نقد و بررسی
نقد مربع (The Square) | 2008
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاهی میان نوآر و تریلر جنایی فیلم «The Square» ساختهٔ Nash Edgerton، بیش از آنکه صرفاً داستان سرقتی ناموفق باشد، مطالعه‌ای دربارهٔ زنجیره‌ای از تصمیم‌های نادرست است؛ تصمیم‌هایی که هرکدام در لحظه، راهی کوتاه برای رهایی به نظر می‌رسند، اما در عمل شخصیت‌ها را به گرفتاری عمیق‌تری می‌کشانند.
فیلم‌نامه را Joel Edgerton و Matthew Dabner نوشته‌اند و David Roberts، Claire van der Boom و Joel Edgerton در نقشهای اصلی ظاهر می‌شوند. اثر در قلمرو نوآر معاصر حرکت می‌کند: خیانت، پول، دروغ و میل به گریز، عناصر آشنای آن‌اند؛ اما نیروی اصلی‌اش از این پرسش می‌آید که آدمی تا کجا می‌تواند برای حفظ تصویری مطلوب از زندگی، پیامدهای رفتار خود را نادیده بگیرد.
طرح داستان با موقعیتی آشنا آغاز می‌شود: Ray از زندگی زناشویی ناخوشایندش گریزان است و رابطه‌اش با Carla، همسایه‌ای گرفتار در ازدواجی دیگر، به وعدهٔ زندگی تازه گره می‌خورد. حضور Greg و پولی که در خانه نگه می‌دارد، این خیال عاطفی را به نقشهای جنایی بدل می‌کند. بااین‌حال، فیلم علاقه‌ای ندارد که این نقشه را چون معمایی مکانیکی و بی‌طرف پیش ببرد؛ هر پیچش، بیش از آنکه صرفاً ترفندی برای غافلگیری باشد، نتیجهٔ شخصیت‌هایی است که دیگران را ناقص می‌شناسند و خودشان نیز پیامدهای کارشان را درست نمی‌سنجند.
شخصیت‌ها؛ آدم‌های گرفتار در خودفریبی Ray در آغاز مردی معمولی به نظر می‌رسد که از روزمرگی و ازدواجی فرسوده خسته شده است. همین عادی‌بودن، نقطهٔ ورود مؤثر فیلم به جهان اوست: تماشاگر می‌تواند میلش به فرار را بفهمد، بی‌آنکه ناچار باشد انتخاب‌هایش را تأیید کند. Ray تصور می‌کند اگر چند مانع را کنار بزند، به زندگی‌ای خواهد رسید که سزاوارش است.
« حضور Greg و پولی که در خانه نگه می‌دارد، این خیال عاطفی را به نقشهای جنایی بدل می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
اما هرچه بیشتر پیش می‌رود، فاصلهٔ میان تصویری که از خود دارد و رفتاری که از او سر می‌زند آشکارتر می‌شود. جذابیت شخصیت‌پردازی او در تغییر تدریجی است؛ نه با دگرگونی ناگهانی، بلکه از راه انباشته‌شدن توجیه‌ها، ترس‌ها و تصمیم‌هایی که او را به مرزهای اخلاقی تازه می‌برند. Carla نیز در ابتدا می‌تواند چهرهٔ رهایی‌بخش این رابطه به نظر برسد، اما فیلم او را به نقش سادهٔ «معشوقه‌ای که راه فرار را پیشنهاد می‌کند» محدود نمی‌کند.
او در جهانی زندگی می‌کند که قدرت و خشونت در آن حضوری ملموس دارند و نقشه‌اش از دل همین وضعیت شکل می‌گیرد. بااین‌حال، پیوند میان او و Ray چندان مجال نمی‌یابد که به رابطه‌ای عاطفی عمیق تبدیل شود. تماشاگر می‌فهمد چه چیزی آنان را به هم نزدیک کرده، اما همیشه دشوار است که باور کند این نزدیکی به‌اندازهٔ خطرهایی که می‌پذیرند، استوار است.
همین فاصله، یکی از نقاط ضعف فیلم است: رابطه بیشتر موتور پیش‌برندهٔ داستان است تا مرکز عاطفی آن. روایت؛ پیچش‌هایی که از انتخاب‌ها می‌رویند «The Square» به‌تدریج از داستانی نسبتاً سرراست به شبکه‌ای از سوءتفاهم‌ها، واکنش‌های شتاب‌زده و پیامدهای ناخواسته تبدیل می‌شود. هر شخصیت بخشی از ماجرا را می‌داند، اما هیچ‌کس تصویر کامل را در اختیار ندارد.
از این شکاف دانایی، تنش پدید می‌آید: آدم‌ها براساس برداشت‌های ناقص عمل می‌کنند، و هر کنش تازه اطلاعاتی را آشکار می‌سازد که به‌جای حل مسئله، گره دیگری می‌افزاید. این شیوه در بخش‌های بسیاری سرگرم‌کننده و مؤثر است. فیلم با هر مانع، مسیر فرار را تنگ‌تر می‌کند و تماشاگر را وامی‌دارد که هم‌زمان با شخصیت‌ها حدس بزند کدام بخش از اوضاع از کنترل خارج خواهد شد.
« اما هرچه بیشتر پیش می‌رود، فاصلهٔ میان تصویری که از خود دارد و رفتاری که از او سر می‌زند آشکارتر می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
اما همین ساختار، گاهی به پراکندگی نزدیک می‌شود. رشته‌های فرعی و دشواری‌های پی‌درپی همیشه به یک اندازه ضروری یا خوش‌ریتم احساس نمی‌شوند؛ بعضی از آن‌ها بیشتر برای حفظ حرکت داستان به کار می‌آیند تا برای ژرف‌ترکردن شخصیت‌ها. در نتیجه، فیلم گاه به‌جای آنکه تنش را متراکم کند، آن را میان حادثه‌های متعدد تقسیم می‌کند.
تعلیق و میزانسن؛ خطر در قاب‌های محدود یکی از امتیازهای اثر آن است که دلهره را تنها به موسیقی یا لحظه‌های ناگهانی واگذار نمی‌کند. موقعیت دوربین، فضای خانه‌ها و فاصلهٔ میان شخصیت‌ها اهمیت پیدا می‌کنند؛ آنچه بیرون قاب می‌ماند، گاه به‌اندازهٔ آنچه دیده می‌شود اضطراب‌برانگیز است. قاب‌بندی‌های نزدیک و اطلاعات محدود، حس نظارت و گرفتارشدن را تقویت می‌کنند.
شخصیت‌ها در محیطی زندگی می‌کنند که گویی همیشه امکان دارد همسایه‌ای چیزی ببیند یا حرکتی ناخواسته رازها را آشکار سازد؛ همین حضور بالقوهٔ شاهدان، فضای روزمره را به محیطی تهدیدآمیز بدل می‌کند. حال‌وهوای گرم تابستانی و زمینهٔ استرالیایی فیلم نیز به ساختن این فضا کمک می‌کند. تضاد میان روشنایی و آسودگی ظاهری محیط با تیرگی تصمیم‌های شخصیت‌ها، کیفیتی نامتعارف می‌سازد: جهان فیلم لزوماً در ظاهر گوتیک یا تاریک نیست، اما آرامشش سطحی است.
این انتخاب به «The Square» هویتی مستقل‌تر از یک تریلر جنایی متعارف می‌دهد، هرچند مواد داستانی آن ــ رابطهٔ پنهانی، پول سرقت‌شده و تلاش برای پوشاندن جرم ــ ریشه در الگوهای آشنای نوآر دارد. بازی‌ها؛ باورپذیری بدون قهرمان‌سازی David Roberts در نقش Ray، آسیب‌پذیری و خودخواهی شخصیت را در کنار هم نگه می‌دارد.
« اما همین ساختار، گاهی به پراکندگی نزدیک می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بازی او از جنس نمایش‌های پراغراق نیست؛ تغییرات Ray بیشتر در مکث‌ها، واکنش‌های عصبی و تصمیم‌هایی دیده می‌شود که پیش از سنجیدن پیامدشان می‌گیرد. این خویشتن‌داری، لغزش تدریجی او را باورپذیرتر می‌کند. Claire van der Boom نیز Carla را با ترکیبی از قاطعیت و فشار پنهان بازی می‌کند، هرچند محدودیت‌های رابطه‌پردازی اجازه نمی‌دهد پیوند میان این دو همیشه عمق لازم را پیدا کند.
Joel Edgerton و دیگر بازیگران نیز در ساختن جهانی که در آن اعتماد کمیاب و منفعت شخصی پررنگ است، نقش مؤثری دارند. نکتهٔ مهم آن است که فیلم برای آسان‌کردن همراهی تماشاگر، شخصیت‌هایش را به آدم‌هایی دوست‌داشتنی یا بی‌گناه تبدیل نمی‌کند. بسیاری از آنان از نظر اخلاقی قابل دفاع نیستند و همین امر تجربهٔ تماشا را تلخ‌تر می‌کند.
درام از ما نمی‌خواهد برای همه دل بسوزانیم؛ بیشتر نشان می‌دهد که چگونه انگیزه‌های شخصی، میل به فرار و بی‌اعتنایی به دیگران می‌توانند در کنار هم به فاجعه‌ای اخلاقی نزدیک شوند. این رویکرد به فیلم صراحت می‌دهد، اما گاهی فاصلهٔ عاطفی میان مخاطب و شخصیت‌ها را نیز افزایش می‌دهد. نقطه‌ضعف‌ها؛ وقتی پیچیدگی از انسجام پیشی می‌گیرد فیلم در ساخت تعلیق تواناست، اما همیشه در مهار پیچیدگی‌های خودش به همان اندازه موفق نیست.
پی‌درپی‌بودن دردسرها گاهی حالتی بیش‌ازحد طراحی‌شده پیدا می‌کند؛ گویی روایت برای حفظ غافلگیری، بار دیگری بر دوش شخصیت‌ها می‌گذارد، حتی اگر آن بار فرصت کافی برای شکل‌گیری نداشته باشد. در چنین لحظه‌هایی، زنجیرهٔ علت و معلول به‌جای آنکه کاملاً طبیعی به نظر برسد، کمی تصنعی جلوه می‌کند.
« این خویشتن‌داری، لغزش تدریجی او را باورپذیرتر می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این مسئله به‌ویژه در بخش‌های پایانی محسوس‌تر است؛ بی‌آنکه لازم باشد دربارهٔ رویدادهای آن بخش چیزی فاش شود، می‌توان گفت سامان روایی اثر در لحظاتی از استحکام پیشین فاصله می‌گیرد. آشنابودن برخی عناصر نیز ممکن است برای مخاطبانی که با تریلرهای نوآر آشنا هستند، احساس تازگی را کاهش دهد.
فیلم ایده‌ای کاملاً بی‌سابقه عرضه نمی‌کند؛ امتیازش بیشتر در نحوهٔ چیدن موانع، کنترل اطلاعات و بازی با اشتباه‌های شخصیت‌هاست. بنابراین اگر کسی بیش از هر چیز خواهان جهانی تازه یا شخصیت‌هایی عمیقاً دوست‌داشتنی باشد، احتمال دارد با اثری سرگرم‌کننده اما نه کاملاً ماندگار روبه‌رو شود. جمع‌بندی «The Square» تریلری جنایی خوش‌تماشا و تلخ است که از یک نقشهٔ ساده، شبکه‌ای از پیامدهای دشوار می‌سازد.
بازی باورپذیر David Roberts، پیشروی تدریجی Ray به سوی انتخاب‌های مخرب‌تر، و تعلیقی که از قاب‌بندی و محدودکردن اطلاعات بهره می‌گیرد، از مهم‌ترین قوت‌های فیلم‌اند. در مقابل، رابطهٔ مرکزی آن به‌اندازهٔ کافی قانع‌کننده و پرکشش نیست و تعدد پیچ‌وخم‌ها گاهی روایت را شاخه‌شاخه می‌کند؛ ازاین‌رو، انسجام بخش پایانی نیز به اندازهٔ آغاز و میانه محکم نمی‌ماند.
با وجود این کاستی‌ها، فیلم به‌واسطهٔ فضای نوآر، ریتم ماجراجویانه و نگاه بی‌تعارفش به خودفریبی اخلاقی ارزش تماشا دارد. «The Square» نه داستان قهرمانی است که از دل خطر سربلند بیرون می‌آید و نه تصویری رمانتیک از عشق ممنوع؛ بیشتر حکایت آدم‌هایی است که به امید گریز، راهی را انتخاب می‌کنند که هر قدم آن، امکان بازگشت را دشوارتر می‌سازد.
« آشنابودن برخی عناصر نیز ممکن است برای مخاطبانی که با تریلرهای نوآر آشنا هستند، احساس تازگی را کاهش دهد. »
ثبت دیدگاه