نقد و بررسی
نقد کلاهبرداران (The Swindlers) | 2017
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم در ژانر کلاه‌برداری «The Swindlers» محصول سینمای کرهٔ جنوبی در سال ۲۰۱۷، ساختهٔ Jang Chang-won، در قلمرو آشنای تریلرهای جنایی و فیلم‌های مبتنی بر فریب حرکت می‌کند؛ اما نیروی محرک آن نه صرفاً تعقیب مجرمی گریزان، بلکه کشمکش میان کسانی است که هر یک به‌نوعی در هنر فریب‌دادن مهارت دارند.
داستان با شایعهٔ زنده‌بودن کلاه‌برداری بدنام آغاز می‌شود که مرگش زمانی اعلام شده بود. گروهی از حقه‌بازان، در کنار دادستانی با انگیزه‌های خاص خود، برای یافتن او وارد همکاری می‌شوند؛ همکاری‌ای که از همان ابتدا بر اعتماد استوار نیست. فیلم ۱۱۷ دقیقه زمان دارد و بازیگرانی چون Hyun Bin، Yoo Ji-tae، Bae Seong-woo و Nana در آن حضور دارند.
این پیش‌فرض ظرفیت زیادی برای ساختن تعلیق دارد: وقتی دروغ‌گفتن ابزار کار شخصیت‌هاست، تماشاگر نیز ناچار می‌شود به هر اطلاعات تازه با تردید نگاه کند. فیلم از همین ویژگی بهره می‌برد و بارها مرز میان حقیقت، نمایش و نقشه را جابه‌جا می‌کند. بااین‌حال، «The Swindlers» بیش از آنکه بخواهد قواعد این ژانر را دگرگون کند، می‌کوشد با چرخش‌های پیاپی و اجرای پرتحرک، تجربه‌ای سرگرم‌کننده و پرکشش بسازد.
طرحی که بر بی‌اعتمادی بنا شده است هستهٔ روایی فیلم بر ائتلافی ناپایدار شکل می‌گیرد: حقه‌بازانی که توانایی‌شان در شناخت نقطه‌ضعف دیگران است، در کنار نماینده‌ای از قانون قرار می‌گیرند. هر یک از این افراد دلایلی برای همراهی دارند، اما هدف مشترک به معنای انگیزهٔ مشترک نیست. بدین‌ترتیب، خود گروه به بخشی از معمای فیلم بدل می‌شود؛ اعضا نه فقط در پی یافتن هدفی بیرونی‌اند، بلکه پیوسته می‌کوشند جایگاه، اطلاعات و نیت یکدیگر را بسنجند.
« داستان با شایعهٔ زنده‌بودن کلاه‌برداری بدنام آغاز می‌شود که مرگش زمانی اعلام شده بود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم از این وضعیت برای ساختن نوعی تعلیق دوگانه استفاده می‌کند: از یک سو، پرسش از سرنوشت مرد غایب و امکان دسترسی به او؛ از سوی دیگر، پرسش از اینکه چه کسی درون گروه کنترل بازی را در دست دارد. این ساختار برای اثری دربارهٔ کلاه‌برداری کاملاً مناسب است، زیرا تماشاگر را نیز به بازی حدس‌زدن فرامی‌خواند.
مشکل آنجا پدیدار می‌شود که فیلم گاهی پیچیدگی را با انباشت اطلاعات اشتباه می‌گیرد. بخشی از نقشه‌ها به توضیح مستقیم متکی است و به‌جای آنکه از دل رفتار و جزئیات صحنه فهمیده شود، پس از وقوع برای مخاطب شرح داده می‌شود. بازیگری و توازن گروهی بازیگران اصلی از توانایی لازم برای حفظ جذابیت صحنه‌ها برخوردارند.
Hyun Bin نقش شخصیتی را بازی می‌کند که زیر ظاهر خونسرد و حسابگرش، همواره چیزی برای پنهان‌کردن دارد. حضور او به فیلم انرژی می‌بخشد و در لحظات پرتنش، نگاه و مکث‌هایش به اندازهٔ گفت‌وگوها معنا پیدا می‌کنند. Yoo Ji-tae در سوی دیگر، با حضوری مقتدر و جدی، بر ابهام نقش دادستان تأکید می‌گذارد؛ رابطهٔ میان این دو بازیگر از تضاد میان اعتمادبه‌نفس، قدرت و سوءظن نیرو می‌گیرد.
Bae Seong-woo و دیگر اعضای گروه نیز به فضای جمعی فیلم تحرک می‌دهند. نقش‌های مکمل، به‌ویژه در بخش‌هایی که نقشه‌ها باید به اجرا درآیند، به تنوع لحن کمک می‌کنند و مانع می‌شوند فیلم کاملاً به دو شخصیت محوری محدود بماند. با وجود این، میان اعضای گروه شیمی عاطفی نیرومندی شکل نمی‌گیرد. رابطه‌ها بیشتر بر کارکرد روایی تکیه دارند تا پیوندی که در طول زمان عمیق شود.
« این ساختار برای اثری دربارهٔ کلاه‌برداری کاملاً مناسب است، زیرا تماشاگر را نیز به بازی حدس‌زدن فرامی‌خواند. »
شخصیت‌ها و اجرا
ازاین‌رو، برخی لحظات همدلی یا اختلاف، به‌جای آنکه حاصل شناختی تدریجی باشند، بیشتر وسیله‌ای برای حرکت صحنه به‌سوی گام بعدی به نظر می‌رسند. ریتم، تعلیق و مدیریت اطلاعات سرعت روایت در «The Swindlers» هم نقطهٔ قوت است و هم منبع ناهماهنگی. فیلم در بخش‌های پرتحرک، با جابه‌جایی میان موقعیت‌ها و اجرای نقشه‌ها، ضرباهنگی زنده و سرگرم‌کننده پیدا می‌کند.
کنش‌ها غالباً چنان طراحی شده‌اند که تماشاگر فرصت نکند بیش از اندازه در یک برداشت ثابت بماند؛ هر صحنه می‌تواند توضیح تازه‌ای برای آنچه پیش‌تر دیده شده عرضه کند یا معنای آن را تغییر دهد. این شتاب با موضوع فیلم تناسب دارد: جهانی که در آن هر کس می‌کوشد زودتر از دیگری دریابد چه چیزی واقعی است.
اما این انرژی در سراسر اثر یکدست نمی‌ماند. مقدمه‌چینی طولانی و توضیح پیشینهٔ نقشه‌ها گاه مسیر حرکت را کند می‌کند. فیلم در آغاز برای استقرار روابط، معرفی هدف و آماده‌کردن زمینهٔ فریب وقت زیادی صرف می‌کند، بی‌آنکه همهٔ این اطلاعات به همان اندازه ضروری باشند. پیامد آن است که بعضی بخش‌ها میان شتاب و مکث گرفتار می‌شوند: روایت می‌خواهد هم پرپیچ‌وخم باشد و هم همه‌چیز را با جزئیات توضیح دهد.
در نتیجه، تعلیق همیشه از کشف تدریجی زاده نمی‌شود و گاهی جای خود را به انتظار برای توضیح بعدی می‌دهد. پیچش‌ها و باورپذیری نقشه‌ها عنصر غافلگیری مهم‌ترین وعدهٔ فیلم است. تماشاگر باید بداند که تصویر نخستین از اشخاص و رویدادها احتمالاً کامل نیست، اما همچنان بتواند در مسیر روایت نشانه‌هایی برای بازنگری در برداشت خود پیدا کند.
« ریتم، تعلیق و مدیریت اطلاعات سرعت روایت در «The Swindlers» هم نقطهٔ قوت است و هم منبع ناهماهنگی. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
«The Swindlers» در ایجاد شک موفق است؛ هر شخصیت بالقوه چیزی برای پنهان‌کردن دارد و همین امر فضای کلی را پرتنش نگه می‌دارد. بااین‌حال، برخی چرخش‌ها چنان فشرده و حساب‌شده‌اند که به‌جای نتیجهٔ طبیعی کنش‌های قبلی، همچون راه‌حل‌هایی برای غافلگیرکردن تماشاگر جلوه می‌کنند. این مسئله به باورپذیری نقشه‌ها نیز سرایت می‌کند.
در فیلمی از این نوع، اندکی اغراق پذیرفتنی است؛ تماشاگر آماده است برای یک نمایش پرهیجان، از واقع‌گرایی روزمره فاصله بگیرد. اما وقتی رخدادها به توضیح‌های آشکار وابسته می‌شوند یا شخصیت‌ها برای روشن‌کردن سازوکار فریب آنچه را که باید نمایش بدهند با زبان بیان می‌کنند، رازآلودگی آسیب می‌بیند.
پیچش مؤثر باید در بازنگریِ پس از وقوع معنا پیدا کند؛ اینجا گاه حس می‌شود فیلم بیش از آنکه به نشانه‌گذاری دقیق اعتماد داشته باشد، روی انباشتن تغییر مسیرها حساب کرده است. فضاسازی و هویت بصری فضای فیلم بر تنشی سرگرم‌کننده و کمی بازیگوش استوار است. محیط‌های کاری و موقعیت‌های ظاهراً عادی، به صحنه‌هایی برای سنجش اراده و هوشیاری بدل می‌شوند؛ در هر دیدار، امکان دارد ظاهر ماجرا پوششی برای هدف دیگری باشد.
این جهان، بیش از آنکه تیره و واقع‌گرایانه باشد، به میدان نمایشی شباهت دارد که آدم‌ها در آن نقش می‌گیرند و با تغییر موقعیت، ماسک‌های تازه‌ای بر چهره می‌زنند. چنین رویکردی با لحن جنایی ـ سرگرم‌کنندهٔ فیلم هماهنگ است و به صحنه‌های تعقیب و فریب، هیجان می‌بخشد. فضاسازی در ایجاد انتظار موفق‌تر از شخصیت‌پردازی است.
« این مسئله به باورپذیری نقشه‌ها نیز سرایت می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
تنش صحنه‌ها غالباً روشن و فوری احساس می‌شود، اما لایه‌های عاطفی و اخلاقی شخصیت‌ها به همان اندازه پرورده نیست. فیلم می‌پرسد چه کسی دیگری را فریب می‌دهد، اما کمتر درنگ می‌کند تا نشان دهد این شیوهٔ زندگی چه هزینه‌ای برای آدم‌ها دارد. در نتیجه، فضای پرحادثه بر تأمل دربارهٔ پیامدهای فریب غلبه می‌کند؛ انتخابی که فیلم را خوش‌تماشا می‌سازد، ولی دامنهٔ معنایی آن را محدود نگه می‌دارد.
جمع‌بندی «The Swindlers» فیلمی پرجنب‌وجوش دربارهٔ آدم‌هایی است که اعتماد را هم ابزار می‌دانند و هم خطری که باید از آن پرهیز کرد. داستان چندلایه، بازی‌های هماهنگ و فضای پرتنش آن برای علاقه‌مندان به تریلرهای کلاه‌برداری جذاب خواهد بود؛ به‌خصوص برای کسانی که از روایتی با انگیزه‌های پنهان و تغییر مداوم برداشت‌ها لذت می‌برند.
در مقابل، ریتم ناهموار، مقدمه‌چینی کش‌دار، پیچش‌هایی که گاهی بیش از اندازه طراحی‌شده به نظر می‌رسند و کمبود پیوند عاطفی میان شخصیت‌ها، مانع از آن می‌شوند که فیلم به اثری کاملاً منسجم بدل شود. در نهایت، ارزش فیلم بیش از آنکه در تازگی ایده یا ژرفای شخصیت‌پردازی باشد، در لذتِ همراه‌شدن با بازی فریب‌هاست.
اثر در بهترین لحظات، تماشاگر را وادار می‌کند دربارهٔ آنچه دیده تردید کند؛ در لحظات ضعیف‌تر، خودش بیش از حد توضیح می‌دهد که باید به چه چیزی شک کرد. بااین‌همه، برای یک شب تماشای سرگرم‌کننده و پرتعلیق، فیلم تجربه‌ای قابل‌قبول فراهم می‌آورد؛ تجربه‌ای که وعدهٔ پیچیدگی را بهتر از اجرای بی‌نقص آن به انجام می‌رساند.
« تنش صحنه‌ها غالباً روشن و فوری احساس می‌شود، اما لایه‌های عاطفی و اخلاقی شخصیت‌ها به همان اندازه پرورده نیست. »
ثبت دیدگاه