نقد و بررسی
نقد رستوران بزرگ (The Restaurant) | 1966
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه اثر و جنس کمدی «رستوران بزرگ» ساختهٔ ژاک بسْنار، کمدی فرانسوی سال ۱۹۶۶ است که از همان ابتدا میان دو قلمرو رفت‌وآمد می‌کند: کمدی موقعیت و ماجرای جنایی. این آمیزش نه برای ساختن معمایی پیچیده، بلکه برای به‌هم‌ریختن نظم جهان داستان به کار می‌رود. رستورانی آراسته و حساب‌شده، که قرار است نماد تشخص و کنترل باشد، ناگهان به صحنهٔ سوءتفاهم، تعقیب و اضطراب بدل می‌شود.
فیلم بیش از آنکه بخواهد مخاطب را درگیر حل‌کردن راز کند، از تضاد میان ظاهر موقر محیط و آشوبی که در آن رخ می‌دهد خنده می‌سازد. سپتیم؛ فرمانروای مضطرب مرکز ثقل فیلم، سپتیم با بازی لویی دو فونس است؛ صاحب رستورانی که همه‌چیز را زیر نظر دارد و از کارکنانش انتظار دارد رفتاری بی‌نقص و نمایشی داشته باشند.
او در برابر مشتریان مهم، چهره‌ای نرم و خدمت‌گزار به خود می‌گیرد، اما با کارکنان سخت‌گیر و گاه زورگوست. همین دوگانگی، شخصیت را از یک تیپ سادهٔ رئیس بداخلاق فراتر می‌برد: سپتیم هم به اقتدار خود دل‌بسته است و هم از فروریختن کوچک‌ترین نشانهٔ آن می‌ترسد. برای او، تشریفات صرفاً آداب پذیرایی نیست؛ سازوکاری است برای حفظ تصویری که از خویش و جایگاهش ساخته است.
« این آمیزش نه برای ساختن معمایی پیچیده، بلکه برای به‌هم‌ریختن نظم جهان داستان به کار می‌رود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
دوفونس این اضطراب را با بدن و چهره به اجرا درمی‌آورد. مکث‌های ناگهانی، نگاه‌های هشداردهنده، تغییر سریع حالت صورت و حرکات عصبی او، گاه پیش از آنکه دیالوگ چیزی بگوید، معنای صحنه را روشن می‌کنند. بازی‌اش بر اغراق استوار است، اما اغراقی دقیق و آهنگین: هر واکنش از دل واکنش پیشین بیرون می‌آید و به حرکت بعدی نیرو می‌دهد.
در نتیجه، حتی وقتی سپتیم گرفتار موقعیتی خطرناک می‌شود، کمدی از هراس او سرچشمه می‌گیرد، نه از بی‌اعتنایی به خطر. رستوران به‌مثابه صحنهٔ نمایش رستوران در فیلم تنها پس‌زمینهٔ داستان نیست؛ دستگاهی برای تولید کمدی است. رفت‌وآمد کارکنان، حساسیت‌های مربوط به چیدمان و سرو غذا، و فاصلهٔ میان آشپزخانه و سالن، همه امکان می‌دهند نظم ادعایی سپتیم بارها آزموده شود.
او می‌خواهد هر حرکت حساب‌شده باشد، اما هرچه بیشتر می‌کوشد همه‌چیز را کنترل کند، احتمال وقوع خطا و آشفتگی بیشتر می‌شود. بدین‌ترتیب، فیلم از یک محیط بسته و تشریفاتی، میدان بازی بدنی می‌سازد. شوخی‌های حرکتی و هماهنگی کارکنان، به‌ویژه در لحظه‌هایی که سپتیم می‌کوشد شیوهٔ درست خدمت‌رسانی را به آنان بیاموزد، از بخش‌های به‌یادماندنی فیلم‌اند.
« دوفونس این اضطراب را با بدن و چهره به اجرا درمی‌آورد. »
شخصیت‌ها و اجرا
بدن‌ها در این‌جا همچون اجزای یک ماشین عمل می‌کنند؛ ماشینی که با کوچک‌ترین لغزش از کار می‌افتد. این تصویر، هم خنده‌آور است و هم اندکی انتقادی: پشت لبخند مؤدبانهٔ سالن، سلسله‌مراتبی سخت و انضباطی نمایشی پنهان است. البته فیلم این نگاه را به تحلیل اجتماعی مفصل بدل نمی‌کند؛ اشاره‌اش بیشتر در خدمت طنز باقی می‌ماند.
از آشوب روزمره تا ماجرای جنایی ناپدیدشدن مهمانی نامدار و ربوده‌شدن رئیس‌جمهور، زندگی روزمرهٔ رستوران را به بحرانی عمومی پیوند می‌زند. سپتیم که تا آن لحظه بر جزئیات کوچک محیط خود فرمان می‌راند، ناگهان در وضعیتی قرار می‌گیرد که پلیس به او بدگمان است و گروهی تبهکار نیز او را درگیر ماجرا می‌کنند.
این جابه‌جاییِ مقیاس، ایدهٔ کمیک فیلم را گسترش می‌دهد: مردی که در قلمرو محدود خودش مقتدر به نظر می‌رسید، در برابر نیرویی بزرگ‌تر و مبهم‌تر، به آدمی سردرگم و واکنشی بدل می‌شود. بااین‌حال، خط جنایی همیشه به اندازهٔ بخش‌های رستورانی پرداخت‌شده نیست. ورود تعقیب‌وگریزها و چرخش‌های داستانی گاهی ناگهانی به نظر می‌رسد و فیلم کمتر برای ساختن تعلیق یا پرورش منطق معما مکث می‌کند.
« بدن‌ها در این‌جا همچون اجزای یک ماشین عمل می‌کنند؛ ماشینی که با کوچک‌ترین لغزش از کار می‌افتد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
ماجرا بیشتر حکم سکویی را دارد که سپتیم را از یک موقعیت کمیک به موقعیتی دیگر پرتاب کند. اگر مخاطب انتظار تریلری منسجم و پرجزئیات داشته باشد، ممکن است این سستی را محسوس بیابد؛ اما اگر قواعد اثر را در درجهٔ نخست کمدی بداند، پیوستگی آن را باید در حرکت و آشوب جست‌وجو کند، نه در پیچیدگی طرح.
ریتم و دامنهٔ شوخی‌ها فیلم با انرژی و ضرباهنگی سرزنده آغاز می‌شود، اما این شتاب در سراسر اثر یکسان نمی‌ماند. بعضی بخش‌ها به‌سبب تکرار موقعیت‌های مشابه یا طولانی‌شدن کشمکش‌ها، از نیروی اولیه فاصله می‌گیرند. در لحظه‌هایی، انتظار برای شوخی بعدی از خود شوخی مؤثرتر می‌شود؛ تماشاگر زودتر از شخصیت‌ها الگوی صحنه را درمی‌یابد و غافلگیری کاهش می‌یابد.
این نوسان ریتم، مهم‌ترین محدودیت فیلم است و سبب می‌شود ساختار آن بیشتر مجموعه‌ای از اوج‌وفرودهای کمیک به نظر برسد تا روایتی کاملاً یکپارچه. همین وابستگی به اغراق، مرز میان شوخی جسورانه و لودگی را نیز باریک می‌کند. حرکات بزرگ، واکنش‌های پرصدا و سوءتفاهم‌های پی‌درپی برای گروهی از تماشاگران همچنان جذاب‌اند، اما برای برخی دیگر ممکن است پس از مدتی یکنواخت شوند.
« ماجرا بیشتر حکم سکویی را دارد که سپتیم را از یک موقعیت کمیک به موقعیتی دیگر پرتاب کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
کمدی فیلم بر ظرافت زیرپوستی یا طنز کلامی پیچیده تکیه ندارد؛ نیروی اصلی‌اش در شتاب، تکرار، واکنش و بازی بدنی است. این انتخاب، هم هویت اثر را می‌سازد و هم دامنهٔ سلیقه‌ای را که می‌تواند با آن همراه شود محدود می‌کند. بازی‌های مکمل و لحن گروهی در کنار دوفونس، برنار بلیه در نقش کمیسر، حضوری متین‌تر دارد و با خونسردی خود تعادلی در برابر شتاب سپتیم ایجاد می‌کند.
این تضاد، به شوخی‌ها مجال می‌دهد تا از برخورد دو شیوهٔ بازی نیرو بگیرند: یکی عصبی و پرجنب‌وجوش، دیگری آرام و سنجیده. گروه بازیگران همچنین به رستوران حس یک اجتماع کاری می‌بخشد؛ جایی که هر شخصیت در نظم سلسله‌مراتبی سپتیم جایگاهی دارد، اما بحران بیرونی این نظم را مرتب به‌هم می‌ریزد.
جمع‌بندی
« این انتخاب، هم هویت اثر را می‌سازد و هم دامنهٔ سلیقه‌ای را که می‌تواند با آن همراه شود محدود می‌کند. »
ثبت دیدگاه