نقد و بررسی
نقد The Seduction of Mimi | 1972
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
طنز در هیئت سلاحی اجتماعی «The Seduction of Mimi» ساختهٔ لینا ورتمولر، کمدی‌سیاهی است که خنده را نه راهی برای فرار از واقعیت، بلکه ابزاری برای آشکارکردن چهرهٔ مضحک و هولناک آن می‌داند. فیلم با ماجرای میمی، کارگر سیسیلی، آغاز می‌شود که به‌سبب سرپیچی از خواست نیروهای بانفوذ محلی کار و امنیتش را از دست می‌دهد.
از همین نقطه، زندگی خصوصی او به میدان برخورد سیاست، فساد و مناسبات قدرت بدل می‌شود. ورتمولر به‌جای روایت یک قهرمان آرمانی، مردی معمولی و پرتناقض را در مرکز قرار می‌دهد؛ کسی که می‌خواهد از خود دفاع کند، اما در همان حال بارها در دام خودفریبی و رفتارهای فرصت‌طلبانه می‌افتد. طنز فیلم تند، پرسرعت و گاه بی‌پرواست.
موقعیت‌هایی که در نگاه نخست خنده‌آورند، اغلب بر بستری از تهدید و تحقیر شکل می‌گیرند. این تضاد، لحن اثر را از کمدی سبک‌بال جدا می‌کند: خنده‌ای که برمی‌انگیزد، هم‌زمان نوعی ناراحتی اخلاقی نیز در خود دارد. فیلم از تماشاگر می‌خواهد به سازوکارهایی بخندد که قدرت را طبیعی جلوه می‌دهند، اما نمی‌گذارد فراموش کند بهای این سازوکارها را آدم‌های فرودست می‌پردازند.
« از همین نقطه، زندگی خصوصی او به میدان برخورد سیاست، فساد و مناسبات قدرت بدل می‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
میمی؛ ضدقهرمانی گرفتار تناقض میمی شخصیتی است که بیش از آن‌که بر سر اصولی روشن بایستد، میان غرور، ترس، میل به بقا و نیاز به تأیید دیگران دست‌وپا می‌زند. انتخاب سیاسی آغازین او، در ظاهر کنشی از استقلال فردی است؛ اما فیلم خیلی زود نشان می‌دهد که استقلال در جامعه‌ای گرفتار فساد، نه ادعایی ساده و بی‌هزینه است و نه الزاماً به بلوغ اخلاقی می‌انجامد.
میمی از قدرت آسیب می‌بیند، ولی خود نیز همیشه از منطق قدرت بیرون نمی‌ایستد. این دوگانگی مهم‌ترین سرچشمهٔ نیروی نمایشی فیلم است. شخصیت اصلی گاه مظلوم و گاه مضحک، گاه زیرک و گاه ساده‌لوح به نظر می‌رسد. ورتمولر از تبدیل او به قربانی پاک‌دامن یا مبارز بی‌نقص پرهیز می‌کند؛ انتخابی که هم به طنز اثر عمق می‌بخشد و هم داوری دربارهٔ او را دشوارتر می‌سازد.
میمی در برابر موقعیت‌های متغیر، مدام خود را بازتعریف می‌کند، اما تغییر ظاهر و موضع همیشه به معنای تغییر درونی نیست. سیاست، فساد و زندگی روزمره فیلم سیاست را در قالب بحث‌های انتزاعی یا سخنرانی‌های طولانی عرضه نمی‌کند. سیاست در کار، معاش، رابطهٔ زناشویی و امنیت روزانه رسوخ کرده است.
« میمی از قدرت آسیب می‌بیند، ولی خود نیز همیشه از منطق قدرت بیرون نمی‌ایستد. »
شخصیت‌ها و اجرا
رأی‌دادن، که باید کنشی محرمانه و شخصی باشد، به آزمونی برای سنجش میزان اطاعت بدل می‌شود؛ شغل نیز نه بر اساس شایستگی، بلکه بر پایهٔ مناسبات و وفاداری‌های تحمیلی به دست می‌آید. در چنین جهانی، فساد صرفاً رفتار چند فرد شرور نیست، بلکه شبکه‌ای از روابط است که زندگی عادی را شکل می‌دهد. رفتن میمی از سیسیل به تورین نیز صرفاً جابه‌جایی جغرافیایی نیست.
این حرکت او را وارد محیطی تازه می‌کند، اما مسئلهٔ قدرت را از میان نمی‌برد؛ فقط صورت‌های آن را تغییر می‌دهد. در نتیجه، فیلم از تقابل سادهٔ جنوب و شمال یا سنت و تجدد فراتر می‌رود. شهر جدید وعدهٔ رهایی می‌دهد، اما میمی همچنان ناچار است در برابر سازوکارهایی واکنش نشان دهد که اختیار فرد را محدود می‌کنند.
سیاست در این روایت چیزی بیرون از زندگی شخصی نیست؛ همان نیرویی است که شکل روابط، فرصت‌ها و حتی تصور شخصیت‌ها از آبرو را تعیین می‌کند. آبرو و مردانگی زیر ذره‌بین عنوان اصلی ایتالیایی فیلم بر زخمی‌شدن «افتخار» میمی تأکید دارد؛ مفهومی که اثر آن را نه فضیلتی بی‌چون‌وچرا، بلکه مجموعه‌ای از عادت‌ها و نمایش‌های اجتماعی می‌کاود.
« در چنین جهانی، فساد صرفاً رفتار چند فرد شرور نیست، بلکه شبکه‌ای از روابط است که زندگی عادی را شکل می‌دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
آبرو در جهان فیلم غالباً بهانه‌ای برای کنترل زنان، توجیه حسادت مردانه و حفظ ظاهر در برابر دیگران است. میمی خود را مدافع حیثیت می‌پندارد، اما رفتارهایش بارها نشان می‌دهند که این حیثیت با مالکیت، غرور و سلطه درهم‌آمیخته است. نگاه فیلم به این موضوع به‌عمد خشن و هزل‌آمیز است، اما از دید امروز ممکن است در بعضی لحظه‌ها مسئله‌برانگیز به نظر برسد.
شوخی‌های جنسی و تأکید مکرر بر میل مردانه گاهی زنان را بیش از آن‌که به‌عنوان شخصیت‌هایی مستقل بپروراند، در مدار خواسته‌ها و بحران‌های میمی قرار می‌دهد. این محدودیت را نباید نادیده گرفت؛ هرچند می‌توان آن را بخشی از جهان‌بینی آشفتهٔ اثر دانست، نه لزوماً تأییدی بی‌چون‌وچرا بر آن. فیلم در نقد مردسالاری جسور است، اما زبان هزل‌آمیزش همیشه از نگاه مردانه فاصله نمی‌گیرد.
بازی‌ها و انرژی اجرایی بازی جیانکارلو جانینی در نقش میمی، موتور اصلی فیلم است. او شخصیت را با ترکیبی از جنب‌وجوش بدنی، واکنش‌های سریع و نوعی خودبزرگ‌بینی آسیب‌پذیر زنده می‌کند. میمی حتی هنگامی که می‌کوشد منطقی یا مسلط به نظر برسد، در حرکات و مکث‌هایش نشانه‌هایی از اضطراب و دستپاچگی دیده می‌شود.
« آبرو در جهان فیلم غالباً بهانه‌ای برای کنترل زنان، توجیه حسادت مردانه و حفظ ظاهر در برابر دیگران است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
جانینی این فاصله میان تصویری را که شخصیت از خود دارد و واقعیتی را که تماشاگر می‌بیند، به منبعی پیوسته برای کمدی بدل می‌کند. ماریا‌آنجلا ملاتو و آگوستینا بلی نیز به جهان عاطفی فیلم وزن می‌بخشند و رابطه‌های میمی را از پس‌زمینه‌ای صرف برای ماجراجویی‌های او بیرون می‌آورند. بااین‌حال، مرکز ثقل روایت همچنان خود میمی است و این تمرکز، هم نقطهٔ قوت فیلم است و هم محدودیتی برای پرداخت کامل دیگر شخصیت‌ها.
اجرای گروهی و پرتحرک بازیگران با ریتم اثر هماهنگ است: هیچ‌کس برای مدت طولانی در آرامش نمی‌ماند و هر موقعیت می‌تواند به بحرانی تازه یا سوءتفاهمی خنده‌دار تبدیل شود. ریتم، ساختار و اغراق ورتمولر روایت را با شتاب و بی‌قراری پیش می‌برد. جابه‌جایی میان بحران‌های سیاسی و عاطفی، به فیلم حال‌وهوایی پرشروشور می‌دهد و اجازه نمی‌دهد داستان در یک لحن واحد منجمد شود.
این پویایی با شخصیت میمی تناسب دارد: او نیز پیوسته از وضعیتی به وضعیت دیگر می‌افتد، بی‌آن‌که فرصت چندانی برای تأمل یا سامان‌دادن به زندگی‌اش پیدا کند. بااین‌حال، همین ریتم پرشتاب گاهی به پراکندگی می‌انجامد. تغییرهای پیاپی در رابطه‌ها و موقعیت‌ها می‌توانند انسجام روایی را سست کنند و بعضی گذارها بیش از آن‌که حاصل تحول تدریجی شخصیت باشند، بهانه‌ای برای ورود به موقعیتی تازه به نظر برسند.
« ریتم، ساختار و اغراق ورتمولر روایت را با شتاب و بی‌قراری پیش می‌برد. »
جمع‌بندی
افزون بر این، طنز سیاسی و اجتماعی فیلم گاه چنان بر اغراق تکیه می‌کند که ظرافت مشاهده‌گرانه‌اش کم‌رنگ می‌شود. این انتخاب بخشی از سبک اثر است، اما همهٔ شوخی‌ها به یک اندازه دقیق یا ماندگار نیستند. جمع‌بندی «The Seduction of Mimi» کمدی اجتماعی پرانرژی و جسوری است که فساد را در جزئیات زندگی روزمره، و مردانگی و آبرو را در رفتارهای ظاهراً عادی شخصیت‌هایش جست‌وجو می‌کند.
نیروی اصلی فیلم در شخصیت‌پردازی متناقض میمی، بازی پرتحرک جانینی و توانایی ورتمولر در پیوندزدن خنده با نقد اجتماعی نهفته است. در برابر، اغراق‌های سبکی، پراکندگی بعضی بخش‌های روایت و شوخی‌هایی که نگاه مردسالارانه را بازتولید می‌کنند، ممکن است فاصلهٔ تماشاگر امروز را با اثر بیشتر کنند.
با این همه، فیلم را نمی‌توان به مجموعه‌ای از شوخی‌های سیاسی یا ماجراهای عاطفی فروکاست. پشت آشوب کمیک آن پرسشی جدی دربارهٔ آزادی فرد در جامعه‌ای قرار دارد که قدرت، کار، عشق و حیثیت را به هم گره می‌زند. نتیجه، اثری نابرابر اما زنده و به‌یادماندنی است؛ فیلمی که مخاطب را هم می‌خنداند و هم وادار می‌کند دربارهٔ معنای مقاومت، سازش و غروری که آدمی برای حفظ خود می‌سازد، بیندیشد.
« افزون بر این، طنز سیاسی و اجتماعی فیلم گاه چنان بر اغراق تکیه می‌کند که ظرافت مشاهده‌گرانه‌اش کم‌رنگ می‌شود. »
ثبت دیدگاه