وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان جنگ جنسیت و کمدی تلخ «The War Between Men and Women» ساختهٔ ملویل شاولسن، کمدی‌ـ‌درامی است که از جهان طنزآمیز جیمز تربر نیرو می‌گیرد؛ جهانی که در آن آدم‌ها در برابر یکدیگر موضع می‌گیرند، از صمیمیت می‌گریزند و با اغراق‌های خنده‌آور، ترس‌ها و ضعف‌های خود را پنهان می‌کنند. فیلم از همین ابتدا روشن می‌کند که قرار نیست تصویری واقع‌گرا و بی‌طرف از رابطهٔ زن و مرد ارائه دهد.

جهانش بیشتر میدان نبردی فکاهی است: جایی که سوءتفاهم، بدبینی و غرور شخصی بهانهٔ شوخی می‌شوند، اما زیر این سطح کمیک، نوعی اندوه و آسیب‌پذیری نیز جریان دارد. پیتر ویلسون، کارتونیست و نویسنده‌ای تندزبان، از زنان، کودکان و تعهد عاطفی بیزار است. تری، مادر مطلقهٔ سه فرزند، در نقطهٔ مقابل او قرار می‌گیرد: زنی مستقل که نه به‌آسانی مجذوب ظاهر پرادعای پیتر می‌شود و نه از پیچیدگی‌های زندگی خود دست می‌کشد.

برخورد این دو، موتور اصلی فیلم را روشن می‌کند؛ برخوردی که نه بر تفاهم فوری، بلکه بر اصطکاک، کنایه و مقاومت استوار است. جک لمون و جذابیت مردی دشوار جک لمون در نقش پیتر، شخصیتی را می‌سازد که می‌تواند هم خنده‌دار باشد و هم به‌طرز قابل‌توجهی آزاردهنده. او تلخی و خودخواهی این مرد را به شوخی‌های پرشتاب و واکنش‌های نمایشی تبدیل می‌کند، بی‌آنکه کاملاً او را تبرئه کند.

پیتر با اعتمادبه‌نفسی شکننده، پیوسته می‌کوشد دیگران را با زبان تیزش از خود دور نگه دارد؛ اما بازی لمون در لحظه‌های کوچک، ترک‌هایی در این زره نشان می‌دهد. زیر بدبینی او، ترسی از وابستگی و از دست دادن کنترل پنهان است. نکتهٔ مهم آن است که لمون شخصیت را صرفاً به مجموعه‌ای از غرغرها و شوخی‌های بدبینانه فرو نمی‌کاهد.

« فیلم از همین ابتدا روشن می‌کند که قرار نیست تصویری واقع‌گرا و بی‌طرف از رابطهٔ زن و مرد ارائه دهد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

انرژی جسمانی و دقت زمانی بازی‌اش، به پیتر نیرویی کمیک می‌دهد و در عین حال، او را از یک تیپ خشک جدا می‌کند. ممکن است تماشاگر با دیدگاه‌های این مرد همدلی نکند، اما دشوار است از تماشای تلاش‌های ناشیانه‌اش برای حفظ فاصله بی‌اعتنا بماند. همین دوگانگی، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای بازی اوست.

باربارا هریس و تریِ مستقل باربارا هریس در نقش تری، تعادلی دلنشین در برابر آشفتگی پیتر ایجاد می‌کند. تری نه صرفاً پاداشی عاطفی برای قهرمان است و نه شخصیتی که تمام کارکردش تحمل کردن او باشد؛ دست‌کم بازی هریس می‌کوشد استقلال، شوخ‌طبعی و نوعی احتیاط واقع‌بینانه را در او حفظ کند. او با زندگی خانوادگی و مسئولیت‌هایش تعریف می‌شود، اما فیلم اجازه می‌دهد که میل، تردید و کنجکاوی خودش نیز در رابطه حضور داشته باشد.

رابطهٔ میان این دو، بیش از آنکه بر رمانتیسم متعارف تکیه کند، از تفاوت نگاهشان به جهان نیرو می‌گیرد. پیتر زنان را در قالبی تحقیرآمیز و کلیشه‌ای تصور می‌کند؛ تری، با حضور واقعی و پیچیدهٔ خود، آن تصویر را به چالش می‌کشد. بااین‌حال، فیلم همیشه این تقابل را تا نتیجه‌ای روشن پیش نمی‌برد.

گاهی تری بیش از اندازه به نیرویی برای تعدیل پیتر بدل می‌شود و فرصت کمتری برای گسترش دنیای درونی خودش می‌یابد. با وجود این محدودیت، هریس به شخصیت گرما و وقاری می‌بخشد که مانع فروکاستن او به نقش مکمل صرف می‌شود. طنزی وابسته به اغراق و بدبینی طنز فیلم از کنایه، اغراق و موقعیت‌های نامتعارف ساخته شده است.

« انرژی جسمانی و دقت زمانی بازی‌اش، به پیتر نیرویی کمیک می‌دهد و در عین حال، او را از یک تیپ خشک جدا می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

پیتر با زبان گزنده‌اش روابط انسانی را به جنگی دائمی تشبیه می‌کند و از این منظر، بسیاری از شوخی‌ها همزمان خنده‌آور و ناراحت‌کننده‌اند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از همین ناراحتی بهره می‌برد: مخاطب می‌خندد، اما به‌خوبی می‌فهمد که پشت شوخی، باورهایی نه‌چندان بی‌ضرر قرار گرفته‌اند. البته بخش مهمی از این طنز، امروز دشوارتر از زمان تولید فیلم قابل‌پذیرش است.

نگاه پیتر به زنان، و گاه شیوه‌ای که روایت با آن شوخی‌های او را به خدمت می‌گیرد، رنگی آشکارا ضدزن دارد. فیلم این رفتارها را همیشه با فاصلهٔ انتقادی کافی قاب نمی‌گیرد و در نتیجه، تماشاگر معاصر ممکن است احساس کند اثر گاهی بیش از آنکه کلیشه را بشکافد، از همان کلیشه نیرو می‌گیرد. ارزش تماشایی فیلم در این نیست که چنین نگرشی را بی‌مسئله جلوه می‌دهد؛ بلکه در امکان دیدن هم‌زمان جذابیت کمیک و محدودیت تاریخی آن است.

انیمیشن؛ ذهنیت تربر در قاب سینما بخش‌های کارتونی از شاخص‌ترین عناصر فیلم‌اند. انیمیشن‌ها صرفاً زینت میان صحنه‌های زنده نیستند؛ آن‌ها راهی برای تبدیل ذهنیت کارتونیستی پیتر به تصویرند. اغراق‌های بصری و پیوندشان با فضای داستان، به فیلم هویتی می‌دهند که از کمدی رمانتیک معمول فاصله می‌گیرد.

این لحظه‌ها یادآوری می‌کنند که شخصیت اصلی جهان را نه فقط از دریچهٔ تجربه، بلکه از راه تصویرسازی و خیال طنزآمیز نیز می‌بیند. این تمهید در بهترین حالت، مرز میان واقعیت روزمره و جهان ذهنی را انعطاف‌پذیر می‌کند. طراحی کارتونی با مضمون جنگ جنسیت‌ها تناسب دارد، زیرا همان منطق اغراق و رویارویی را به زبانی دیداری می‌رساند.

« البته بخش مهمی از این طنز، امروز دشوارتر از زمان تولید فیلم قابل‌پذیرش است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

افزون بر این، انیمیشن به فیلم فرصت می‌دهد از گفت‌وگوهای طولانی فاصله بگیرد و چیزی را نشان دهد که در کلام پیتر فقط ادعا یا شوخی باقی می‌ماند. بااین‌همه، پیوند میان این بخش‌ها و روایت زنده همیشه یکدست نیست؛ گاهی پیداست که فیلم میان دو شیوهٔ بیانی حرکت می‌کند، بی‌آنکه کاملاً آن‌ها را در هم حل کند.

ریتم و تغییر لحن ریتم فیلم یکدست نیست. صحنه‌هایی که بر بازی لمون و هریس و برخورد زبانی آن‌ها تکیه دارند، زنده و بامزه‌اند؛ اما در بخش‌هایی، موقعیت‌ها بیش از اندازه کش می‌آیند و داستان برای رسیدن به گام بعدی مکث می‌کند. کندی ریتم به‌ویژه زمانی محسوس می‌شود که شوخی‌ها تکرار یک موضع باشند، نه کشف تازه‌ای دربارهٔ شخصیت‌ها.

در چنین لحظه‌هایی، انرژی بازیگران نمی‌تواند به‌تنهایی از ایستایی روایت جلوگیری کند. تغییر حال‌وهوا از کمدی به درام نیز برای همهٔ تماشاگران قانع‌کننده نخواهد بود. فیلم به‌تدریج از شوخی‌های بدبینانه به مواجهه با ترس و اندوهی جدی‌تر می‌رسد؛ اما گذار میان این دو قلمرو گاه ناگهانی احساس می‌شود.

پایان کارتونی هم از همین دوگانگی تأثیر می‌پذیرد: می‌تواند امتداد مناسبی برای جهان تصویری تربر باشد، یا برای کسی که انتظار جمع‌بندی دراماتیک متعارف دارد، گسستی ناموزون به نظر برسد. فیلم در این انتخاب جسور است، هرچند همیشه کاملاً موفق نیست. نگاه امروز به فیلمی از ۱۹۷۲ تماشای اثر با در نظر گرفتن زمان ساختش اهمیت دارد، اما زمینهٔ تاریخی نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن محدودیت‌های آن شود.

« کندی ریتم به‌ویژه زمانی محسوس می‌شود که شوخی‌ها تکرار یک موضع باشند، نه کشف تازه‌ای دربارهٔ شخصیت‌ها. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

«The War Between Men and Women» هم نشانه‌های دورهٔ خود را دارد و هم لحظه‌هایی که هنوز کار می‌کنند: بازی‌های پرکشش، شوخی‌های تیز و بازیگوشی تصویری. در سوی دیگر، برداشت‌های کلیشه‌ای دربارهٔ زنان و رابطهٔ عاطفی، بخشی از فیلم را برای مخاطب امروز ناخوشایند می‌کند. این تنش میان جذابیت و کهنگی، خود به بخشی از تجربهٔ تماشای فیلم بدل می‌شود.

اثر همچنین برای کسانی که با جهان جیمز تربر آشنایی دارند، لایه‌ای افزوده پیدا می‌کند. طنز خشک، آدم‌های عبوس و تصویرسازی‌های اغراق‌آمیزش به ریشه‌ای ادبی و کارتونی متصل‌اند. اما آشنایی با آن پیش‌زمینه شرط لذت بردن نیست؛ فیلم با بازیگران و موقعیت‌هایش به‌تنهایی نیز سرگرم‌کننده می‌ماند، هرچند بعضی ارجاعات و انتخاب‌های سبکی برای تماشاگر ناآشنا کمتر معنادار خواهند بود.

جمع‌بندی «The War Between Men and Women» فیلمی نامتوازن اما شخصیت‌مند است: کمدی‌ای که گاهی تند و سرزنده می‌شود، گاهی در ریتم خود درجا می‌زند و در گذار به درام نیز همیشه نرم و طبیعی عمل نمی‌کند. جک لمون با بازی پرانرژی‌اش به پیتر نیرویی کمیک و انسانی می‌دهد و باربارا هریس با حضور گرم و سنجیده‌اش مانع می‌شود رابطهٔ مرکزی کاملاً زیر سایهٔ خودشیفتگی مردانه قرار گیرد.

انیمیشن‌های الهام‌گرفته از جهان تربر نیز به فیلم رنگ و امضایی متمایز می‌بخشند. بااین‌حال، نگاه قدیمی و ضدزنِ بخشی از شوخی‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت؛ این نگاه ممکن است تماشاگر را از اثر فاصله دهد، حتی وقتی خود فیلم خنده‌دار یا عاطفی است. حاصل، اثری است که نه کمدی عاشقانه‌ای بی‌دردسر است و نه درامی کاملاً منسجم، بلکه تجربه‌ای عجیب و گاه ناهماهنگ از برخورد طنز، عشق، ترس و تصویرسازی.

« این تنش میان جذابیت و کهنگی، خود به بخشی از تجربهٔ تماشای فیلم بدل می‌شود. »

جمع‌بندی

ارزش دیدنش بیش از هر چیز در بازی‌های اصلی، لحظه‌های کمیک جسورانه و حضور کارتونی آن نهفته است.

« ارزش دیدنش بیش از هر چیز در بازی‌های اصلی، لحظه‌های کمیک جسورانه و حضور کارتونی آن نهفته است. »