نقد و بررسی
نقد ده فرمان (The Ten Commandments) | 1956
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
حماسه‌ای بر فراز تاریخ و اسطوره «The Ten Commandments» در وهلهٔ نخست نه بازگویی فشردهٔ یک روایت دینی، بلکه تلاشی عظیم برای تبدیل اسطوره و تاریخ مقدس به تجربه‌ای سینمایی است. Cecil B. DeMille داستان موسی را چون سرگذشت مردی تصویر می‌کند که میان دو جهان گرفتار است: از یک سو شاهزاده‌ای پرورده در دستگاه سلطنتی مصر و از سوی دیگر فرزند مردمی ستمدیده که هویت واقعی‌اش را باید بشناسد و بپذیرد.
آگاهی از تبار، در این روایت صرفاً کشفی شخصی نیست؛ نقطهٔ آغاز بحران اخلاقی و سیاسی اوست. فیلم در مقیاسی حرکت می‌کند که با درام‌های متعارف تفاوت دارد. شخصیت‌ها درون صحنه‌هایی قرار گرفته‌اند که قرار است عظمت امپراتوری، شکوه آیین‌ها و سنگینی ستم را محسوس کنند. این انتخاب به اثر حال‌وهوایی آیینی می‌دهد: گویی تماشاگر نه فقط قصهٔ یک قهرمان، بلکه نمایشی عمومی دربارهٔ قدرت، آزادی و ایمان را تماشا می‌کند.
از همین رو، فیلم برای مخاطبی که با چنین لحن حماسی همراه شود، می‌تواند تجربه‌ای باشکوه باشد؛ اما همین مقیاس گاه جای ظرافت‌های روان‌شناختی را می‌گیرد. کارگردانی و سینمای عظمت DeMille به سینما همچون هنرِ نمایشِ امر بزرگ می‌نگرد. دوربین او بارها چشم‌اندازها، بناها و جمعیت‌ها را چنان قاب می‌گیرد که انسان در برابر سازوکار قدرت، کوچک و آسیب‌پذیر به نظر برسد.
معماری عظیم مصر فقط پس‌زمینه‌ای تزئینی نیست؛ تجسم نظمی است که همه‌چیز را زیر فرمان فرعون می‌خواهد. در برابر آن، بیابان فضایی متفاوت می‌سازد: گسترده، خلوت و تهی از نشانه‌های قدرت رسمی؛ جایی که موسی ناچار است با خویشتن و مسئولیت تازه‌اش روبه‌رو شود. کارگردانی فیلم به منطق تئاتر بزرگ نزدیک است.
« آگاهی از تبار، در این روایت صرفاً کشفی شخصی نیست؛ نقطهٔ آغاز بحران اخلاقی و سیاسی اوست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
ورودها، نگاه‌ها و سخنرانی‌ها اغلب با تأکید و تشریفات همراه‌اند و حرکت صحنه‌ها بیش از آنکه روزمره و طبیعی باشد، آیینی و نمایشی است. این ویژگی گاهی به فیلم شکوه می‌بخشد و گاهی آن را از صمیمیت دور می‌کند. DeMille در بسیاری از لحظات به‌جای نجوا و اشاره، معنا را با صدای بلند اعلام می‌کند؛ شیوه‌ای که با جهانِ پرطمطراق فیلم تناسب دارد، اما ممکن است برای تماشاگر امروز تصنعی جلوه کند.
تصویر، رنگ و طراحی صحنه یکی از ماندگارترین دستاوردهای فیلم، ساختن جهانی بصری است که از همان نگاه نخست قصد دارد تماشاگر را در خود غرق کند. دکورها، لباس‌ها و رنگ‌های پرطنین، مصر باستان را به فضایی افسانه‌ای و درخشان بدل می‌کنند. جزئیات بصری نه به واقع‌گرایی مستند، بلکه به خلق تصویری باشکوه و خوانا خدمت می‌کنند: جایگاه اجتماعی اشخاص، مناسبات قدرت و تفاوت میان زندگی درباری و زیستِ مردمان فرودست، در خودِ قاب نیز احساس می‌شود.
جلوهٔ سینمایی فیلم به‌ویژه در صحنهٔ شکافتن دریا به اوج می‌رسد. اهمیت این لحظه فقط در مقیاس فنی آن نیست؛ صحنه با پیوند دادن انتظار، هراس و رهایی، نیرویی اسطوره‌ای پیدا می‌کند. حتی با معیارهای امروز، تماشایی بودن آن از میان نرفته است، زیرا جذابیتش تنها به فنون جلوه‌های ویژه وابسته نیست.
تصویر، موسیقی و حرکت جمعیت در کنار یکدیگر حسِ عبور از ناممکن را می‌سازند. تماشای نسخه‌ای با کیفیت تصویری خوب نیز بر وضوح رنگ‌ها و عمق طراحی صحنه می‌افزاید، هرچند تماشاگر را از مسئلهٔ اصلی فیلم، یعنی ریتم بسیار طولانی آن، بی‌نیاز نمی‌کند. بازیگری و چهره‌های قدرت Charlton Heston موسی را با قامتی استوار و حضوری خطابی بازی می‌کند.
« این ویژگی گاهی به فیلم شکوه می‌بخشد و گاهی آن را از صمیمیت دور می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
او بیش از آنکه بر آشفتگی‌های درونی یا تردیدهای ریز شخصیت تکیه کند، بر هیبت و اقتدار مردی تأکید دارد که به‌تدریج مسئولیتی تاریخی را می‌پذیرد. این انتخاب با سیمای قهرمانانهٔ فیلم سازگار است، اما در بعضی لحظات فاصله‌ای میان شخصیت و تماشاگر ایجاد می‌کند؛ موسی گاه بیشتر نماد است تا انسانی با پیچیدگی‌های روزمره.
در مقابل، Yul Brynner در نقش فرعون حضوری نافذ و به‌یادماندنی دارد. بازی او بر مهار و صلابت استوار است: قدرتش را نه با فوران دائمی احساسات، بلکه با نگاه و لحن کنترل‌شده نشان می‌دهد. همین خویشتن‌داری، شخصیت او را در برابر موسی به نیرویی جدی بدل می‌کند. تقابل این دو چهره، یکی از موتورهای اصلی درام است؛ اختلافشان صرفاً رقابتی شخصی نیست، بلکه رویارویی دو تصور از فرمانروایی، سرنوشت و اطاعت است.
دیگر بازی‌ها نیز در چارچوب کلی اثر قرار دارند: پررنگ، آشکار و گاه تئاتری. این شیوه ممکن است در برخی لحظه‌ها خنده‌ای ناخواسته برانگیزد، اما باید آن را در پیوند با زبان سینمایی همان دوره و سبک DeMille دید. فیلم کمتر به بازی‌های زیرپوستی علاقه‌مند است و بیشتر می‌خواهد احساس و موضع شخصیت‌ها برای جمعیتی بزرگ و در فضایی عظیم قابل‌فهم باشد.
روایت، ریتم و درازای اثر طول فیلم یکی از تعیین‌کننده‌ترین ویژگی‌های تجربهٔ تماشای آن است. روایت فرصت می‌یابد مراحل گوناگون زندگی موسی، تغییر هویت او و گسترش مسئولیتش را با تفصیل دنبال کند؛ بااین‌حال، این وسعت همیشه به معنای عمق بیشتر نیست. برخی بخش‌ها بیش از اندازه درنگ می‌کنند و صحنه‌هایی که باید مسیر درام را پیش ببرند، گاه در تشریفات و گفت‌وگوهای طولانی متوقف می‌شوند.
« در مقابل، Yul Brynner در نقش فرعون حضوری نافذ و به‌یادماندنی دارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
در نتیجه، فیلم میان لحظات پرتحرک و بخش‌های کش‌دار نوسان دارد. ساختار اثر نیز دوپاره به نظر می‌رسد: بخشی از آن بر فضای دربار و کشمکش‌های قدرت تکیه دارد و بخش‌هایی دیگر به دگرگونی شخصی و معنوی موسی می‌پردازند. این تغییر، زمینهٔ تحول شخصیت را فراهم می‌کند، اما پیوند میان اجزای روایت همیشه یکدست نیست.
تماشاگر ممکن است احساس کند فیلم پس از برخی اوج‌های بزرگ، دوباره به مسیری آرام و طولانی بازمی‌گردد. پایان نیز بیش از آنکه با فرودی تدریجی و عاطفی همراه باشد، ناگهان به انتها می‌رسد و ممکن است برای بعضی مخاطبان حسِ جمع‌بندیِ شتاب‌زده برجای بگذارد. ایمان، آزادی و برداشت تاریخی در مرکز فیلم، آزادی هم مفهومی سیاسی است و هم امری اخلاقی و معنوی.
موسی باید میان جایگاه امن و ممتاز خود و حقیقتی که هویت او را دگرگون می‌کند، انتخاب کند. این انتخاب، در روایت DeMille، به مسئولیتی فراتر از منفعت فردی می‌انجامد. در سوی دیگر، اقتدار فرعون بر نظمی بنا شده که اطاعت را طبیعی و تغییر را تهدید می‌بیند. بنابراین، تقابل دو شخصیت اصلی را می‌توان جدالی دربارهٔ این پرسش دانست که چه کسی حق دارد سرنوشت یک ملت را تعیین کند.
بااین‌حال، نگاه فیلم به این مفاهیم آشکارا خطابی و قطعی است. اثر از ابهام اخلاقی فاصله می‌گیرد و جهان را در قالب نیروهای متقابلِ ستم و رهایی، غرور و ایمان، قدرت و وجدان سامان می‌دهد. این روش به روایت وضوح و نیروی اسطوره‌ای می‌دهد، ولی ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار نگاهی پیچیده‌تر به سیاست و تاریخ دارند، ساده‌سازانه به نظر برسد.
« در نتیجه، فیلم میان لحظات پرتحرک و بخش‌های کش‌دار نوسان دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
همچنین بعضی انتخاب‌های روایی و تصویری از زاویهٔ نگاه هالیوودیِ زمان ساخت فیلم شکل گرفته‌اند و در نتیجه، بازنمایی آن را نباید با بازسازی بی‌طرفانهٔ تاریخ یکی دانست. موسیقی و لحن حماسی موسیقی Elmer Bernstein در ساختن مقیاس عاطفی فیلم نقشی اساسی دارد. نغمه‌ها به تصاویر شکوه و حرکت می‌بخشند و میان لحظات خصوصی و صحنه‌های جمعی پلی می‌زنند.
گاه موسیقی احساس مورد انتظار را پیشاپیش به تماشاگر اعلام می‌کند؛ همان‌گونه که دیالوگ‌ها نیز معمولاً معنای صحنه را صریح بیان می‌کنند. این تأکید ممکن است برای برخی سنگین باشد، اما با هدف کلی فیلم ــ ساختن حماسه‌ای فراگیر و آشکار ــ هماهنگی دارد. جمع‌بندی «The Ten Commandments» اثری است که عظمتش را بی‌پرده به نمایش می‌گذارد: دکورهای باشکوه، رنگ‌آمیزی چشمگیر، موسیقی پرطنین و صحنه‌هایی که همچنان ظرفیت شگفت‌زده کردن دارند.
در مرکز این نمایش پرزرق‌وبرق، داستانی دربارهٔ هویت، وجدان و رهایی قرار گرفته است؛ داستانی که بیش از جزئیات روان‌شناختی، به نیروی نمادها و تقابل‌های بزرگ متکی است. در عین حال، طول زیاد، افت‌وخیز ناموزون ریتم، دیالوگ‌های خطابی و بازی‌های گاه تئاتری می‌توانند فاصله‌ای میان فیلم و تماشاگر امروز بسازند.
این کاستی‌ها از اهمیت بصری و تاریخی اثر کم نمی‌کنند، اما تجربهٔ تماشایش را به شکیبایی و آمادگی برای همراهی با لحنی بسیار باشکوه وابسته می‌سازند. فیلمی است که شاید هر لحظه‌اش به یک اندازه گیرایی نداشته باشد، اما در مقیاس و جاه‌طلبی خود یگانه می‌ماند؛ حماسه‌ای که بیشتر از آنکه با ظرافت پیش برود، با تصویرهای بزرگ و نیروی نمایش در حافظه جای می‌گیرد.
« موسیقی و لحن حماسی موسیقی Elmer Bernstein در ساختن مقیاس عاطفی فیلم نقشی اساسی دارد. »
ثبت دیدگاه