نقد و بررسی
نقد نفرین خواب (The Sleep Curse) | 2017
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
نفرین خواب و حافظهٔ تاریخی «The Sleep Curse» ساختهٔ Herman Yau، فیلمی ترسناک هنگ‌کنگی است که قصهٔ نفرینی خانوادگی را به زخمی تاریخی پیوند می‌زند. روایت میان هنگ‌کنگِ سال ۱۹۹۰ و دوران اشغال ژاپن در جنگ جهانی دوم رفت‌وآمد می‌کند؛ در زمان حال، Lam Sik-ka، متخصص مغز و اعصاب و پژوهشگر اختلال‌های خواب، با نشانه‌هایی روبه‌رو می‌شود که فهمشان با پزشکیِ صرف ممکن نیست.
زنی از گذشتهٔ او نیز درگیر ماجرایی می‌شود که ریشه‌هایش به رفتار و تصمیم‌های نسل پیشین بازمی‌گردد. فیلم از همین نقطه پرسشی فراتر از منشأ یک بیماری پیش می‌کشد: آیا پیامد خشونت و بی‌عدالتی با پایان یافتن جنگ پایان می‌گیرد، یا در حافظه و زندگی بازماندگان ادامه پیدا می‌کند؟ میان دانش و خرافه یکی از ایده‌های جذاب فیلم، قرار دادن پزشکی مدرن در برابر نیروهایی است که در آغاز، نام‌گذاری و توضیحشان دشوار به نظر می‌رسد.
شخصیت اصلی به‌واسطهٔ حرفه‌اش می‌کوشد خواب را به سازوکارهای جسم و ذهن تقلیل دهد؛ اما بحران پیش‌رو، مرزهای این نگاه را به چالش می‌کشد. این تقابل می‌توانست به گفت‌وگویی عمیق میان عقلانیت علمی، باورهای عامیانه و ترس‌های روانی بدل شود. فیلم گاه از این امکان بهره می‌برد و تعلیقی می‌سازد که هم از وضعیت بدن سرچشمه می‌گیرد و هم از چیزی که شخصیت‌ها نمی‌توانند به‌سادگی توضیحش دهند.
« زنی از گذشتهٔ او نیز درگیر ماجرایی می‌شود که ریشه‌هایش به رفتار و تصمیم‌های نسل پیشین بازمی‌گردد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در بخش‌هایی دیگر، اما ایده‌ها بیشتر برای پیش بردن طرح به کار می‌روند تا برای کاوشی منسجم در معنای خواب، بی‌خوابی و فرسودگی روان. ساختار روایی و گسست‌های آن روایت دو دورهٔ زمانی را به هم می‌بافد و در کنار خط اصلی، چند مسیر فرعی و راز خانوادگی را نیز پیش می‌برد. این ساختار در ابتدا کنجکاوی‌برانگیز است: هر بازگشت به گذشته می‌تواند بخشی از علت وضع کنونی را روشن کند و هم‌زمان، تصویری تازه از مسئولیت نسل پیشین به دست دهد.
بااین‌حال، فیلم گاهی چنان میان خاستگاه نفرین، روابط عاطفی، پژوهش پزشکی و تاریخ جنگ جابه‌جا می‌شود که تمرکز دراماتیکش سست می‌گردد. عناصر فراوانی در فیلم حضور دارند، اما همهٔ آن‌ها به یک اندازه پرورده نمی‌شوند. حاصل، روایتی است که لحظات پرکشش دارد، ولی پیوند میان بخش‌هایش همیشه به استحکام ایدهٔ مرکزی نیست.
فضاسازی: اضطرابِ آرام و وحشتِ عینی نقطهٔ قوت برجستهٔ فیلم، ساختن فضایی ناآرام است. بی‌خوابی در اینجا صرفاً نشانه‌ای پزشکی نیست؛ به تجربه‌ای فرساینده بدل می‌شود که مرز میان واقعیت، کابوس و خاطره را کدر می‌کند. استفاده از تصویرهای خام و حال‌وهوای مستندگونه در آغاز، حس نزدیکی ناخوشایندی به رنج شخصیت‌ها می‌آفریند.
« عناصر فراوانی در فیلم حضور دارند، اما همهٔ آن‌ها به یک اندازه پرورده نمی‌شوند. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم در لحظات مؤثرش نمی‌کوشد هر هراس را فوراً توضیح دهد؛ گاهی کافی است نشانه‌ای از اختلال در نظم روزمره دیده شود تا انتظار وقوع چیزی بدشگون شکل بگیرد. در برابر این تعلیق تدریجی، خشونت صریح نیز جایگاهی مهم دارد. این تضاد می‌تواند اثرگذار باشد، اما در برخی صحنه‌ها، نمایش شوک‌آور بدن و آسیب چنان برجسته می‌شود که فرصتِ مکث بر ترس روانی و معنای انسانی آن کاهش می‌یابد.
بازی‌ها و وزن عاطفی شخصیت‌ها بازی Anthony Wong به فیلم مرکز ثقل می‌دهد. او شخصیت Lam را نه صرفاً پزشکی سرد و منطقی، بلکه مردی نشان می‌دهد که خشم و آسیب‌های شخصی را زیر سطح رفتار حرفه‌ای پنهان کرده است. حضور او میان کنترل ظاهری و آشفتگی درونی نوسان دارد و به داستان، کیفیتی تلخ می‌بخشد.
فیلم همچنین از او در بخش تاریخی نقشی متفاوت می‌طلبد؛ این دوگانگی می‌توانست پلی عاطفی میان نسل‌ها بسازد و بازیگر با تغییر لحن و رفتار، به آن وزن می‌دهد. Gordon Lam نیز در خط تاریخی حضوری قابل توجه دارد و به آن بخش از روایت، تنش و پیچیدگی می‌افزاید. بااین‌همه، همهٔ شخصیت‌ها به یک اندازه فرصت رشد ندارند: برخی بیشتر کارکردی روایی دارند و حضورشان برای گره‌گشایی یا تشدید بحران است تا شکل‌دادن به زندگی مستقل و چندوجهی.
« در برابر این تعلیق تدریجی، خشونت صریح نیز جایگاهی مهم دارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
تاریخ، مسئولیت و خشونت وجه تاریخی «The Sleep Curse» آن را از داستانی متعارف دربارهٔ نفرین جدا می‌کند. جنگ در این فیلم پس‌زمینه‌ای تزئینی نیست؛ سازوکاری است که انتخاب‌های اخلاقی، سکوت و همدستی را به نسل‌های بعد منتقل می‌کند. فیلم توجه را به قربانیانی معطوف می‌سازد که صدایشان در روایت‌های رسمی ممکن است به حاشیه رانده شود، و می‌پرسد عدالتِ ناتمام چه شکلی از بازگشت می‌یابد.
همین بلندپروازی اخلاقی، به اثر عمق می‌دهد؛ اما گاه برخورد با موضوعی چنین سنگین، در میان وحشت فراطبیعی و خشونت نمایشی پراکنده می‌شود. در نتیجه، فیلم بیش از آنکه همیشه به تجربهٔ قربانیان مجال تأمل بدهد، از تاریخ برای توجیه و تشدید نفرین بهره می‌گیرد. این فاصله میان نیت جدی و اجرای ژانری، هم جذابیت اثر است و هم محدودیت آن.
ریتم و میزانسنِ افراط ضرباهنگ فیلم یکنواخت نیست. آغاز، با معرفی بی‌خوابی و نشانه‌های نگران‌کننده، سریع توجه را جلب می‌کند؛ سپس بخش‌هایی از روایت با بازگشت‌های طولانی به گذشته، از شدت تعلیق می‌کاهند. این مکث‌ها از نظر اطلاعاتی اهمیت دارند، اما گاهی توضیح بیش از اندازه جای کشف تدریجی را می‌گیرد.
« تاریخ، مسئولیت و خشونت وجه تاریخی «The Sleep Curse» آن را از داستانی متعارف دربارهٔ نفرین جدا می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
هنگامی که فیلم دوباره به فضای هراس بازمی‌گردد، اثرگذاری آن وابسته به این است که تماشاگر تا چه اندازه با شخصیت‌ها و رنجشان همراه شده باشد. در بعضی لحظات، اغراقِ تصویری و خشونت شدید این همراهی را تقویت می‌کند؛ در برخی دیگر، آن را می‌پوشاند. فیلم می‌خواهد هم قصه‌ای رازآلود باشد، هم درامی تاریخی، هم وحشتی جسمانی و بی‌پرده.
این گستردگی به آن انرژی می‌بخشد، اما انسجامش را نیز در معرض فرسایش می‌گذارد. جمع‌بندی «The Sleep Curse» اثری بلندپروازانه و نابرابر است: فضاسازی وهم‌آلود، حضور پرقدرت Anthony Wong و پیوند دادن وحشت به حافظهٔ تاریخی، آن را از یک فیلم نفرین‌محور ساده فراتر می‌برد. در مقابل، چندپارگی روایت، افت ریتم در بخش‌هایی و اتکای گاه‌وبیگاه به تصاویر شوکه‌کننده، مانع از آن می‌شود که همهٔ ایده‌هایش به یک درام کاملاً یکپارچه بدل شوند.
فیلم بیش از هر چیز برای تماشاگرانی مناسب است که در وحشت، علاوه بر تعلیق، به تاریکی اخلاقی و بازتاب زخم‌های تاریخی نیز علاقه دارند. تجربهٔ آن یکدست نیست، اما در بهترین لحظاتش نشان می‌دهد ترس می‌تواند از چیزی عمیق‌تر از ناشناخته سرچشمه بگیرد: از گذشته‌ای که هنوز به پایان نرسیده است.
« در بعضی لحظات، اغراقِ تصویری و خشونت شدید این همراهی را تقویت می‌کند؛ در برخی دیگر، آن را می‌پوشاند. »
ثبت دیدگاه