وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

روستا در آستانه‌ی آزمون «راز سانتا ویتوریا» که با عنوان سال ۱۹۷۰ شناخته می‌شود، در ظاهر قصه‌ای سرراست دارد: روستایی ایتالیایی باید از شراب خود در برابر نیروهای اشغالگر آلمانی محافظت کند. اما فیلم به‌تدریج نشان می‌دهد که این شراب فقط کالایی برای معامله یا غنیمتی برای تصرف نیست؛ نشانه‌ای از حافظه، کار جمعی و حق مردم برای نگه‌داشتن حاصل زندگی خویش است.

تهدیدی بیرونی، جامعه‌ای را که پیش‌تر به روزمرگی و اختلاف‌های کوچک خو گرفته، ناچار می‌کند درباره‌ی مسئولیت مشترک تصمیم بگیرد. اهمیت موقعیت داستان در همین جابه‌جایی نهفته است: مسئله صرفاً مخفی‌کردن بطری‌ها نیست، بلکه پیدا کردن راهی برای همکاری میان آدم‌هایی است که هر یک خلق‌وخو، ملاحظه و ترس خود را دارند.

فیلم از این زمینه برای ساختن کمدی بهره می‌گیرد، بی‌آنکه ماجرا را به مسابقه‌ای مکانیکی از ترفندها تقلیل دهد. بااین‌حال، لحن سبک و سرزنده‌اش گاهی فاصله‌ای محسوس با سنگینی تاریخی اشغال و خشونت سیاسی ایجاد می‌کند. شهردار نامنتظر و معنای مسئولیت ایتالو بومبولینی، با بازی آنتونی کویین، مرکز ثقل عاطفی و نمایشی فیلم است.

« فیلم از این زمینه برای ساختن کمدی بهره می‌گیرد، بی‌آنکه ماجرا را به مسابقه‌ای مکانیکی از ترفندها تقلیل دهد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

او از همان آغاز قهرمانی آماده و بی‌نقص نیست؛ بیشتر مردی است که اطرافیان جدی‌اش نمی‌گیرند و خود نیز هنوز تصویری استوار از توانایی‌هایش ندارد. جذابیت شخصیت در این است که فیلم دگرگونی او را نه با خطابه‌های بزرگ، بلکه از راه واکنش‌های عملی و مواجهه با موقعیتی دشوار پیش می‌برد. مسئولیت، در این‌جا، صفتی نیست که از پیش در اختیار قهرمان باشد؛ چیزی است که زیر فشار ضرورت شکل می‌گیرد.

کویین نقش را با پرتحرکی و جسارتی کمیک اجرا می‌کند. او گاه از اغراق بدنی و انفجارهای ناگهانی انرژی بهره می‌برد، اما در لحظه‌های آرام‌تر، آسیب‌پذیری مردی را آشکار می‌کند که می‌کوشد میان تصویری که دیگران از او دارند و آنچه اکنون باید باشد، فاصله بیندازد. این بازی پرشور، فیلم را از تبدیل‌شدن به حکایتی صرفاً جمعی نجات می‌دهد و به مقاومت روستا چهره‌ای انسانی می‌بخشد.

مردم؛ قهرمانِ جمعی با وجود جایگاه محوری بومبولینی، نیروی اصلی داستان در خود اهالی است. فیلم با گردآوردن گروهی متنوع از شخصیت‌ها، روستا را به مجموعه‌ای از صداها و خصلت‌های جداگانه بدل می‌کند: کسانی که با شوخی از اضطراب می‌گریزند، کسانی که محتاط‌اند و کسانی که از همان ابتدا اهمیت کار مشترک را درمی‌یابند.

« مسئولیت، در این‌جا، صفتی نیست که از پیش در اختیار قهرمان باشد؛ چیزی است که زیر فشار ضرورت شکل می‌گیرد. »

شخصیت‌ها و اجرا

همین تعدد، گرمای فیلم را می‌سازد. سانتا ویتوریا صرفاً پس‌زمینه‌ای دیدنی نیست؛ جامعه‌ای است که تماشاگر باید کم‌کم با ریتم، عادت‌ها و پیوندهایش آشنا شود. آنا مانیانی در نقش رزا حضوری زمینی و نافذ دارد. تیزی نگاه و بیان او در برابر شور گاه بی‌مهار بومبولینی، تعادلی ارزشمند پدید می‌آورد.

رابطه‌ی این دو، فقط حاشیه‌ای خانوادگی بر داستان مقاومت نیست؛ در آن، کشمکش میان تردید و اعتماد، میان شناخت قدیمی از یکدیگر و امکان دیدن تغییری تازه، بازتاب می‌یابد. بازیگران مکمل نیز به فضای جمعی جان می‌بخشند. بسیاری از لحظه‌های خوشایند فیلم از همین برخورد شخصیت‌های کوچک و حاشیه‌ای پدید می‌آید، هرچند پرشماری خرده‌روایت‌ها گاهی انسجام و تمرکز را کاهش می‌دهد.

کمدیِ تدبیر و جزئیات روزمره بخش سرگرم‌کننده‌ی فیلم از فاصله‌ی میان عظمت تهدید و ماهیت زمینی راه‌حل‌ها نیرو می‌گیرد. گروهی از مردم عادی باید در زمانی محدود، نقشه‌ای عملی و پنهانی پیش ببرند؛ حاصل، مجموعه‌ای از گفت‌وگوها، هماهنگی‌ها و موقعیت‌های کمیک است که از تفاوت میان اضطراب واقعی و رفتارهای روزمره‌ی روستاییان بهره می‌برد.

« آنا مانیانی در نقش رزا حضوری زمینی و نافذ دارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

شراب در این طرح هم موضوعی جدی است و هم سرچشمه‌ی شوخی؛ همین دوگانگی به فیلم لحنی دلنشین می‌دهد. اما ریتم کمدی همیشه یکدست نیست. بعضی شوخی‌ها با تکرار یا مکث بیش از اندازه، از نیروی اولیه‌شان فاصله می‌گیرند و صحنه‌هایی که قرار است تنش را سبک کنند، خود به عامل کندی بدل می‌شوند. فیلمی که حدود دو ساعت و بیست دقیقه زمان دارد، می‌توانست با حذف بخشی از این تکرارها منسجم‌تر باشد.

از سوی دیگر، همین پراکندگی گاه حس زندگی در یک جامعه‌ی شلوغ را تقویت می‌کند؛ گویی روستا نه فقط برای انجام مأموریتی مشخص، بلکه با همه‌ی حاشیه‌ها و عادت‌هایش در برابر بحران ایستاده است. اشغال، طنز و مرزهای لحن یکی از انتخاب‌های بحث‌برانگیز فیلم، نگاه کمدی آن به نیروهای اشغالگر و دستگاه فاشیستی است.

طنز می‌تواند اقتدار را کوچک کند و سازوکار ترس را از شکوه ظاهری بیندازد؛ از این منظر، خنده در فیلم گاهی شکلی از سرپیچی است. بااین‌حال، «راز سانتا ویتوریا» در پرداخت پیامدهای سیاسی و انسانی اشغال، به همان اندازه که در ترسیم فضای روستا موفق است، عمیق نمی‌شود. خطر بیرونی روشن است، اما رنج و خشونتی که آن خطر نمایندگی می‌کند، اغلب در پس‌زمینه می‌ماند تا کمدی و ماجرای نقشه پیش‌رو بمانند.

« شراب در این طرح هم موضوعی جدی است و هم سرچشمه‌ی شوخی؛ همین دوگانگی به فیلم لحنی دلنشین می‌دهد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فرمانده آلمانی نیز به‌واسطه‌ی بازی کنترل‌شده‌ی هاردی کروگر از یک تهدید صرفاً تک‌بعدی فراتر می‌رود؛ خونسردی و محاسبه‌گری او نوعی تنش خاموش می‌آفریند. این کیفیت به رویارویی‌هایش با اهالی وزن می‌دهد، ولی پیچیدگی شخصیت به‌تنهایی نمی‌تواند خلأ پرداخت گسترده‌ترِ اشغال را جبران کند. فیلم میان هجو قدرت و سبک‌کردن بیش از حد آن در نوسان است؛ گاه طنز به نقدی مؤثر بدل می‌شود و گاه سنگینی تاریخی موقعیت را کم‌رنگ می‌سازد.

فضا، تصویر و نشانه‌های زمانه سانتا ویتوریا با خانه‌های فشرده، گذرگاه‌های باریک و منظر روستایی‌اش، حال‌وهوایی گرم و زنده دارد. فیلم از محیط برای تعریف کنش بهره می‌برد: معماری و فضای پیرامون صرفاً قاب زیبایی نیستند، بلکه بر چگونگی حرکت شخصیت‌ها و امکان همکاری‌شان اثر می‌گذارند. فیلم‌برداری جوزپه روتونو به این فضا رنگ و عمق می‌دهد و در کنار موسیقی ارنست گلد، لحن پرجنب‌وجوش اثر را تقویت می‌کند.

روستا از این راه بدل به شخصیتی جمعی می‌شود؛ مکانی که هم محل زندگی است و هم صحنه‌ی آزمون همبستگی. در برابر این موفقیت، برخی جزئیات طراحی لباس و ظاهر، حس تاریخی سال ۱۹۴۳ را به‌اندازه‌ی کافی استوار نمی‌کنند. گاهی پوشش‌ها و آرایش بصری بیش از آنکه به روزگار جنگ تعلق داشته باشند، به زمان ساخته‌شدن فیلم نزدیک به نظر می‌رسند.

« روستا از این راه بدل به شخصیتی جمعی می‌شود؛ مکانی که هم محل زندگی است و هم صحنه‌ی آزمون همبستگی. »

جمع‌بندی

این ناسازگاری برای تماشاگر حساس به بازسازی تاریخی می‌تواند چشمگیر باشد، هرچند فضای پرتحرک و شخصیت‌محور فیلم معمولاً توجه را دوباره به داستان بازمی‌گرداند. جمع‌بندی «راز سانتا ویتوریا» بیش از آنکه فیلمی جنگی به معنای سخت‌گیرانه‌ی کلمه باشد، کمدی‌درامی درباره‌ی مردم عادی است که در برابر فشار بیرونی، معنای تازه‌ای از مسئولیت و همبستگی می‌یابند.

گرمای فضای روستا، بازی پرانرژی آنتونی کویین و حضور محکم آنا مانیانی، در کنار جذابیت نقشه‌ی جمعی، از امتیازهای اصلی اثرند. در سوی دیگر، طولانی‌شدن بعضی شوخی‌ها، پراکندگی خرده‌داستان‌ها و سبک‌گرفتن گاه‌وبی‌گاه واقعیت اشغال، از قدرت آن می‌کاهند. بااین‌همه، فیلم در بهترین لحظه‌هایش به نیرویی ساده اما ماندگار تکیه می‌کند: جامعه‌ای متشکل از آدم‌های ناقص و گوناگون، وقتی چیزی مشترک را در خطر می‌بیند، می‌تواند از مرز اختلاف‌هایش عبور کند.

این مضمون، همراه با طنز و سرزندگی روستا، «راز سانتا ویتوریا» را به اثری خوش‌تماشا بدل می‌سازد؛ فیلمی که شاید در ژرفای تاریخی محتاط بماند، اما در ترسیم گرمای پیوند انسانی موفق است.