نقد و بررسی
نقد السرب (The Swarm) | 2024
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان واقعه و بازسازی «The Swarm» یا «السرب» فیلمی جنگی و سیاسی است که به رویدادی تلخ و واقعی تکیه می‌کند: قتل ۲۱ مصری به دست داعش در لیبی و واکنش نهادهای امنیتی و نظامی مصر. همین پشتوانه از همان آغاز برای فیلم باری دوگانه می‌سازد. از یک سو، موضوع به روایت اهمیتی فراتر از سرگرمی می‌بخشد؛ از سوی دیگر، فیلم باید میان وفاداری به واقعیت، بازآفرینی دراماتیک و خواستِ برانگیختن احساسات تماشاگر تعادل برقرار کند.
«السرب» در بخش نخست این معادله موفق‌تر است: اهمیت رخداد را به یاد می‌آورد و به آن وزن می‌دهد. اما در بخش دوم، یعنی تبدیل مواد تاریخی به داستانی منسجم و چندوجهی، به دشواری می‌افتد. فیلم در سال ۲۰۲۴ به نمایش درآمد و احمد نادر جلال آن را کارگردانی کرد؛ احمد السقا، نیلی کریم، محمد ممدوح، دیاب و عمرو عبدالجليل از بازیگران آن‌اند.
روایت، ماجرای عملیات‌ها و تلاش‌های امنیتی مصر علیه گروه‌های مسلح را در امتداد فاجعه لیبی دنبال می‌کند. موضوع مهم، مسئولیتی بزرگ انتخاب چنین موضوعی به خودی خود جسارت یا موفقیت هنری را تضمین نمی‌کند. اهمیت انسانی ماجرا، فیلم‌ساز را با مسئولیتی دشوار روبه‌رو می‌سازد: قربانیان و بازماندگان نباید به نشانه‌هایی ساده برای تحریک اندوه یا خشم بدل شوند، و رویداد تاریخی نیز نباید فقط سکویی برای ستایش قدرت نظامی باشد.
« همین پشتوانه از همان آغاز برای فیلم باری دوگانه می‌سازد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم در پی ساختن اثری پرتنش و پرتحرک است، اما گاه چنان بر برجسته‌کردن اهمیت ملی و امنیتی ماجرا تمرکز می‌کند که پیچیدگی انسانی آن در حاشیه می‌ماند. این فاصله میان موضوع و پرداخت، از مهم‌ترین کاستی‌های اثر است. تماشاگر می‌تواند اهمیت تاریخی ماجرا را درک کند، اما اهمیت یک واقعه به‌تنهایی جای شخصیت‌پردازی، رابطه‌های باورپذیر و کشمکش دراماتیک را نمی‌گیرد.
فیلم باید نشان دهد این بحران چه اثری بر آدم‌ها می‌گذارد؛ صرفاً تکرار اینکه بحران مهم و خطرناک است، به‌تدریج قدرت خود را از دست می‌دهد. تعلیق و فضای جنگی «السرب» در خلق حس تهدید و درگیری، دست‌کم در سطح کلی، هدف روشنی دارد. فضای جنگی، حضور نیروهای امنیتی و نظامی، و حرکت پی‌درپی میان موقعیت‌های پرخطر، به فیلم انرژی و اضطرابی می‌دهد که با موضوع آن تناسب دارد.
اثر می‌خواهد تماشاگر را در میانه بحرانی گسترده قرار دهد؛ بحرانی که در آن تصمیم‌ها فقط فردی نیستند و پیامدهایی ملی و انسانی دارند. با این حال، تنش زمانی مؤثر است که از دل موقعیت و انتخاب شخصیت‌ها پدید آید. وقتی حادثه‌ای پس از حادثه دیگر می‌آید، اما فرصت کافی برای فهمیدن انگیزه‌ها یا پیامدهای عاطفی آنها فراهم نمی‌شود، هیجان به مجموعه‌ای از محرک‌های کوتاه‌مدت بدل می‌گردد.
« این فاصله میان موضوع و پرداخت، از مهم‌ترین کاستی‌های اثر است. »
شخصیت‌ها و اجرا
تماشاگر ممکن است لحظه‌به‌لحظه با خطر همراه شود، اما پیوندی پایدار با مسیر دراماتیک پیدا نکند. به این ترتیب، فضای جنگی گاهی بیش از آنکه روایتی را پیش ببرد، جای خالی روایت را می‌پوشاند. قصه‌ای که مجال شکل‌گرفتن نمی‌یابد مشکل اصلی فیلم، شتاب روایت است. «السرب» رویدادهای متعدد را کنار هم می‌چیند، اما همیشه زمان لازم را برای تبدیل آنها به زنجیره‌ای روشن از علت و معلول در اختیار نمی‌گیرد.
بعضی رخدادها بیش از آنکه از دل تصمیم‌های پیشین برآیند، مانند ایستگاه‌هایی تازه در مسیر فیلم ظاهر می‌شوند. نتیجه، روایتی است که اطلاعات و موقعیت‌های فراوان عرضه می‌کند، اما در ساختن حس پیشروی و انسجام به دشواری برمی‌خورد. این شتاب بر شخصیت‌پردازی نیز اثر می‌گذارد. چهره‌های متعدد و حضور بازیگران سرشناس می‌توانستند به جهان فیلم تنوع و عمق بدهند، اما اگر هر شخصیت برای شکل‌گرفتن و متمایزشدن فرصت کافی نداشته باشد، حضورش بیشتر به معرفی کوتاه یا توقفی گذرا شباهت پیدا می‌کند.
چنین پراکندگی‌ای تمرکز تماشاگر را از مسیر مرکزی دور می‌سازد و در عین حال اجازه نمی‌دهد هیچ رابطه یا کشمکشی به اندازه کافی پرورده شود. شعار به‌جای کشمکش لحن میهن‌پرستانه در فیلمی درباره امنیت ملی و مقابله با تروریسم، به خودی خود نادرست یا نامتناسب نیست. مسئله زمانی پدید می‌آید که موضع فیلم پیشاپیش همه پاسخ‌ها را تعیین کند و شخصیت‌ها و موقعیت‌ها فقط برای تأیید آن موضع به کار گرفته شوند.
« تماشاگر ممکن است لحظه‌به‌لحظه با خطر همراه شود، اما پیوندی پایدار با مسیر دراماتیک پیدا نکند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
در چنین وضعی، روایت کمتر به عرصه پرسش و کشمکش بدل می‌شود و بیشتر نقش بیانیه‌ای تصویری را پیدا می‌کند. این رویکرد از نیروی دراماتیک اثر می‌کاهد. داستان سینمایی، حتی هنگامی که بر رویدادی واقعی بنا شده، به تفاوت دیدگاه‌ها، تردیدها و انتخاب‌های دشوار نیاز دارد. تماشاگر باید بتواند پیام را از خلال رفتار آدم‌ها و پیامد تصمیم‌هایشان دریافت کند؛ نه اینکه پیوسته احساس کند فیلم در حال توضیح‌دادن موضع خود است.
«السرب» در بعضی لحظات به جای اعتماد به تصویر و موقعیت، بر تأکید مستقیم تکیه می‌کند و همین، فاصله‌ای میان فیلم و تماشاگر ایجاد می‌کند. بازی‌ها و مسئله واقعیت حضور بازیگران نام‌آشنا به فیلم ظرفیت می‌دهد تا شخصیت‌هایی به‌یادماندنی بسازد، اما نام‌های بزرگ به‌تنهایی جان تازه‌ای به فیلمنامه نمی‌بخشند.
وقتی شخصیت‌ها فرصت کافی برای تجربه تغییر، نشان‌دادن تناقض یا آشکارکردن لایه‌های پنهان خود ندارند، بازیگر نیز با محدوده‌ای تنگ روبه‌رو می‌شود. در نتیجه، بازی‌ها بیشتر در خدمت پیشبرد موقعیت‌های ازپیش‌تعیین‌شده قرار می‌گیرند تا آفرینش انسان‌هایی مستقل و پیچیده. دست‌کاری یا فشرده‌سازی رخدادهای واقعی نیز بخشی از مسئله است.
« در چنین وضعی، روایت کمتر به عرصه پرسش و کشمکش بدل می‌شود و بیشتر نقش بیانیه‌ای تصویری را پیدا می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
سینما ناگزیر است واقعیت را انتخاب و بازسازی کند، اما این بازسازی زمانی پذیرفتنی‌تر می‌شود که انسجامی دراماتیک به دست آورد و ضرورت هر تغییر در خود فیلم احساس شود. اگر تغییرات صرفاً برای ساده‌کردن پیام یا سرعت‌بخشیدن به وقایع به نظر برسند، مخاطب ممکن است به جای درگیرشدن با داستان، درگیر سنجش فاصله آن با واقعیت شود.
در فیلمی با چنین موضوعی، این تردید می‌تواند به‌ویژه پررنگ باشد. جمع‌بندی «The Swarm» اثری است که از موضوعی مهم و دردناک نیرو می‌گیرد و می‌کوشد با فضای جنگی و لحن پرتنش، دامنه بحران را به تماشاگر منتقل کند. این ویژگی‌ها برای فیلم وزنی جدی فراهم می‌کنند، اما اهمیت سوژه نمی‌تواند ضعف‌های ساختاری را جبران کند.
روایت شتاب‌زده، رویدادهای انباشته، شخصیت‌هایی که مجال کافی برای رشد ندارند و لحظاتی که به بیانیه نزدیک می‌شوند، مانع شکل‌گیری یک درام کاملاً منسجم و اثرگذارند. حاصل، فیلمی است که می‌توان اهمیت تاریخی و عاطفی موضوعش را دید، اما دشوار است همه توان آن را به‌عنوان سینما پذیرفت. «السرب» بیش از آنکه با ظرافت، پیچیدگی و شخصیت‌های ماندگار در ذهن بماند، با تأکید بر مأموریت و پیام خود پیش می‌رود.
« در فیلمی با چنین موضوعی، این تردید می‌تواند به‌ویژه پررنگ باشد. »
جمع‌بندی
برای مخاطبی که به سینمای جنگی و روایت‌های امنیتی علاقه دارد، فضای اثر ممکن است کشش داشته باشد؛ اما برای کسی که در پی داستانی دقیق، شخصیت‌پردازی عمیق و مواجهه‌ای چندوجهی با واقعیت است، فیلم در نهایت کمتر از ظرفیت موضوعش ظاهر می‌شود.
ثبت دیدگاه