وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به مکانی که از گذشته رها نمی‌شود «The Possessed» که با عنوان ایتالیایی «La donna del lago» شناخته می‌شود، فیلمی ایتالیایی از سال ۱۹۶۵ به کارگردانی Luigi Bazzoni و Franco Rossellini است. اثر از رمان Giovanni Comisso اقتباس شده و در مرز میان معمای جنایی، نوآر و تریلر روان‌شناختی حرکت می‌کند؛ بااین‌حال، بیش از آن‌که بر هیجانِ تعقیب‌وگریز یا نمایش صریح خشونت تکیه کند، به تجربهٔ ذهنیِ شخصیتی می‌پردازد که درگیر فقدانی حل‌نشده شده است.

نقطهٔ آغاز قصه آشناست: نویسنده‌ای به شهری کوچک در کنار دریاچه بازمی‌گردد و درمی‌یابد زنی که به او دل‌بسته بوده، ظاهراً جان خود را گرفته است. اما فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که مسئله فقط کشف علت مرگ نیست؛ پرسش مهم‌تر آن است که راوی تا چه اندازه می‌تواند به خاطره‌ها و برداشت‌های خودش اعتماد کند.

معما به‌مثابه وضعیت روانی برنارد، نویسنده‌ای که Peter Baldwin نقشش را بازی می‌کند، با این تصور به اقامتگاه قدیمی بازمی‌گردد که می‌تواند گذشته را دوباره لمس کند. خبر مرگ تیلده، خدمتکار هتل، این خیال را درهم می‌شکند و او را به جست‌وجویی وسواس‌آمیز می‌کشاند. برنارد روایت رسمی را نمی‌پذیرد و رفتار ساکنان هتل را زیر نظر می‌گیرد؛ بااین‌حال، تحقیق او کم‌کم از یک پرس‌وجوی منطقی فاصله می‌گیرد و به بازگشت پیوستهٔ خاطره‌ها، تصویرهای مبهم و خیال‌پردازی‌ها بدل می‌شود.

« خبر مرگ تیلده، خدمتکار هتل، این خیال را درهم می‌شکند و او را به جست‌وجویی وسواس‌آمیز می‌کشاند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این انتخاب روایی امتیاز اصلی فیلم و در عین حال سرچشمهٔ بخشی از دشواری آن است. تماشاگر همراه برنارد اطلاعات تازه به دست می‌آورد، اما همیشه معلوم نیست آنچه می‌بیند واقعیتی قطعی است، خاطره‌ای دست‌کاری‌شده یا تصویری برآمده از ذهن آشفتهٔ او. فیلم معما را به مسئله‌ای صرفاً بیرونی تبدیل نمی‌کند؛ خودِ ابزار کشف حقیقت، یعنی ذهن برنارد، زیر سؤال می‌رود.

در نتیجه، تعلیق از «چه کسی مقصر است؟» فراتر می‌رود و به «کدام روایت را باید باور کرد؟» می‌رسد. هتل و دریاچه؛ جغرافیای تنهایی فضای زمستانی اثر فقط پس‌زمینه‌ای برای ماجرا نیست، بلکه با حالت درونی شخصیت اصلی پیوند دارد. هتل در فصل خلوت و خاموشش، از کارکرد معمول خود فاصله می‌گیرد و به مکانی بسته و رازآلود بدل می‌شود؛ جایی که سکوت راهروها و حضور محدود آدم‌ها، هر مکث و هر نگاه را معنادار می‌کند.

دریاچه نیز به تصویری دوپهلو تبدیل می‌شود: هم چشم‌اندازی آرام و زیباست و هم سطحی تیره که گویی چیزی را در خود پنهان کرده است. تصویربرداری سیاه‌وسفید Leonida Barboni به این کیفیت کمک می‌کند. سایه‌ها، فضاهای خالی و کنتراست تصویر، حسی نوآر و گاه وهم‌آلود می‌سازند و به فیلم اجازه می‌دهند بدون تکیه بر جلوه‌های پرزرق‌وبرق، اضطراب را در قاب‌ها پخش کند.

« این انتخاب روایی امتیاز اصلی فیلم و در عین حال سرچشمهٔ بخشی از دشواری آن است. »

شخصیت‌ها و اجرا

دوربین بیش از آن‌که صرفاً اطلاعات داستانی بدهد، نگاه برنارد را بازتاب می‌دهد: جهان را تکه‌تکه، نامطمئن و گرفتارِ خاطره نشان می‌دهد. وسواس، میل و نگاه مردانه یکی از لایه‌های ناآرام‌کنندهٔ فیلم، رابطهٔ برنارد با تیلده است. او خود را جویندهٔ حقیقت می‌بیند، اما احساسش به زنِ غایب با شیفتگی و میل به بازسازی گذشته درهم آمیخته است.

همین امر پرسشی اخلاقی ایجاد می‌کند: آیا برنارد در پی شناختن تیلده به‌عنوان انسانی مستقل است، یا می‌کوشد تصویر دلخواه خود از او را حفظ کند؟ فیلم پاسخ ساده‌ای نمی‌دهد و این ابهام به شخصیت‌پردازی کمک می‌کند، هرچند ممکن است برای مخاطبی که انتظار قهرمانی همدلی‌برانگیز دارد، فاصله‌ساز باشد.

در سوی دیگر، خانوادهٔ اداره‌کنندهٔ هتل و دیگر ساکنان با رفتارهای محتاطانه و سکوت‌هایشان به شبکهٔ سوءظن شکل می‌دهند. هر یک گویی چیزی برای پنهان‌کردن دارند، اما فیلم از تبدیل همهٔ آن‌ها به مظنونانی با انگیزه‌های روشن پرهیز می‌کند. حاصل، فضایی است که در آن نگاه‌ها و مکث‌ها گاه از گفت‌وگوها گویاترند؛ ولی همین امساک در توضیح، در بعضی لحظه‌ها به ابهام بیش از اندازه نزدیک می‌شود.

« وسواس، میل و نگاه مردانه یکی از لایه‌های ناآرام‌کنندهٔ فیلم، رابطهٔ برنارد با تیلده است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بازی‌ها و ریتم روایت Peter Baldwin نقش برنارد را با کیفیتی سردرگم و درون‌گرا پیش می‌برد. بازی او به‌جای بروزهای پرشور و ناگهانی، بر فرسایش آرام شخصیت تکیه دارد: مردی که هرچه بیشتر می‌جوید، کمتر مطمئن می‌شود. این خویشتن‌داری با فضای فیلم سازگار است و تماشاگر را در موقعیت مشاهدهٔ ذهنی قرار می‌دهد که به‌تدریج از ثبات فاصله می‌گیرد.

بازیگران دیگر نیز در ساختن فضای رازآلود سهم دارند؛ حضورشان اغلب از راه رفتارهای کوچک و واکنش‌های محتاطانه معنا پیدا می‌کند، نه با توضیح مستقیم رازهایشان. ریتم فیلم عامدانه آهسته است. مکث‌ها، رفت‌وآمدها و تکرار فضای هتل بخشی از طراحی آن هستند و حس ماندن در زمستانی بی‌پایان را تقویت می‌کنند.

این کندی برای تماشاگرانی که به معمایی پرحادثه و سرنخ‌های سریع علاقه دارند، ممکن است خسته‌کننده باشد. همچنین جابه‌جایی میان زمان حال، خاطره و خیال همیشه به‌روشنی علامت‌گذاری نمی‌شود؛ بنابراین گاهی به‌جای آن‌که ابهام سازنده پدید آورد، رشتهٔ روایت را دشوارتر دنبال‌کردنی می‌کند. توانایی‌ها و محدودیت‌ها «The Possessed» در فضاسازی و ساختن تعلیقی کم‌صدا موفق است.

« بازی‌ها و ریتم روایت Peter Baldwin نقش برنارد را با کیفیتی سردرگم و درون‌گرا پیش می‌برد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

سیاه‌وسفیدیِ چشم‌نواز، محیط خلوت، حس حضور گذشته و تردید دربارهٔ اعتبار ادراک برنارد، فیلم را از یک معمای متعارف جدا می‌کنند. اثر همچنین پیش از تثبیت شکل پرتحرک‌ترِ برخی تریلرهای ایتالیایی، رویکردی تأملی به عناصر ژانر دارد و بیش از آن‌که دنبال شوک‌های پیاپی باشد، به وسواس و ذهنیت شخصیتش توجه می‌کند.

برخی منتقدان نیز بر آمیزش حال‌وهوای نوآر با رویکرد هنری و غیرشتاب‌زدهٔ فیلم تأکید کرده‌اند. در مقابل، رازآلودبودن به‌تنهایی جای انسجام روایی را نمی‌گیرد. گاهی معلوم نیست ابهام فیلم بخشی سنجیده از تجربهٔ روانی برنارد است یا حاصلِ پیوند نه‌چندان روانِ صحنه‌های خاطره و خیال با زمان حال.

پاسخ‌ها و انگیزه‌های شخصیت‌ها نیز ممکن است برای بخشی از مخاطبان به‌اندازهٔ کافی روشن یا قانع‌کننده نباشد. فیلم از تماشاگر می‌خواهد خلأها را تحمل کند و با احساس ناتمامی کنار بیاید؛ خواسته‌ای که برای دوستداران روایت‌های تأملی جذاب است، اما برای کسانی که در پایان هر معما انتظار گره‌گشایی دقیق دارند، رضایت‌بخش نخواهد بود.

« برخی منتقدان نیز بر آمیزش حال‌وهوای نوآر با رویکرد هنری و غیرشتاب‌زدهٔ فیلم تأکید کرده‌اند. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «The Possessed» اثری است دربارهٔ بازگشت، فقدان و خطرِ گرفتارشدن در تصویری که از گذشته ساخته‌ایم. ارزش آن بیش از آن‌که در حل معما به شیوه‌ای سرراست باشد، در تجربهٔ تردید و فضای سنگینی است که پیرامون برنارد شکل می‌گیرد. فیلم با تصویرهای سیاه‌وسفید و ریتم آرامش، تماشاگر را به مکانی سرد و خاموش می‌برد؛ جایی که مرز خاطره و خیال مدام جابه‌جا می‌شود و هر پاسخ تازه می‌تواند پرسشی دیگر به همراه داشته باشد.

این فیلم برای علاقه‌مندان به معماهای روان‌شناختی، نوآر و سینمایی که به‌جای توضیح کامل بر حال‌وهوا تکیه می‌کند، تجربه‌ای ارزشمند است. اما باید پذیرفت که همان ویژگی‌هایی که به آن هویت می‌بخشند—کندی، ابهام و روایت ناپایدار—ممکن است تماشاگر دیگری را از آن دور کنند. «The Possessed» بیش از آن‌که معمایی برای حل‌کردن باشد، ذهنیتی برای سکونت‌کردن است: ذهنیتی آکنده از وسواس، تنهایی و خاطره‌هایی که به‌آسانی خاموش نمی‌شوند.

« جمع‌بندی «The Possessed» اثری است دربارهٔ بازگشت، فقدان و خطرِ گرفتارشدن در تصویری که از گذشته ساخته‌ایم. »