وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ای آشنا با زهر تازه «Thinestra» از هراسِ آشنایی آغاز می‌کند: زنی جوان که از بدن خود ناراضی است، به راه‌حلی فوری برای کاهش وزن پناه می‌برد؛ اما آنچه از تنش جدا می‌شود، نه ناپدید، بلکه به هیئتی مستقل و خون‌خوار بازمی‌گردد. این تصویر مرکزی هم به‌اندازه‌ی کافی ساده است که در یک جمله جا بگیرد و هم ظرفیت نمادین دارد: شرم، انکار و میل به حذف بخشی از خویشتن، سرانجام بدل به نیرویی می‌شود که از بیرون به جان شخصیت می‌افتد.

فیلم با این تمهید، بدن را نه صرفاً موضوعی برای نمایش ترس، بلکه میدان نزاعی روانی و اجتماعی می‌سازد. Penny می‌خواهد از چیزی خلاص شود که جامعه به او آموخته است مایه‌ی شرمساری بداند؛ اما آن «چیز» با چهره‌ای دیگر بازمی‌گردد و زندگی‌اش را تسخیر می‌کند. این استعاره، حتی پیش از آن‌که فیلم وارد قلمرو اغراق و خون‌ریزی شود، هسته‌ای تلخ و قابل لمس دارد: گاهی نفرت از بدن، خود به هیولایی بدل می‌شود که دیگر نمی‌توان آن را مهار کرد.

بدن به‌مثابه صحنه‌ی وحشت مهم‌ترین دستاورد «Thinestra» در اجرای بصری این ایده است. فیلم از بدن‌هراسی پرهیز نمی‌کند و دگرگونی‌های جسمانی را با کیفیتی لزج، زمخت و چندش‌آور به تصویر می‌کشد. این صحنه‌ها صرفاً برای شوکه‌کردن تماشاگر نیستند؛ آن‌ها مفهومِ بازگشتِ امر سرکوب‌شده را مادی می‌کنند.

چیزی که Penny می‌خواهد از خود جدا کند، در قاب به حضوری ملموس، مهاجم و هولناک تبدیل می‌شود. جلوه‌های ویژه‌ی غریب و گاه عمداً افراطی، با فضای کابوس‌وار فیلم هم‌خوانی دارند. «Thinestra» می‌داند که بخشی از لذتِ تماشای چنین اثری در مواجهه با تصویرهایی است که هم تماشاگر را پس می‌زنند و هم نگاهش را به خود می‌دوزند.

« فیلم با این تمهید، بدن را نه صرفاً موضوعی برای نمایش ترس، بلکه میدان نزاعی روانی و اجتماعی می‌سازد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، هر صحنه‌ی چندش‌آور الزاماً معنای تازه‌ای نمی‌سازد؛ گاهی فیلم بیش از آن‌که تصویر را در خدمت پیشبرد مضمون قرار دهد، به نیروی شوک‌آور آن تکیه می‌کند. نتیجه، مجموعه‌ای از لحظه‌های مؤثر و به‌یادماندنی است که در میانشان چند صحنه نیز صرفاً برای تشدید آشوب به نظر می‌رسند. دو چهره‌ی یک فروپاشی تقابل میان Penny و همزادش، Penelope، ستون اجرایی فیلم است.

بازی دو نقش اصلی باید دوگانگی را باورپذیر کند، بی‌آن‌که آن دو را کاملاً از یکدیگر جدا سازد؛ زیرا نیروی ترسناک ماجرا از این تصور می‌آید که هر دو، با وجود تفاوت‌های رفتاری و ظاهری، به یک ریشه تعلق دارند. بازیگران این فاصله و پیوند را به‌خوبی منتقل می‌کنند: یک سو، شخصیتی گرفتار اضطراب و خودنظارتی؛ سوی دیگر، حضوری وحشی‌تر که انگار بی‌پرده همان امیال و خشمی را بروز می‌دهد که Penny سرکوب کرده است.

تأثیر این بازی دوگانه فقط در شباهت میان دو چهره خلاصه نمی‌شود. فیلم از آن برای نمایش فرسایش مرزهای هویت استفاده می‌کند. هرچه وضعیت آشفته‌تر می‌شود، مسئله دیگر فقط این نیست که چه کسی مرتکب خشونت شده، بلکه این است که Penny تا چه اندازه می‌تواند خود را از آنچه در قالب Penelope می‌بیند جدا بداند.

این بازی‌ها به اثر مرکز ثقل عاطفی می‌بخشند و اجازه نمی‌دهند ایده‌ی همزاد صرفاً به تمهیدی داستانی برای نمایش هیولا تبدیل شود. طنز تلخ و فرهنگِ اصلاح بدن «Thinestra» لحنش را میان وحشت، کمدی سیاه و هجو نگه می‌دارد. طنز آن از فاصله‌ی میان وعده‌ی ساده‌انگارانه‌ی «راه‌حل سریع» و پیامدهای فاجعه‌بارش نیرو می‌گیرد.

« دو چهره‌ی یک فروپاشی تقابل میان Penny و همزادش، Penelope، ستون اجرایی فیلم است. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلم فرهنگِ اصلاح بدن را نه فقط از راه تصاویر ترسناک، بلکه با اغراق در منطق آن به پرسش می‌گیرد: اگر بدن چیزی تلقی شود که باید پیوسته مهار، کوچک یا بازسازی‌اش کرد، چه زمانی این میل به مراقبت از خود به خشونت علیه خود بدل می‌شود؟ یکی از نکات قابل توجه این است که اثر، در بهترین لحظه‌هایش، از سرزنش فرد فاصله می‌گیرد و فشارهای محیطی و نگاه‌های قضاوت‌گر را نیز در نظر می‌آورد.

هراس از بدن در اینجا صرفاً مسئله‌ای خصوصی نیست؛ در هوایی اجتماعی شکل می‌گیرد که ظاهر را به معیار ارزش‌گذاری تبدیل می‌کند. طنز تلخ فیلم کمک می‌کند این موضوع به خطابه‌ای خشک فروکاسته نشود. بااین‌همه، پیوند میان هجو و درام همیشه یکدست نیست. گاهی شوخی‌ها فضای وهم‌آلود را تضعیف می‌کنند و گاهی هم همین بی‌پروایی، به فیلم سرزندگی و بازیگوشی می‌دهد.

روایتی که گاهی به زور پیش می‌رود در کنار قوت‌های دیداری و اجرایی، داستان در چند نقطه به تصمیم‌هایی متکی می‌شود که بیش از اندازه به نیاز فیلم برای حرکت‌کردن خدمت می‌کنند. مهم‌ترین نمونه، اعتماد سریع Penny به قرصی ناشناس است؛ انتخابی که با توجه به پیامدهای جدی‌اش به توضیح و زمینه‌چینی بیشتری نیاز داشت.

می‌توان اضطرار و نارضایتی او را فهمید، اما فهمیدنِ انگیزه با باورکردنِ رفتار یکی نیست. در اینجا فیلم گاهی از پیچیدگی روانی شخصیت می‌گذرد تا زودتر به کابوس اصلی برسد. همین شتاب، بر پیوند علت و معلول نیز اثر می‌گذارد. بعضی رخدادها چنان ناگهانی از راه می‌رسند که بیشتر بهانه‌ای برای صحنه‌ی بعدی به نظر می‌رسند تا نتیجه‌ی طبیعی تحول شخصیت‌ها.

« طنز تلخ فیلم کمک می‌کند این موضوع به خطابه‌ای خشک فروکاسته نشود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این ضعف به معنای فروپاشی کامل روایت نیست؛ فیلم همچنان نیروی پیش‌برنده دارد و کنجکاوی را زنده نگه می‌دارد. اما انسجام آن به اندازه‌ی تصاویرش محکم نیست. گاهی تماشاگر به‌جای آن‌که در اضطراب Penny شریک شود، متوجه دستِ فیلم‌نامه می‌شود که او را به سوی بحران بعدی هل می‌دهد. سایه‌ی «سابستنس» و مسئله‌ی ابتکار مقایسه‌ی «Thinestra» با «سابستنس» تقریباً ناگزیر است: هر دو از بدن، میل به تغییر و پیامدهای خشونت‌آمیز آن برای ساختن وحشت بهره می‌گیرند.

شباهت در سطح ایده و فضای کلی چنان محسوس است که فیلم ناچار می‌شود از همان آغاز با سایه‌ی اثر پیشین دست‌وپنجه نرم کند. «Thinestra» در برابر آن، مسیر خود را با تأکید بر کاهش وزن، شرم غذایی و همزادِ برآمده از بدن جدا می‌کند؛ اما این تفاوت‌ها همیشه برای ساختن هویتی کاملاً مستقل کافی نیستند.

بااین‌حال، ارزش فیلم را نمی‌توان فقط با میزان فاصله‌اش از «سابستنس» سنجید. «Thinestra» لحن کمابیش بازیگوش‌تر و آشفته‌تری دارد و در صحنه‌های بدن‌هراسانه، انرژی خاص خود را پیدا می‌کند. مسئله این است که هرجا روایت به مضمون و تصویر اکتفا می‌کند، اثر زنده و سرگرم‌کننده است؛ اما هرجا می‌خواهد همان ایده‌ها را به درامی پیچیده‌تر بدل کند، کمبودِ پرداخت و ابتکار آشکار می‌شود.

فیلم نه تقلیدی بی‌خاصیت است و نه اثری که بتواند کاملاً از مقایسه بگریزد. ابهام؛ فضاسازی یا کمبود توضیح؟ بخشی از اتفاق‌های عجیب‌وغریب فیلم عمداً در ناحیه‌ای میان واقعیت، کابوس و اختلال ادراک باقی می‌مانند. این ابهام با جنس داستان سازگار است: وقتی مرز میان شخصیت و همزاد پیوسته سست می‌شود، توضیح کامل همه‌چیز ممکن است از نیروی هراس بکاهد.

« این ضعف به معنای فروپاشی کامل روایت نیست؛ فیلم همچنان نیروی پیش‌برنده دارد و کنجکاوی را زنده نگه می‌دارد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم در بعضی لحظه‌ها از همین ناتعیینی برای ساختن فضایی وهم‌آلود بهره می‌برد؛ تماشاگر نمی‌داند آنچه می‌بیند دقیقاً چه جایگاهی در جهان داستان دارد و همین سرگشتگی با آشفتگی Penny هم‌نوا می‌شود. اما ابهام زمانی ثمربخش است که چیزی برای تفسیر باقی بگذارد، نه آن‌که جای خالیِ توضیح یا پیوند روایی را بپوشاند.

در «Thinestra» این مرز همیشه روشن نیست. برخی نشانه‌ها به‌قدر کافی بسط نمی‌یابند تا معنای چندلایه پیدا کنند و تماشاگر ناچار می‌شود خودش رابطه‌ی میان آن‌ها را حدس بزند. چنین رویکردی می‌تواند برای دوستداران روایت‌های نامتعارف جذاب باشد، ولی گاه احساس ناتمامی ایجاد می‌کند؛ گویی فیلم نشانه‌ای را مطرح می‌کند و پیش از آن‌که آن را به نتیجه‌ای روشن یا دست‌کم تأمل‌برانگیز برساند، به تصویر بعدی می‌جهد.

جمع‌بندی «Thinestra» فیلمی نابرابر، اما صاحب ایده و انرژی است: اثری که از نارضایتی نسبت به بدن، کابوسی جسمانی می‌سازد و در بهترین لحظه‌هایش، شرم را به هیولایی بدل می‌کند که نمی‌توان به‌آسانی از آن گریخت. جلوه‌های چندش‌آور، بازی دوگانه‌ی بازیگران اصلی و آمیزش وحشت با طنز تلخ، تجربه‌ای آشفته و گاه لذت‌بخش می‌آفرینند.

در مقابل، تصمیم‌های رواییِ کم‌باور، ابهام‌های حل‌نشده و شباهت محسوس به «سابستنس» مانع می‌شوند که فیلم تمام ظرفیتش را به فعلیت برساند. برای تماشاگرانی که از بدن‌هراسی افراطی و لحن کمپ‌وار استقبال می‌کنند، «Thinestra» می‌تواند سرگرم‌کننده و از نظر مضمونی قابل‌تأمل باشد؛ به‌ویژه چون پشت ظاهر لزج و خشنش، پرسشی جدی درباره‌ی نفرت از خود و فشارهای پیرامونِ ظاهر پنهان است.

« اما ابهام زمانی ثمربخش است که چیزی برای تفسیر باقی بگذارد، نه آن‌که جای خالیِ توضیح یا پیوند روایی را بپوشاند. »

جمع‌بندی

اما اگر انسجام روایی و تازگیِ ایده‌ها در اولویت باشد، کاستی‌هایش برجسته‌تر خواهند شد. فیلمی که گاهی از آشوب خود نیرو می‌گیرد و گاهی در همان آشوب گم می‌شود.

« اما اگر انسجام روایی و تازگیِ ایده‌ها در اولویت باشد، کاستی‌هایش برجسته‌تر خواهند شد. »