نقد و بررسی
نقد The Vatican Tapes | 2015
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
رازِ بایگانی و وعدهٔ وحشت «The Vatican Tapes» با تصویری وسوسه‌انگیز آغاز می‌شود: بایگانی‌ای محرمانه در دل واتیکان، انباشته از ثبت‌های تصویریِ رویدادهایی که قرار نیست به چشم عموم برسند. ایدهٔ نوار دزدیده‌شده و پرونده‌ای با شماره‌ای رازآلود، از همان ابتدا وعده می‌دهد که مخاطب نه فقط با روایتی دربارهٔ تسخیر، بلکه با معمایی دربارهٔ دانش پنهان و قدرت نهادهای مذهبی روبه‌رو خواهد شد.
فیلم به‌خوبی می‌فهمد که گاهی خودِ اشاره به سندی ممنوعه از نمایش مستقیم آن ترسناک‌تر است؛ گویی چیزی در این تصاویر هست که دیدنش نظم آشنای جهان را بر هم می‌زند. این شروع، انتظاری بزرگ می‌سازد: انتظار روایتی که از دل اسناد، سکوت‌ها و شکاف میان ایمان و واقعیت، به تدریج پرده بردارد. با این حال، فیلم در ادامه بیش از آن‌که به سازوکار بایگانی و رازهای آن وفادار بماند، به مسیر آشنای داستان‌های جن‌گیری نزدیک می‌شود.
این جابه‌جایی لزوماً ناموفق نیست، اما فاصلهٔ میان وعدهٔ آغازین و شکل نهایی روایت را آشکار می‌کند. «The Vatican Tapes» بیش از آن‌که معمایی مستندگونه باشد، تریلری ماورایی است که از قالب پرونده و تصاویر ثبت‌شده برای ایجاد هاله‌ای از اعتبار و اضطراب بهره می‌گیرد. میان روان‌شناسی و ماوراء هستهٔ دراماتیک فیلم بر دگرگونی Angela Holmes است؛ زنی جوان که پس از رخدادهایی نگران‌کننده، در معرض تفسیرهای گوناگون قرار می‌گیرد.
آیا با بحرانی روانی و جسمانی روبه‌رو هستیم، یا نیرویی بیرون از فهم معمول در کار است؟ همین ابهام می‌توانست به مهم‌ترین منبع تعلیق فیلم بدل شود. در بخش‌هایی، روایت به‌درستی تشخیص را به تعویق می‌اندازد و میان توضیح پزشکی، ترس خانوادگی و تفسیر مذهبی معلق می‌ماند. مخاطب نیز ناچار می‌شود در کنار شخصیت‌ها نشانه‌ها را بسنجد و دربارهٔ معنای آن‌ها داوری کند.
« این جابه‌جایی لزوماً ناموفق نیست، اما فاصلهٔ میان وعدهٔ آغازین و شکل نهایی روایت را آشکار می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
اما فیلم در حفظ این تردید همیشه موفق نیست. گاه چنان بر نشانه‌های فراطبیعی تأکید می‌کند که امکان خوانش روان‌شناختی کم‌رنگ می‌شود؛ گاه نیز با ورود به فضای درمانی و بررسی رفتار Angela، برای لحظه‌ای نوید روایتی پیچیده‌تر را می‌دهد. حاصل، رفت‌وآمدی است که به‌جای غنی‌کردن مضمون، بعضی اوقات انسجام را سست می‌کند.
وحشت روان‌شناختی معمولاً از بی‌اعتمادی به ادراک و نامطمئن‌بودن مرز واقعیت نیرو می‌گیرد، درحالی‌که جن‌گیری کلاسیک به سوی نیروهای مشخص و آیین‌های آشکار حرکت می‌کند. فیلم میان این دو قطب در نوسان است و به ندرت اجازه می‌دهد یکی از آن‌ها به‌طور کامل شکل بگیرد. واتیکان؛ پس‌زمینه‌ای پرظرفیت حضور واتیکان، هویت متمایزی به فیلم می‌دهد؛ نه صرفاً به سبب معماری یا نمادهای مذهبی، بلکه به‌خاطر تصور نهادی که قرن‌ها با راز، اقتدار و انضباط پیوند خورده است.
در اینجا کلیسا هم پناهگاهی برای تفسیر امور ناشناخته است و هم ساختاری که اطلاعات را کنترل می‌کند. پرسش جذاب این است که اگر نهادی چنین گسترده و دیرپا با پدیده‌ای هراس‌آور روبه‌رو شود، چه چیزی را ثبت می‌کند، چه چیزی را پنهان می‌سازد و چه زمانی تصمیم می‌گیرد حقیقت را آشکار کند؟ فیلم از این ظرفیت تصویری و مفهومی بهره می‌گیرد، به‌ویژه در صحنه‌هایی که فضای سرد و رسمیِ پرونده‌ها و آیین‌ها، با ترسِ فردی Angela برخورد می‌کند.
بااین‌حال، واتیکان بیشتر به نشانه‌ای برای افزایش رمزآلودگی بدل می‌شود تا بستری برای کاوشی جدی دربارهٔ ایمان، اقتدار یا مسئولیت. جزئیات مربوط به بایگانی و سازوکار تصمیم‌گیری می‌توانستند روایت را از الگوی معمول فیلم‌های تسخیر جدا کنند؛ اما اثر غالباً به کارکرد فوری این فضا بسنده می‌کند: القای حس آن‌که نیرویی بزرگ‌تر از افراد عادی، از پیش در جریان ماجرا بوده است.
« اما فیلم در حفظ این تردید همیشه موفق نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
شخصیت‌ها و بازی‌ها Olivia Taylor Dudley در نقش Angela بار اصلی تغییرات لحن و شدت فیلم را بر دوش دارد. او باید میان آسیب‌پذیری، آشفتگی و تهدید حرکت کند؛ نقشی دشوار، زیرا شخصیت به‌سرعت از یک فرد در معرض بحران به مرکز رخدادهای هولناک بدل می‌شود. Dudley در لحظاتی که فیلم به او فرصت مکث می‌دهد، می‌تواند حس ناآرامی و بیگانگی را منتقل کند، اما فیلمنامه گاه شخصیت را بیش از اندازه به ابزاری برای نمایش نشانه‌های وحشت تقلیل می‌دهد.
در نتیجه، شناخت ما از درون او به اندازهٔ شدت رخدادهایی که پیرامونش اتفاق می‌افتد گسترش نمی‌یابد. Michael Peña در نقش Father Lozano حضوری کنترل‌شده دارد و می‌کوشد میان دلسوزی انسانی و اقتضائات مقام مذهبی تعادل برقرار کند. Dougray Scott نیز در نقش پدر Angela، وجه خانوادگی و عاطفی بحران را نمایندگی می‌کند.
بااین‌همه، بیشتر شخصیت‌های پیرامونی بیش از آن‌که مسیر مستقل و تحول‌یافته‌ای داشته باشند، در خدمت پیش‌برد پرونده و واکنش به تهدید قرار می‌گیرند. همین محدودیت، همراهی عاطفی را کاهش می‌دهد: فیلم می‌خواهد خطر را بزرگ و جهان‌گستر جلوه دهد، اما برای ساختن پیوندی عمیق با کسانی که در مرکز آن ایستاده‌اند، زمان و جزئیات کافی اختصاص نمی‌دهد.
تصویر، صدا و طراحی تعلیق کارگردانی Mark Neveldine به فیلم انرژی بصری و حرکتی می‌دهد. استفاده از دوربین‌های نظارتی، تصاویر دستی و نماهای متعارف، فضای اثر را به نوعی میان داستان سینمایی و سند ثبت‌شده قرار می‌دهد. این انتخاب با عنوان و ایدهٔ نوارها هم‌خوان است و گاهی حس می‌آفریند که مخاطب در حال مشاهدهٔ مدرکی ناقص و نگران‌کننده است.
« شخصیت‌ها و بازی‌ها Olivia Taylor Dudley در نقش Angela بار اصلی تغییرات لحن و شدت فیلم را بر دوش دارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بااین‌حال، این زبان تصویری به قاعده‌ای منسجم تبدیل نمی‌شود؛ برخی لحظات به واقع‌گراییِ دوربین‌های ثبت‌کننده نزدیک‌اند و برخی دیگر آشکارا به جلوه‌پردازی نمایشی تکیه دارند. موسیقی و طراحی صدا نیز سهم مهمی در ایجاد هراس دارند. ضربه‌های صوتی ناگهانی و افزایش شدت صدا می‌توانند واکنشی فوری برانگیزند، اما همیشه جای تعلیق تدریجی را نمی‌گیرند.
بهترین لحظات فیلم آن‌هایی هستند که فضای خالی، انتظار و احتمالِ رخداد را به کار می‌گیرند؛ لحظاتی که پیش از آشکارشدن خطر، ذهن مخاطب را وادار به تصور می‌کنند. در مقابل، بعضی جهش‌های ترسناک بیشتر بر غافلگیری لحظه‌ای متکی‌اند تا ساختن اضطرابی ماندگار. این تفاوت، کیفیت ناهموار تجربهٔ وحشت را توضیح می‌دهد.
ریتم و ساختار روایی نیمهٔ نخست با معرفی Angela، خانواده‌اش و نشانه‌های نگران‌کننده، آهسته‌تر پیش می‌رود و هم‌زمان مقدمات یک پروندهٔ بزرگ‌تر را می‌چیند. در این بخش، فیلم می‌کوشد تعلیق را از راه انباشت پرسش‌ها بسازد: چه چیزی بر Angela اثر گذاشته، چرا واکنش‌های اطرافیان چنین شدید است و نقش نهادهای مذهبی در فهم ماجرا چیست؟
این پرسش‌ها جذاب‌اند، اما پاسخ‌گوییِ زودهنگام به برخی از آن‌ها از نیروی راز می‌کاهد. اثر گاهی آن‌قدر مشتاق پیش‌برد داستان است که به مخاطب مجال نمی‌دهد در ابهام آغازین مکث کند. در نیمهٔ دوم، حرکت داستان تندتر می‌شود و تقابل‌ها آشکارتر می‌گردند. این شتاب به فیلم انرژی می‌بخشد و از رکود می‌کاهد، اما در عوض، برخی تحول‌ها ناگهانی یا کم‌پرداخت به نظر می‌رسند.
« موسیقی و طراحی صدا نیز سهم مهمی در ایجاد هراس دارند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
پیوند میان اتفاق‌های پراکنده همیشه به اندازهٔ کافی محکم نیست و پرسش‌هایی که در آغاز مطرح شده‌اند، همه به یک اندازه به نتیجه نمی‌رسند. فیلم در مجموع می‌کوشد پایان‌بندی را به نقطه‌ای بزرگ‌تر از بحران فردی برساند، بی‌آن‌که لازم باشد جزئیات آن را فاش کرد؛ بااین‌حال، این گسترش دامنه گاه به بهای تمرکز عاطفی و انسجام روایی تمام می‌شود.
جمع‌بندی «The Vatican Tapes» اثری است که بهترین سرمایه‌اش را در ایدهٔ آغازین و فضای رازآلود خود می‌یابد: بایگانی ممنوعه، نوارهایی که نباید دیده شوند و پیوند میان قدرت مذهبی و پدیده‌های توضیح‌ناپذیر. این عناصر زمینهٔ کابوسی جذاب را فراهم می‌کنند و در کنار بازی محوری Olivia Taylor Dudley و افزایش ضرباهنگ در بخش‌های پایانی، لحظاتی از تعلیق مؤثر می‌سازند.
بااین‌حال، فیلم در تبدیل این مواد به روایتی یکپارچه کامیاب نیست. کشاکش میان وحشت روان‌شناختی و جن‌گیری متعارف، پرداخت محدود شخصیت‌ها و تکیهٔ گاه‌به‌گاه بر شوک صوتی، مانع از آن می‌شود که راز آغازین به تجربه‌ای کاملاً متمایز بدل شود. اثر بیش از آن‌که قواعد ژانر را دگرگون کند، از نشانه‌های آشنای آن بهره می‌گیرد؛ اما فضای واتیکانی و تخیلِ آرشیوی‌اش همچنان جذابیت خاصی دارند.
برای علاقه‌مندان به وحشت فراطبیعی، فیلمی دیدنی و گاه دلهره‌آور است؛ برای کسانی که در پی کاوشی عمیق در ابهام، ایمان و روان انسان‌اند، وعده‌های آغازینش از دستاورد نهایی‌اش بزرگ‌تر می‌ماند.
« بااین‌حال، فیلم در تبدیل این مواد به روایتی یکپارچه کامیاب نیست. »
ثبت دیدگاه