازدست‌رفته را پررنگ می‌کند. جمع‌بندی «Us or Them» تریلری است با شروعی سریع و ایده‌ای که بالقوه می‌تواند موقعیت‌های پرتنش و انتخاب‌های اخلاقی جذابی بسازد. بازی مرگبار میان دو دوست قدیمی، هسته‌ای روشن برای کشمکش فراهم می‌کند و فیلم برای مخاطبی که به داستان‌های پرخطر و معماهای تصمیم‌محور علاقه دارد، لحظاتی سرگرم‌کننده به همراه می‌آورد.
« در این‌جا، تصویر و اجرا اغلب بیش از آن‌که کمبودها را به سبکی آگاهانه تبدیل کنند، آن‌ها را آشکار می‌سازند. »
جمع‌بندی
اما فیلمنامهٔ کم‌جان، دیالوگ‌های نه‌چندان طبیعی، شخصیت‌پردازی محدود و ریتمی که در ادامه کند و قابل‌پیش‌بینی می‌شود، مانع از آن‌اند که این ظرفیت به اثری پرقدرت بدل شود. نتیجه نه کاملاً بی‌ارزش است و نه آن‌قدر موفق که ایدهٔ آشنایش را از نو معنا کند. ارزش اصلی فیلم در طرح اولیه و امکان‌هایی است که آن طرح پیش چشم می‌گذارد؛ ضعف اصلی‌اش نیز در این است که کمتر از آن امکان‌ها بهره می‌برد.
برای تماشاگرانی که انتظار تریلری فشرده و پرتنش دارند، تجربه‌ای ناهموار خواهد بود؛ اما علاقه‌مندان به مفهوم بازی‌های مرگبار شاید در دل آن، طرحی قابل‌توجه بیابند که با فیلمنامه‌ای سنجیده‌تر و پرداختی غنی‌تر می‌توانست به فیلمی بسیار مؤثرتر تبدیل شود.
« نتیجه نه کاملاً بی‌ارزش است و نه آن‌قدر موفق که ایدهٔ آشنایش را از نو معنا کند. »
ثبت دیدگاه