وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به جهانی زنانه فیلم «The Women» ساختهٔ Diane English، بازخوانی معاصری از نمایشنامهٔ Clare Boothe Luce و فیلم هم‌نام سال ۱۹۳۹ است؛ اثری که جهان اجتماعی زنان را به‌تمامی در مرکز قاب می‌نشاند و مردان را حتی از حضور تصویری کنار می‌گذارد. در نسخهٔ ۲۰۰۸ نیز این محدودیت همچنان برقرار است، اما نگاه فیلم به زنانی که در این جهان محصور شده‌اند، نسبت به نمونهٔ کلاسیک نرم‌تر و کم‌تیغ‌تر است.

حاصل، کمدی‌ـ‌درامی است که می‌خواهد هم سرگرم‌کننده باشد، هم دربارهٔ دوستی و استقلال حرف بزند؛ اما میان این دو خواسته، همیشه به تعادل نمی‌رسد. قصه‌ای دربارهٔ خیانت و بازشناسی مری هینز، زنی مرفه و ظاهراً برخوردار از زندگی‌ای بی‌نقص، با آگاهی از رابطهٔ شوهرش با کریستال آلن، فروشندهٔ عطر، ناگهان با ترک‌هایی در تصویر آرام و مرتب زندگی‌اش روبه‌رو می‌شود.

در کنار او، دوستانش ــ از جمله سیلوی، ادی و الکس ــ قرار دارند؛ زنانی با خلق‌وخو و جهان‌بینی متفاوت که هر یک به شکلی در بحران مری دخیل می‌شوند. روایت، خیانت زناشویی را نقطهٔ آغاز می‌گیرد، اما به‌تدریج پرسش مهم‌تری را پیش می‌کشد: دوستی در لحظهٔ آزمون چه معنایی دارد و زنی که سال‌ها خود را از دریچهٔ نقش‌های خانوادگی تعریف کرده، چگونه می‌تواند خواسته‌های شخصی‌اش را دوباره بشناسد؟

فیلم، بی‌آنکه پایان یا پیچش‌هایش را آشکار کند، از مسیر بحران به سوی خودشناسی حرکت می‌کند. بااین‌حال، این حرکت همیشه پیوسته و دقیق نیست؛ گاه حادثه‌ها و گفت‌وگوها بیش از آنکه از تحول شخصیت‌ها برآیند، به‌نظر می‌رسد برای رساندن داستان به ایستگاه بعدی چیده شده‌اند. بازیگران و گرمای جمعی مهم‌ترین سرمایهٔ فیلم، گروه بازیگران پرشمار و پرانرژی آن است.

« فیلم، بی‌آنکه پایان یا پیچش‌هایش را آشکار کند، از مسیر بحران به سوی خودشناسی حرکت می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

Meg Ryan در نقش مری، آسیب‌پذیری و تردید زنی را تصویر می‌کند که ناچار است نظم آشنای زندگی‌اش را از نو ارزیابی کند. Annette Bening در نقش سیلوی حضوری سنجیده‌تر و بازیگوش‌تر دارد؛ شخصیتی که جاه‌طلبی حرفه‌ای‌اش با وفاداری عاطفی‌اش در تعارض قرار می‌گیرد. Debra Messing نیز با گرمایی آشکار، ادی را به یکی از عناصر صمیمی‌تر و خوش‌قلب‌تر گروه بدل می‌کند.

Jada Pinkett Smith و Eva Mendes نیز در ترکیب جمعی فیلم نقش دارند، هرچند شخصیت‌پردازی همهٔ زنان به یک اندازه ژرف نیست. برخی از آنان بیشتر با یک ویژگی شاخص معرفی می‌شوند تا با مجموعه‌ای از تناقض‌ها و انگیزه‌های پیچیده. این محدودیت، مجال درخشش بازیگران را کم می‌کند؛ بااین‌همه، هم‌نشینی و واکنش‌های میان آنان اغلب طبیعی‌تر از لحظاتی است که فیلم می‌کوشد از دل بحران، نتیجه‌ای بزرگ و قطعی بیرون بکشد.

جذابیت جمعی بازیگران درنهایت به اثر گرما می‌بخشد، حتی وقتی متن به‌اندازهٔ کافی برایشان مادهٔ نمایشی فراهم نمی‌کند. دوستی؛ هستهٔ عاطفی فیلم بهترین لحظه‌های «The Women» آن‌جا شکل می‌گیرند که به جای تکیه بر خیانت و رقابت، بر پیوند میان زنان تمرکز می‌کند. همراهی دوستان مری، خواه در قالب حمایت آشکار و خواه در شکل بحث و اختلاف، یادآور این است که دوستی صرفاً پناهگاهی آرام نیست؛ رابطه‌ای زنده است که در آن حسادت، خودخواهی، ترس و وفاداری هم‌زمان حضور دارند.

فیلم زمانی موفق‌تر می‌شود که اجازه می‌دهد این احساسات در رفتار و گفت‌وگوها دیده شوند، نه آن‌که هر شخصیت را به سخنگوی یک پیام اخلاقی تبدیل کند. از این منظر، اثر می‌خواهد روایت آشنای زنانی را که فقط بر سر مردان با یکدیگر رقابت می‌کنند، به قصه‌ای دربارهٔ صمیمیت و گسست میان خودشان تغییر دهد.

« Debra Messing نیز با گرمایی آشکار، ادی را به یکی از عناصر صمیمی‌تر و خوش‌قلب‌تر گروه بدل می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

این جابه‌جایی بالقوه جذاب است، اما اجرای آن گاه با شتاب پیش می‌رود. بعضی اختلاف‌ها به‌سرعت به آشتی یا نتیجه‌گیری می‌رسند و فرصت کافی برای نشان‌دادن هزینهٔ عاطفی‌شان پیدا نمی‌کنند. با وجود این، همین محور دوستی است که به فیلم حسی انسانی‌تر از یک ملودرام صرف می‌دهد. ظاهر شیک، جهان محدود طراحی صحنه و لباس از نقاط قوت روشن فیلم است.

خانه‌ها، سالن‌های زیبایی، فروشگاه‌ها و فضاهای مرتبط با مد، جهانی آراسته و چشم‌نواز می‌سازند که در آن ظاهر اجتماعی بخشی از هویت شخصیت‌هاست. لباس‌ها نه‌فقط تزئین قاب، بلکه نشانه‌ای از جایگاه و شیوهٔ زندگی زنان‌اند؛ پوششی که گاه اعتمادبه‌نفس می‌بخشد و گاه فاصلهٔ میان ظاهر مرتب و آشفتگی درونی را برجسته می‌کند.

نقدهای مربوط به ساخت فیلم نیز از توجه به طراحی بصری و پوشاک آن یاد کرده‌اند. اما همین جهان پرزرق‌وبرق محدودیتی نیز دارد. بخش بزرگی از زندگی زنان در فضاهای تجملی و مناسبات طبقاتی می‌گذرد و فیلم کمتر می‌کوشد این محدوده را به پرسشی جدی دربارهٔ امتیاز اقتصادی و فاصلهٔ اجتماعی تبدیل کند.

بنابراین، شیک‌بودن فضا گاهی به جای آنکه معنایی تازه بسازد، صرفاً جاذبهٔ تصویری فراهم می‌آورد. تماشاگر در این محیط خوش‌پوش و مرتب قدم می‌زند، اما به‌ندرت احساس می‌کند که ظاهر براق آن به تحلیلی عمیق از موقعیت شخصیت‌ها راه می‌برد. کمدی‌ای که تیزی خود را از دست می‌دهد یکی از دشوارترین مسائل بازسازی «The Women» همین فاصلهٔ تاریخی با متن کلاسیک آن است.

« این جابه‌جایی بالقوه جذاب است، اما اجرای آن گاه با شتاب پیش می‌رود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

نسخهٔ ۲۰۰۸ می‌خواهد مناسبات اجتماعی را به زمانهٔ خود منتقل کند، اما شوخی‌ها و دیالوگ‌هایش همیشه همان تیزی و جسارت مورد انتظار را ندارند. طنز گاه در سطح اشاره‌های سبک به مد، تجمل و رقابت باقی می‌ماند و کمتر به هجو بی‌رحمانهٔ خودِ محیطی می‌رسد که شخصیت‌ها در آن زندگی می‌کنند. برخی نقدها نیز فیلم را بازسازی‌ای کم‌رمق‌تر از نمونهٔ قدیمی دانسته‌اند که از جذابیت و شوخ‌طبعی آن فاصله گرفته است.

مسئله فقط مقایسه با اثر پیشین نیست؛ فیلم به‌تنهایی نیز در تعیین لحن خود دچار نوسان است. از یک سو کمدی می‌خواهد و از سوی دیگر، بحران‌های عاطفی را با تأکیدی ملودراماتیک دنبال می‌کند. گاهی شوخی، تلخی صحنه را سبک می‌کند و گاهی موسیقی و واکنش‌ها همان موقعیت را سنگین‌تر از اندازهٔ لازم جلوه می‌دهند.

این ناهماهنگی در بخش میانی محسوس‌تر است: روایت کش می‌آید و برخی گفت‌وگوها به جای پیش‌بردن شخصیت‌ها، مضمون‌هایی را تکرار می‌کنند که پیش‌تر روشن شده‌اند. نگاهی به زنان، نه الزاماً نگاهی پیچیده حذف مردان از قاب، انتخابی فرمی و آگاهانه است که به فیلم هویتی متمایز می‌دهد. مردان در داستان حضور دارند و بر زندگی شخصیت‌ها اثر می‌گذارند، اما تصویر جهان از تجربهٔ زنان ساخته می‌شود.

این تصمیم امکان می‌دهد دوستی‌ها، رقابت‌ها و سازوکارهای اجتماعی میان زنان در مرکز توجه قرار گیرند. بااین‌حال، زنانه‌بودن کامل قاب به‌خودی‌خود تضمین‌کنندهٔ نگاه پیچیده یا رهایی‌بخش نیست. فیلم گاهی در همان تصورات آشنایی گرفتار می‌شود که می‌خواهد از آن‌ها عبور کند: اهمیت بیش از اندازهٔ ظاهر، موقعیت اجتماعی و زندگی زناشویی.

« مسئله فقط مقایسه با اثر پیشین نیست؛ فیلم به‌تنهایی نیز در تعیین لحن خود دچار نوسان است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در نتیجه، «The Women» در بهترین لحظاتش دربارهٔ امکان بازتعریف زندگی پس از بحران حرف می‌زند، اما در لحظاتی دیگر شخصیت‌هایش را به الگوهای آشنا و ساده‌شده تقلیل می‌دهد. این دوگانگی، بخشی از جذابیت و هم‌زمان بخشی از ناکامی فیلم است: اثر می‌خواهد زنانش را آزاد و متنوع نشان دهد، ولی فرصت کافی برای گسترش فردیت هر یک فراهم نمی‌کند.

جمع‌بندی «The Women» فیلمی تماشایی و گاه دلنشین است که نیروی اصلی خود را از گروه بازیگران، فضای بصری آراسته و مضمون دوستی میان زنان می‌گیرد. روایت خیانت، بهانه‌ای برای بازنگری در روابط و خواسته‌های شخصی می‌شود، اما در مسیر خود با کش‌آمدن بخش میانی، ملودرام‌پردازی و شوخی‌هایی کم‌تیز روبه‌روست.

فیلم بیش از آنکه بازآفرینی‌ای هم‌سنگ اثر کلاسیک باشد، تجربه‌ای مستقل و خوش‌ظاهر است که در لحظات صمیمی‌اش جان می‌گیرد و در لحظات توضیحی‌اش از حرکت می‌ایستد. برای تماشاگرانی که به قصه‌های گروهی، روابط دوستانه و درام‌های سبک اجتماعی علاقه دارند، اثری سرگرم‌کننده و قابل‌توجه است؛ اما کسانی که از آن طنزی نافذ و شخصیت‌پردازی چندلایه انتظار دارند، احتمالاً با فاصله‌ای میان ظرفیت ایده و دستاورد نهایی روبه‌رو خواهند شد.