نقد و بررسی
نقد سازندگان آفتاب (The Sunshine Makers) | 2015
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
دو شیمی‌دان در مدارِ آرمان و قانون مستند «The Sunshine Makers» به کارگردانی Cosmo Feilding-Mellen، قصه‌ای واقعی را از دل دههٔ شصت بیرون می‌کشد؛ دورانی که شورِ دگرگونی اجتماعی با تجربه‌گرایی فرهنگی و بدگمانی به نهادهای رسمی درهم آمیخته بود. محور روایت، Nicholas Sand و Tim Scully هستند: دو مرد متفاوت که در تولید و گسترش ال‌اس‌دی به یکدیگر رسیدند و برای کار خود، آرمانی فراتر از سود مالی قائل بودند.
فیلم از همان آغاز این پرسش را پیش می‌کشد که آیا می‌توان یک مادهٔ روان‌گردان را وسیله‌ای برای بیداری جمعی و اصلاح جهان دانست، بی‌آنکه با خطرهای انسانی و اخلاقیِ تجارت آن روبه‌رو شد؟ عنوان فیلم تصویری از امید و روشنایی وعده می‌دهد؛ اما جهانش از همان جنس سادگی نیست. Sand و Scully در روایت فیلم، نه صرفاً قانون‌شکنانی زیرزمینی‌اند و نه قهرمانانی بی‌نقص که تاریخ باید به آنان ادای احترام کند.
آنان حاملان یک باور بزرگ‌اند، اما ابزار تحقق آن باور، پرسش‌هایی دشوار دربارهٔ مسئولیت، پیامد و مرز میان آرمان‌گرایی و خودفریبی برمی‌انگیزد. همین شکاف میان نیت اعلام‌شده و واقعیتِ کنش، نیروی دراماتیک اصلی مستند را شکل می‌دهد. زندگی‌نامه‌ای که شبیه ماجراجویی پیش می‌رود فیلم به‌جای آنکه سرگذشت دو شخصیت را در قالب زندگی‌نامه‌ای خطی و آرام مرتب کند، ماجرا را همچون روایتی پرشتاب از تصمیم‌ها، همکاری‌ها و خطرها پیش می‌برد.
« عنوان فیلم تصویری از امید و روشنایی وعده می‌دهد؛ اما جهانش از همان جنس سادگی نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
موضوع تولید گستردهٔ ال‌اس‌دی و تعقیب مأموران فدرال، به‌خودی‌خود ظرفیت داستانی چشمگیری دارد؛ فیلم نیز از این ظرفیت بهره می‌برد و اطلاعات تاریخی را با تعلیق و حرکت روایی همراه می‌کند. نتیجه، اثری است که گاه بیش از یک مستند توضیحی، حال‌وهوای قصه‌ای دربارهٔ دو ماجراجوی سرکش را پیدا می‌کند.
این انتخاب تماشاگر را به جهان فیلم نزدیک می‌کند، اما در عین حال توقعی می‌سازد که همیشه به‌طور کامل برآورده نمی‌شود. سرعت روایت و جذابیت شخصیت‌ها ممکن است جای پرسش‌های گسترده‌تر را بگیرد: چه کسانی در این شبکه حضور داشتند؟ تجربهٔ مصرف‌کنندگان چگونه بود؟ و پیامدهای اجتماعی و سیاسی این تجارت چه صورتی داشت؟
فیلم همهٔ این پرسش‌ها را یکسان نمی‌پروراند؛ کانون توجه‌اش همچنان دو مردی است که در مرکز ماجرا قرار گرفته‌اند. شخصیت‌پردازی میان تفاوت و هم‌داستانی یکی از امتیازهای اثر، تضاد شخصیتی Sand و Scully است. آن‌ها در خلق‌وخو و نگاه به زندگی یکسان نیستند، اما فیلم نشان می‌دهد چگونه مأموریتی مشترک می‌تواند دو شخصیت نامتعارف را به هم پیوند دهد.
« نتیجه، اثری است که گاه بیش از یک مستند توضیحی، حال‌وهوای قصه‌ای دربارهٔ دو ماجراجوی سرکش را پیدا می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
این تفاوت، روایت را از گزارشی دربارهٔ یک فعالیت غیرقانونی فراتر می‌برد و به آن بُعدی انسانی می‌دهد: تماشاگر نه فقط می‌خواهد بداند چه کردند، بلکه درمی‌یابد هر یک چگونه جهان را می‌دید و برای انتخاب‌هایش چه توجیهی داشت. حضور خودِ شخصیت‌های اصلی در روایت، به مستند کیفیتی زنده می‌بخشد.
آنان صرفاً موضوعی برای بازگویی دیگران نیستند؛ خاطرات و برداشت‌هایشان بخش مهمی از بافت فیلم را می‌سازد. بااین‌حال، همین نزدیکی یک خطر نیز دارد: وقتی روایت بیش از اندازه با جذابیت شخصیت‌ها همراه شود، ممکن است فاصلهٔ انتقادی لازم را از دست بدهد. Sand و Scully چنان تماشایی و رازآلود تصویر می‌شوند که گاه اهمیتِ داوری دربارهٔ کردارشان زیر سایهٔ افسون حضورشان قرار می‌گیرد.
تدوین روان‌گردان و زبان بصری فرم فیلم با موضوعش پیوندی روشن دارد. تدوین خلاقانه، تغییر ریتم و استفاده از حال‌وهوایی روان‌گردان، صرفاً آرایه‌ای تزئینی نیست؛ این عناصر می‌کوشند تجربهٔ تاریخی جنبشی را بازتاب دهند که با گسستن از عادت‌های فرهنگی و نگاه متعارف به آگاهی شناخته می‌شد. تصاویر و ضرباهنگ تدوین به تماشاگر اجازه می‌دهد تا جهان فیلم را نه فقط از راه اطلاعات، بلکه از راه حس و فضا دنبال کند.
« حضور خودِ شخصیت‌های اصلی در روایت، به مستند کیفیتی زنده می‌بخشد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این رویکرد در صحنه‌هایی که روایت به سرزندگی و شتاب نیاز دارد، مؤثر است و به فیلم هویتی متمایز می‌بخشد. با این همه، زبان بصری پرجنب‌وجوش گاهی بر آشفتگی زمانی روایت نیز می‌افزاید. فیلم میان دوره‌های مختلف رفت‌وآمد می‌کند و این جابه‌جایی‌ها ممکن است تماشاگر را از دنبال‌کردن خط سیر تاریخی بازدارد.
پراکندگی در اینجا تا اندازه‌ای با موضوع و فضای اثر تناسب دارد، اما همیشه به معنای پیچیدگیِ سازنده نیست؛ بعضی گذارها بیشتر گیج‌کننده‌اند تا روشنگر. آرمانِ رهایی و سایهٔ تجارت هستهٔ اخلاقی فیلم در فاصلهٔ میان باور به گسترش آگاهی و واقعیتِ تولید و توزیع ماده‌ای پرخطر قرار دارد. Sand و Scully در روایت، فعالیت خود را با افقی آرمان‌شهری توضیح می‌دهند: گویی تجربهٔ روان‌گردان می‌تواند به دگرگونی فردی و در نهایت به نجات جامعه یاری برساند.
چنین باوری، برای فهم فضای فرهنگی آن دوران مهم است؛ اما بازگوییِ یک آرمان، به‌تنهایی آن را اثبات نمی‌کند. فیلم در بهترین لحظاتش اجازه می‌دهد این دو سطح کنار هم بمانند: شورِ آرمانی شخصیت‌ها از یک سو، و مخاطرات و تناقض‌های عملیِ کارشان از سوی دیگر. در لحظات دیگر، لحن نوستالژیک اثر می‌تواند تیرگی تجارت مواد مخدر و پیامدهای آن را کم‌رنگ کند.
« این رویکرد در صحنه‌هایی که روایت به سرزندگی و شتاب نیاز دارد، مؤثر است و به فیلم هویتی متمایز می‌بخشد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این مسئله به‌ویژه وقتی اهمیت می‌یابد که روایت به تجربه و دیدگاه خودِ تولیدکنندگان نزدیک می‌شود، اما صدای کسانی که ممکن است از گسترش این تجارت آسیب دیده باشند، وزن کمتری پیدا می‌کند. نتیجه، تصویری جذاب اما نه همیشه متوازن است. تاریخ در قابِ خاطره «The Sunshine Makers» از راه خاطرهٔ شخصیت‌ها و روایت پرتحرک خود، بخشی از فرهنگ ضداقتدارگرای آمریکا را به تماشاگر نزدیک می‌کند.
بااین‌حال، فیلم بیش از آنکه تاریخ‌نگاری جامع جنبش دههٔ شصت باشد، بر گوشه‌ای مشخص از آن تمرکز دارد: داستان دو شیمی‌دان و شبکه‌ای که پیرامون تولید ال‌اس‌دی شکل گرفت. این تمرکز، اثر را فشرده و تماشایی نگه می‌دارد، اما دامنهٔ تحلیل تاریخی‌اش را محدود می‌کند. از همین رو، فیلم را بهتر است نه حکم نهایی دربارهٔ جنبش روان‌گردان، بلکه روایتی از دو چهره و باورهایشان دید.
آنچه ارائه می‌دهد، ترکیبی از شهادت، خاطره، ماجراجویی و بازاندیشی است؛ ترکیبی که گاهی در روشن‌کردن جزئیات تاریخی موفق می‌شود و گاهی از پیچیدگی‌های بیرون از مدار قهرمانانش فاصله می‌گیرد. این محدودیت لزوماً ارزش تماشایی اثر را از میان نمی‌برد، اما باید در داوری دربارهٔ تصویری که می‌سازد در نظر گرفته شود.
« نتیجه، تصویری جذاب اما نه همیشه متوازن است. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «The Sunshine Makers» مستندی پرکشش و خوش‌ساخت دربارهٔ دو شخصیت نامتعارف و رؤیایی بزرگ است؛ فیلمی که تدوین پرانرژی و فضای بصری هماهنگ با موضوع، آن را از یک گزارش تاریخی خشک دور می‌کند. جذابیت اصلی‌اش در تنش میان آرمان‌گرایی و قانون‌شکنی، و میان تصویر قهرمانانهٔ شخصیت‌ها و پیامدهای پیچیدهٔ کردارشان نهفته است.
در برابر این امتیازها، رفت‌وآمد زمانی گاه روایت را پراکنده می‌کند و شیفتگی فیلم به Sand و Scully ممکن است دیدی نوستالژیک و یک‌سویه بسازد. بااین‌همه، اثر پرسشی مهم را باقی می‌گذارد: وقتی کسانی به نام رهایی و آگاهی دست به کنش‌هایی پرمخاطره می‌زنند، چگونه باید فاصلهٔ میان نیت و نتیجه را سنجید؟
پاسخ قطعی نمی‌دهد؛ ارزشش در آن است که این تناقض را به داستانی دیدنی و قابل تأمل بدل می‌کند.
« پاسخ قطعی نمی‌دهد؛ ارزشش در آن است که این تناقض را به داستانی دیدنی و قابل تأمل بدل می‌کند. »
ثبت دیدگاه