نقد و بررسی
نقد The State of Things | 1982
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
فیلمی دربارهٔ توقف «The State of Things» ساختهٔ ویم وندرس، بیش از آن‌که داستانی متعارف دربارهٔ گروهی گرفتار در یک بحران تولید باشد، تأملی سینمایی دربارهٔ لحظه‌ای است که روایت از حرکت بازمی‌ماند. گروه فیلم‌سازی در پرتغال مشغول ساخت فیلمی علمی‌تخیلی است؛ اما با تمام‌شدن نوار خام و نرسیدن پول، کار متوقف می‌شود.
تهیه‌کننده ناپدید شده و اعضای گروه در هتلی دورافتاده به انتظار می‌مانند. فریدریش مونرو، کارگردان فیلم، سرانجام برای یافتن او راهی می‌شود؛ با این امید که شاید بتواند پروژه را از بن‌بست بیرون بیاورد. وندِرس همین موقعیت ساده را به پرسشی گسترده‌تر بدل می‌کند: وقتی فیلمبرداری متوقف می‌شود، چه چیزی از خودِ سینما باقی می‌ماند؟
فیلم پاسخ را نه در حادثه‌ای پرهیجان، بلکه در نگاه‌کردن، انتظارکشیدن و گفت‌وگوهای پراکنده جست‌وجو می‌کند. این انتخاب، هم سرچشمهٔ زیبایی اثر است و هم منشأ بخشی از دشواری‌هایش. تصویرهای سیاه‌وسفید و جغرافیای تنهایی یکی از نخستین ویژگی‌هایی که تماشاگر را با جهان فیلم پیوند می‌دهد، عکاسی سیاه‌وسفید و قاب‌هایی است که با دقتی چشمگیر ترکیب شده‌اند.
« تهیه‌کننده ناپدید شده و اعضای گروه در هتلی دورافتاده به انتظار می‌مانند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
ساحل، فضای فرسودهٔ هتل و چهره‌های بازیگران، در این تصاویر حالتی خاموش و موقر پیدا می‌کنند. نبود رنگ صرفاً انتخابی زیباشناختی نیست؛ به‌تدریج به شیوه‌ای برای دیدن جهان بدل می‌شود. اشیا و آدم‌ها از جلوه‌های سطحی فاصله می‌گیرند و شکل، بافت و نسبتشان با فضای پیرامون برجسته می‌شود. پرتغال در فیلم پس‌زمینه‌ای توریستی یا تزئینی نیست.
ساحل و محیط‌های خلوت، نوعی فاصله از جهان عادی می‌سازند؛ گویی گروه در حاشیهٔ زمان و مکان جا مانده است. این جغرافیا با وضعیت تولید هم‌آهنگ می‌شود: فیلمی دربارهٔ پایان جهان در حال ساخته‌شدن است، اما پشت صحنهٔ آن نیز به‌نوعی ویرانی خاموش دچار شده است. موسیقی نیز با پرهیز از تأکیدهای نمایشی، به این حس تعلیق و انزوا یاری می‌رساند.
فیلم درون فیلم؛ واقعیت در لباس خیال ساختار اثر بر رویارویی دو فیلم بنا شده است: فیلمی که وندرس ساخته و فیلم علمی‌تخیلی‌ای که شخصیت‌ها درون آن می‌سازند. فیلم درونی، با جهان پساآخرالزمانی‌اش، خیالِ پایان را تصویر می‌کند؛ اما توقف تولید، بحران مالی و غیبت تهیه‌کننده، واقعیتی بسیار ملموس‌تر را پیش چشم می‌آورد.
« ساحل، فضای فرسودهٔ هتل و چهره‌های بازیگران، در این تصاویر حالتی خاموش و موقر پیدا می‌کنند. »
شخصیت‌ها و اجرا
به این ترتیب، مرز خیال و واقعیت دائماً جابه‌جا می‌شود. پرسش فقط این نیست که در داستان چه اتفاقی افتاده، بلکه این است که چه کسی امکان ادامه‌دادن داستان را دارد و چه کسی اختیار تصویر را در دست گرفته است. فیلم از این دوگانگی برای حرف‌زدن دربارهٔ خودِ سینما بهره می‌برد، بی‌آن‌که آن را به ترفندی روایی محدود کند.
گروهی که در حال ساخت تصویرند، ناگهان با این واقعیت روبه‌رو می‌شوند که ابزار کارشان، یعنی نوار فیلم و پول، نیز بخشی از معنای اثر شده است. کمبود امکانات نه فقط مسئله‌ای اجرایی، بلکه نیرویی است که جهان فیلم را شکل می‌دهد. بااین‌حال، خودآگاهی اثر گاهی آشکارتر از آن است که به کشف آرام بینجامد؛ بعضی ایده‌ها چنان صریح طرح می‌شوند که جای ابهام ثمربخش را می‌گیرند.
کارگردان و جماعتی در انتظار فریدریش مونرو مرکز ثقل روایت است، اما فیلم او را قهرمانی پرتحرک یا شخصیتی با دگرگونی‌های آشکار نمی‌سازد. حضورش بیشتر به ناظری می‌ماند که میان مسئولیت حرفه‌ای و ناتوانی شخصی ایستاده است. او باید پروژه را پیش ببرد، اما ابزار و اختیار لازم را ندارد. همین تناقض، تصویری از کارگردانی ارائه می‌دهد که در برابر سازوکارهای مالی و تولیدی سینما، هم صاحب رؤیاست و هم وابسته به دیگران.
« به این ترتیب، مرز خیال و واقعیت دائماً جابه‌جا می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اعضای گروه نیز در فاصلهٔ میان کار و تعطیلی، با بی‌قراری، ملال و گفت‌وگوهای پراکنده روزگار می‌گذرانند. فیلم به‌جای آن‌که هر شخصیت را با پیشینه‌ای پرجزئیات و مسیر عاطفی روشنی معرفی کند، آنان را همچون اجزای یک جمعِ موقت نشان می‌دهد؛ آدم‌هایی که حرفه‌شان آنان را کنار هم آورده، اما توقف کار پیوندشان را سست کرده است.
این رویکرد با موضوع اثر سازگار است، ولی هزینه‌ای هم دارد: سردی شخصیت‌ها گاه حفظ فاصله‌ای آگاهانه به نظر می‌رسد و گاه مانع شکل‌گیری درگیری عاطفی می‌شود. ریتم انتظار و مرز میان تأمل و کش‌آمدن ریتم «The State of Things» عمداً آرام است. وندرس به لحظاتی مجال می‌دهد که روایت تجاری معمولاً از آن‌ها می‌گذرد: سکوت، قدم‌زدن، نشستن، تماشای منظره و مکالمه‌هایی که الزاماً مسیر داستان را تغییر نمی‌دهند.
در بهترین لحظات، این مکث‌ها به تماشاگر فرصت می‌دهند تا فرسودگی جمع و سنگینی تعلیق را حس کند. توقف تولید در شکل روایت نیز بازتاب می‌یابد؛ فیلم به‌جای پنهان‌کردن سکون، آن را به موضوع و فرم تبدیل می‌کند. اما این انتخاب همیشه به باروری نمی‌رسد. بخش‌هایی از گفت‌وگوها و انتظار طولانی‌تر از آن‌اند که به لایهٔ تازه‌ای از شخصیت یا اندیشه راه ببرند.
« اعضای گروه نیز در فاصلهٔ میان کار و تعطیلی، با بی‌قراری، ملال و گفت‌وگوهای پراکنده روزگار می‌گذرانند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
برای تماشاگرانی که انتظار پیشرفت روایی پیوسته دارند، این کندی می‌تواند کش‌دار و فرساینده باشد. مسئله صرفاً کمبود حادثه نیست؛ مسئله آن است که گاهی تکرار حال‌وهوا جای تحول را می‌گیرد. بااین‌همه، همین ناهمواری بخشی از تجربهٔ فیلم است: اثری که از مخاطب می‌خواهد نه فقط دنبال پاسخ، بلکه همراه با شخصیت‌ها گرفتار زمانِ معطل بماند.
اندیشهٔ سینما و خطر تصریح بیش از اندازه فیلم‌سازی در این اثر هم موضوع داستان است و هم شیوهٔ اندیشیدن آن. وندرس به رابطهٔ میان تصویر، روایت، واقعیت و صنعت می‌پردازد؛ به این‌که سینما برای ادامه‌دادن به رؤیا، به پول، ابزار و همکاری جمعی نیاز دارد. فیلم یادآوری می‌کند که خیال‌پردازی هنری در خلأ اتفاق نمی‌افتد: هر تصویر نتیجهٔ انتخاب‌ها و محدودیت‌های مادی است.
از این منظر، بحران گروه فقط بداقبالی چند فیلم‌ساز نیست، بلکه تصویری فشرده از کشمکش میان آفرینش و سازوکار تولید است. بااین‌حال، فیلم گاهی مضمون‌هایش را بیش از اندازه آشکار می‌کند. وقتی شخصیت‌ها دربارهٔ فیلم، تصویر یا داستان سخن می‌گویند، خودآگاهی اثر ممکن است به‌جای آن‌که از دل موقعیت بجوشد، چون توضیحی مستقیم به نظر برسد.
« برای تماشاگرانی که انتظار پیشرفت روایی پیوسته دارند، این کندی می‌تواند کش‌دار و فرساینده باشد. »
جمع‌بندی
این صراحت برای برخی تماشاگران جذاب است، زیرا امکان خواندن اثر را گسترده می‌کند؛ برای دیگران ممکن است تصنعی جلوه کند و از حس طبیعی حضور در جهان فیلم بکاهد. وندرس در مرز باریکی حرکت می‌کند: میان تأملی که از تصویر زاده می‌شود و اندیشه‌ای که فیلم خودش آن را به زبان می‌آورد. جمع‌بندی «The State of Things» اثری است که بیش از حادثه، به حالت و فضا اعتماد می‌کند.
سیاه‌وسفیدهای سنجیده، ساحل پرتغال، موسیقی و تصویر گروهی که در انتظار ادامهٔ کار مانده، جهانی شاعرانه و ناآرام می‌سازند. فیلم در پرداختن به پیوند میان سینما و واقعیت، و در نشان‌دادن وابستگی خیال به شرایط تولید، ایده‌هایی غنی دارد؛ اما ریتم کند، شخصیت‌های سرد و تصریح گاه مستقیم مضمون‌ها می‌توانند فاصله‌ای میان اثر و مخاطب ایجاد کنند.
ارزش فیلم در این نیست که هر پرسش خود را با پاسخ روشن ببندد، بلکه در آن است که توقف را جدی می‌گیرد و از آن ماده‌ای برای اندیشیدن می‌سازد. این فیلم برای تماشاگر مشتاق روایت پرشتاب، احتمالاً تجربه‌ای دشوار خواهد بود؛ اما برای کسی که از سینمای تأملی و خودنگر استقبال می‌کند، می‌تواند تصویری ماندگار از گروهی باشد که در میانهٔ ساختنِ خیال، ناچار می‌شوند به امکانِ خودِ ساختن بیندیشند.
« جمع‌بندی «The State of Things» اثری است که بیش از حادثه، به حالت و فضا اعتماد می‌کند. »
ثبت دیدگاه