نقد و بررسی
نقد اجاره‌نشین‌ها (The Tenants) | 1987
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
خانه‌ای که از پا درمی‌آید «اجاره‌نشین‌ها» کمدیِ پرهیاهویی است که نقطهٔ آغازش مسئله‌ای آشنا و ملموس است: ساختمانی فرسوده، ساکنانی گرفتار دردسرهای روزمره و مدیری که از مرگ مالک و نبودِ وارثی آشکار، فرصتی برای پیش‌بردن منافع خود می‌سازد. اما داریوش مهرجویی این موقعیت را به قصه‌ای صرفاً دربارهٔ اختلاف بر سر یک ملک محدود نمی‌کند.
ساختمان، با ترک‌ها و خرابی‌هایش، به فضایی بدل می‌شود که در آن طمع، ترس، خودخواهی و نیاز به همیاری، هم‌زمان مجال بروز پیدا می‌کنند. نتیجه، کمدی‌ای است که خنده‌اش از دلِ آشفتگی و برخورد منافع شکل می‌گیرد و زیر ظاهر سرگرم‌کننده‌اش، تصویری از مناسبات اجتماعی می‌پرورد. قدرت ایدهٔ مرکزی فیلم در سادگی آن است.
مسئلهٔ خانه برای هر یک از ساکنان معنایی شخصی دارد: جای امنی برای زندگی، دارایی‌ای که باید حفظ شود یا فرصتی برای منفعت‌طلبی. همین تفاوت نگاه‌ها، نزاعی را پدید می‌آورد که به‌سرعت از اختلافی بر سر تعمیرات و مدیریت ساختمان فراتر می‌رود. مهرجویی بحران را با موقعیت‌هایی ملموس پیش می‌برد، اما اجازه نمی‌دهد واقع‌گراییِ موضوع، فیلم را به درامی سنگین و یک‌دست تبدیل کند.
« اما داریوش مهرجویی این موقعیت را به قصه‌ای صرفاً دربارهٔ اختلاف بر سر یک ملک محدود نمی‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
هر خرابی می‌تواند جرقهٔ یک مشاجره باشد و هر مشاجره، راه را برای سوءتفاهم یا نقشه‌ای تازه باز کند. کمدیِ ازدحام و اصطکاک طنز فیلم بیش از آن‌که بر شوخی‌های منفرد تکیه کند، از تراکم موقعیت‌ها نیرو می‌گیرد. آدم‌ها مدام در مسیر یکدیگر قرار می‌گیرند، صدای هم را قطع می‌کنند و می‌کوشند در فضایی محدود، خواسته‌های متناقض خود را پیش ببرند.
این ازدحام، ریتمی پرتحرک و گاه آشفته می‌سازد؛ ریتمی که با وضعیت خود ساختمان هم‌خوان است. در این جهان، حتی کارهای به‌ظاهر ساده نیز به مسئله‌ای جمعی تبدیل می‌شوند و هیچ تصمیمی بی‌پیامد نمی‌ماند. این شلوغی از امتیازهای اصلی فیلم است، اما گاه به محدودیت آن نیز بدل می‌شود. برخی شوخی‌ها چنان بر اغراق و بالا بردن صدا متکی‌اند که فرصت مکث و ظرافت کمتر می‌شود.
تماشاگر ممکن است به‌جای آن‌که لایه‌های تناقض یک موقعیت را دنبال کند، تنها با موجی از جنجال روبه‌رو شود. بااین‌حال، این افراط همیشه بی‌هدف نیست: جهان فیلم بر پایهٔ نظم پایدار بنا نشده و آشوبِ کمیکش، بازتاب همان بی‌سامانی‌ای است که شخصیت‌ها در آن زندگی می‌کنند. ساختمان به‌مثابه میدان اجتماعی ساختمان در «اجاره‌نشین‌ها» پس‌زمینه‌ای خنثی نیست.
« هر خرابی می‌تواند جرقهٔ یک مشاجره باشد و هر مشاجره، راه را برای سوءتفاهم یا نقشه‌ای تازه باز کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
راهروها، واحدها و بخش‌های مشترک آن، میدان برخورد شخصیت‌هاست؛ جایی که حریم خصوصی مدام به فضای عمومی راه می‌یابد و مشکل یک نفر، دیر یا زود به گرفتاری دیگران تبدیل می‌شود. خرابی‌های بنا فقط ابزار پیش‌بردن ماجرا نیستند؛ یادآور این واقعیت‌اند که وقتی مسئولیت جمعی پذیرفته نمی‌شود، فرسودگی به همه سرایت می‌کند.
هرکس می‌خواهد سهم خود را حفظ کند، اما کمتر کسی حاضر است هزینهٔ نگهداریِ چیزی را بدهد که منفعتش میان همگان تقسیم می‌شود. از همین‌رو، فیلم ظرفیت خوانشی اجتماعی دارد، بی‌آن‌که لازم باشد هر جزء آن را به نمادی قطعی از یک رویداد یا گروه خاص تبدیل کنیم. می‌توان ساختمان را تصویری از جامعه‌ای دانست که در آن منافع فردی، ترس از ازدست‌دادن دارایی و بی‌اعتمادی، همکاری را دشوار می‌کنند.
اما فیلم در درجهٔ نخست با آدم‌هایی سروکار دارد که می‌خواهند از موقعیتی ناپایدار، چیزی برای خود به دست آورند. نیروی طنز آن نیز از همین فاصله میان ادعاهای بزرگ و رفتارهای کوچک روزمره پدید می‌آید. بازی‌های گروهی و شخصیت‌پردازی بازی گروهی از پایه‌های مهم جذابیت فیلم است. حضور شخصیت‌های متعدد، اگر از هماهنگی لازم برخوردار نباشد، به آشفتگیِ بی‌حاصل می‌انجامد؛ اما بازیگران به جهان شلوغ ساختمان حیات می‌بخشند و به هر برخورد، رنگی تازه می‌دهند.
« اما فیلم در درجهٔ نخست با آدم‌هایی سروکار دارد که می‌خواهند از موقعیتی ناپایدار، چیزی برای خود به دست آورند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
عزت‌الله انتظامی در نقش عباس، وجه فرصت‌طلب و حسابگر شخصیت را برجسته می‌کند و اکبر عبدی و دیگر بازیگران نیز به فضای جمعی فیلم انرژی می‌بخشند. جذابیت اجراها بیش از آن‌که در نمایش یک تحول روان‌شناختی عمیق باشد، در واکنش‌های زنده و در تفاوت لحن و رفتار شخصیت‌هاست. این تفاوت‌ها برای کمدی ضروری‌اند: هر ساکن با خلق‌وخو و منطق خاص خود به بحران پاسخ می‌دهد و از کنار هم قرار گرفتن این پاسخ‌ها، اصطکاکی پیوسته شکل می‌گیرد.
در عین حال، بخشی از شخصیت‌ها به تیپ‌های کمیک نزدیک می‌شوند و کمتر فرصت می‌یابند از قالبی که برایشان تعیین شده فراتر بروند. فیلم از این تیپ‌سازی برای حفظ ضرباهنگ و خوانایی موقعیت‌ها استفاده می‌کند، اما بهایش آن است که گاهی فردیت و پیچیدگی درونی آدم‌ها در مرتبهٔ دوم قرار می‌گیرد. ریتم، لحن و مرز اغراق مهرجویی لحن فیلم را بر مرز کمدی اجتماعی و هجو نگه می‌دارد.
ماجراها رنگ‌وبویی فکاهی دارند، اما موضوع‌هایی چون ناامنیِ سکونت، رقابت بر سر مالکیت و فرار از مسئولیت، به آن‌ها وزن اجتماعی می‌دهند. این پیوند سبب می‌شود خنده همیشه بی‌دغدغه نباشد: پشت یک نزاع مضحک، مسئله‌ای واقعی دربارهٔ قدرت و حقِ تصرف قرار دارد. فیلم به‌جای موعظه‌کردن، این مناسبات را در رفتار شخصیت‌ها آشکار می‌کند و می‌گذارد تماشاگر تناقض میان ادعا و عمل آنان را ببیند.
« ریتم، لحن و مرز اغراق مهرجویی لحن فیلم را بر مرز کمدی اجتماعی و هجو نگه می‌دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بااین‌حال، تعادل میان هجو و هیاهو همیشه یکسان نیست. در بخش‌هایی، شتاب رخدادها و تکرار تنش‌ها می‌تواند حس فرسودگی ایجاد کند؛ گویی فیلم به‌جای تعمیق یک موقعیت، بار دیگر آن را با صدایی بلندتر تکرار می‌کند. این ویژگی ممکن است برای تماشاگرانی که کمدی ظریف و کم‌تحرک را ترجیح می‌دهند، خسته‌کننده باشد.
اما برای کسانی که با طنز جمعی و موقعیت‌های پرتنش همراه می‌شوند، همین بی‌قراری بخشی از لذت تماشاست. جایگاه فیلم در کمدی اجتماعی «اجاره‌نشین‌ها» از آن دسته کمدی‌هایی است که جذابیتش تنها به شوخی‌ها وابسته نیست؛ نیروی آن از برخورد میان یک وضعیت اقتصادی ملموس و رفتارهای اغراق‌آمیز شخصیت‌ها می‌آید.
انتخاب یک ساختمان به‌عنوان مرکز روایت، امکان می‌دهد تفاوت‌های طبقاتی و اخلاقی در فاصله‌ای نزدیک دیده شوند. همه زیر یک سقف‌اند، اما هم‌سقف‌بودن الزاماً به همدلی نمی‌انجامد. فیلم از این تناقض، هم خنده می‌سازد و هم پرسشی دربارهٔ امکان زندگی مشترک. اهمیت اثر را باید در همین توانایی جست‌وجو کرد: موضوعی محدود و روزمره را به عرصه‌ای برای مشاهدهٔ رفتار جمعی تبدیل می‌کند.
« بااین‌حال، تعادل میان هجو و هیاهو همیشه یکسان نیست. »
جمع‌بندی
با وجود ضعف‌هایی در پرداخت برخی شخصیت‌ها و ناهماهنگی گاه‌به‌گاه لحن، فیلم همچنان به‌سبب بازی‌های پرانرژی، ایدهٔ روشن و فضای زنده‌اش تماشایی است. روایت آن ممکن است در برخی نقاط بیش از آن‌که به جمع‌بندی آرام و سنجیده برسد، از شتاب موقعیت‌ها پیروی کند؛ اما این ناتمامیِ روایی، در کنار نیروی کمیک فیلم، بخشی از تجربهٔ آن است.
جمع‌بندی «اجاره‌نشین‌ها» کمدی‌ای دربارهٔ خانه است، اما در عمق خود به دشواریِ هم‌زیستی می‌پردازد: به این‌که چگونه منفعت‌طلبی، ترس و بی‌اعتمادی می‌توانند یک فضای مشترک را به صحنهٔ نزاع بدل کنند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش، از دلِ خرابی‌های ساختمان و جدال‌های ساکنان، تصویری زنده و هجوآمیز از جامعه می‌سازد.
اغراق‌های کمیک، تیپ‌واربودن بعضی شخصیت‌ها و جمع‌بندی روایی نه‌چندان قانع‌کننده، از قوت آن می‌کاهند؛ بااین‌همه، بازی گروهی و انرژی موقعیت‌ها اثری ماندگار و سرگرم‌کننده پدید می‌آورند. این فیلم بیش از آن‌که پاسخی قطعی عرضه کند، تماشاگر را با پرسشی ساده و همچنان زنده روبه‌رو می‌سازد: وقتی خانه‌ای به همه تعلق دارد، چه کسی حاضر است مسئولیت نگه‌داشتنش را بپذیرد؟
« فیلم در بهترین لحظه‌هایش، از دلِ خرابی‌های ساختمان و جدال‌های ساکنان، تصویری زنده و هجوآمیز از جامعه می‌سازد. »
ثبت دیدگاه