نقد و بررسی
نقد The Parallax View | 1974
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
چهرهٔ توطئه در قاب روزمره «The Parallax View» ساختهٔ Alan J. Pakula، تریلری سیاسی از میانهٔ دههٔ هفتاد است که بدگمانی را نه به‌صورت حادثه‌ای گذرا، بلکه همچون هوایی سنگین بر همهٔ لحظه‌های داستان می‌نشاند. فیلم با ترور یک سناتور آغاز می‌شود و سپس خبرنگاری جاه‌طلب را دنبال می‌کند که در پیوند میان مرگ شاهدان و شرکتی مرموز، ردّ نظمی پنهان را می‌جوید.
اما اهمیت اثر تنها در پرسش «چه کسی پشت ماجراست؟» خلاصه نمی‌شود؛ پرسش ژرف‌تر آن است که در جهانی آکنده از روایت‌های رسمی، آیا حقیقت اصلاً راهی برای آشکارشدن دارد؟¹ آغازِ پرکشش و جهانِ بی‌اعتماد افتتاحیه، با گردهمایی سیاسی و خشونتی که در فضای عمومی رخ می‌دهد، از همان ابتدا نشان می‌دهد که فیلم قصد ندارد آسودگی تماشاگر را حفظ کند.
رویداد ناگهانی است، اما آنچه پس از آن می‌آید از خود واقعه اضطراب‌آورتر به نظر می‌رسد: توضیحی رسمی، پرونده‌ای ظاهراً بسته و شاهدانی که دیگر در دسترس نیستند. فیلم بدون آنکه فوراً همه‌چیز را شرح دهد، خلأ میان آنچه دیده شده و آنچه پذیرفته می‌شود برجسته می‌کند. همین فاصله، موتور کنجکاوی و بدگمانی است.
« چهرهٔ توطئه در قاب روزمره «The Parallax View» ساختهٔ Alan J. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
خبرنگار داستان، جو فرِیدی، قهرمانی بی‌نقص یا کارآگاهی همه‌فن‌حریف نیست. او گاه شتاب‌زده، خودرأی و بیش از اندازه مطمئن به توانایی خویش است؛ ویژگی‌هایی که هم او را به پیگیری ماجرا وامی‌دارد و هم آسیب‌پذیری‌اش را آشکار می‌کند. فیلم از این تناقض بهره می‌گیرد: فرِیدی می‌خواهد حقیقت را از دل آشفتگی بیرون بکشد، اما در همان حال ممکن است بیش از آنچه درمی‌یابد در بازی نیروهای ناشناخته گرفتار شود.
کارگردانی و مهندسیِ فاصله یکی از مهم‌ترین ابزارهای Pakula، فاصله است؛ فاصله میان آدم‌ها، میان شخصیت و محیط، و میان تماشاگر و رویداد. Gordon Willis بارها شخصیت‌ها را در قاب‌های باز و چشم‌اندازهای بزرگ کوچک می‌کند. این انتخاب صرفاً زیبایی‌شناختی نیست: آدم‌ها در جهان فیلم چنان می‌نمایند که گویی زیر نگاه نیرویی بیرونی قرار دارند، بی‌آنکه بتوانند آن ناظر را به‌روشنی شناسایی کنند.³ این قاب‌بندی‌ها از نظر بصری چشم‌نواز و سنجیده‌اند، اما بهایی نیز دارند.
تماشاگر گاه به جای نزدیک‌شدن به شخصیت‌ها، از فاصله‌ای سرد آنان را تماشا می‌کند. برای برخی مخاطبان، این انزوا بخشی از تجربهٔ اضطراب‌آور فیلم است؛ برای برخی دیگر، همین فاصله مانع شکل‌گیری پیوند عاطفی می‌شود. اثر آگاهانه از صمیمیت متعارف می‌گریزد، ولی این انتخاب در همهٔ لحظه‌ها به یک اندازه ثمربخش نیست.
« خبرنگار داستان، جو فرِیدی، قهرمانی بی‌نقص یا کارآگاهی همه‌فن‌حریف نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
جو فرِیدی؛ کنجکاوی در مرزِ خودفریبی فرِیدی را می‌توان خبرنگاری دانست که توانایی حرفه‌ای‌اش با غرور و بی‌احتیاطی درهم‌آمیخته است. او به‌جای آنکه تنها در پی گزارش باشد، می‌خواهد ابتکار عمل را در دست بگیرد و خود را از دیگران باهوش‌تر نشان دهد. این میل به پیش‌رفتن، به روایت انرژی می‌بخشد، اما گاهی تصمیم‌هایش چنان ناگهانی یا کم‌توجیه به نظر می‌رسند که تماشاگر ممکن است فاصله‌ای انتقادی با او پیدا کند.
Warren Beatty در نقش اصلی، تصویری از مردی ارائه می‌دهد که اعتمادبه‌نفسش از استواری واقعی‌اش بیشتر است. بازی او بر حضور و سرسختی تکیه دارد و با قهرمانان یک‌دست و اخلاقاً بی‌ابهام تفاوت دارد. بااین‌حال، فیلم همیشه فرصت کافی برای گشودن لایه‌های درونی فرِیدی فراهم نمی‌کند. شخصیت بیشتر از راه حرکت در موقعیت‌ها شناخته می‌شود تا از راه مکث‌های روان‌شناختی؛ رویکردی که با جهان سرد اثر سازگار است، ولی ممکن است بار احساسی داستان را کاهش دهد.
تعلیق و اوج‌گیریِ نیمهٔ دوم ریتم فیلم یکنواخت نیست. بخش‌هایی از نیمهٔ نخست با تأمل، رفت‌وآمد و گردآوری نشانه‌ها پیش می‌روند و ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار تعلیقی پیوسته دارند، کند جلوه کنند. فیلم به‌جای آنکه پیوسته با حادثه‌های بزرگ پیش برود، از ابهام و انتظار استفاده می‌کند؛ اما همهٔ این مکث‌ها به اندازهٔ کافی پربار نیستند.
« Warren Beatty در نقش اصلی، تصویری از مردی ارائه می‌دهد که اعتمادبه‌نفسش از استواری واقعی‌اش بیشتر است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بعضی صحنه‌ها بیش از آنکه تنش را افزایش دهند، صرفاً حس تعلیق را به تعویق می‌اندازند. در نیمهٔ دوم، این انتظار به شکل مؤثرتری به کار گرفته می‌شود. صحنهٔ آزمون، با ترکیب تصویر، کلام و موسیقی، از برجسته‌ترین لحظه‌های فیلم است. آنچه قرار است سنجشی از واکنش‌های انسانی باشد، به تجربه‌ای سرد و هولناک تبدیل می‌شود؛ گویی شخصیت‌ها نه به‌عنوان افراد مستقل، بلکه همچون مجموعه‌ای از محرک‌ها و پاسخ‌های قابل‌اندازه‌گیری دیده می‌شوند.
این صحنه به‌خوبی مضمون مرکزی اثر را فشرده می‌کند: چگونه می‌توان ارادهٔ فرد را شناخت، طبقه‌بندی کرد و شاید در مسیر دلخواه دیگری به کار گرفت؟ صحنه‌های مربوط به هواپیما نیز با بهره‌گیری از فضا و انتظار، تعلیقی مؤثر می‌سازند. در این بخش‌ها، مهارت کارگردانی در نگه‌داشتن اطلاعات و هدایت نگاه تماشاگر آشکارتر می‌شود.
فیلم به‌جای آنکه همه‌چیز را با توضیح روشن کند، از موقعیت، سکوت و جابه‌جایی شخصیت‌ها برای ساختن اضطراب استفاده می‌کند. در نتیجه، تنش نه فقط از آنچه رخ می‌دهد، بلکه از احتمال رخ‌دادن چیزی نامعلوم سرچشمه می‌گیرد. فیلمنامه، ابهام و گسست فیلمنامه در ساختن فضای توطئه توانمند است، اما پیوند میان همهٔ اجزای آن همیشه استوار نیست.
« بعضی صحنه‌ها بیش از آنکه تنش را افزایش دهند، صرفاً حس تعلیق را به تعویق می‌اندازند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
برخی رخدادها با چنان سرعتی پشت سر هم قرار می‌گیرند که انگیزه‌ها یا علت‌ومعلول‌ها فرصت روشنی نمی‌یابند. این آشفتگی گاهی به سود فیلم کار می‌کند: جهانی که هیچ‌کس بر آن مسلط نیست، طبعاً نباید کاملاً مرتب و توضیح‌پذیر به نظر برسد. بااین‌حال، ابهام زمانی به نقطه‌ضعف بدل می‌شود که تماشاگر احساس کند نه با رازپردازی سنجیده، بلکه با کمبود اتصال میان بخش‌های داستان روبه‌روست.
پایان فیلم نیز از همین دوگانگی بهره می‌برد. بدون ورود به جزئیات، می‌توان گفت که اثر به‌جای آرام‌کردن ذهن مخاطب، بر پرسش‌هایش می‌افزاید و تصویری تلخ از نسبت فرد با سازوکارهای قدرت ترسیم می‌کند. این انتخاب از نظر مضمونی با فضای فیلم هماهنگ است، اما ممکن است برای کسانی که انتظار گره‌گشایی منظم و رضایت‌بخش دارند، نامنسجم یا بیش از حد ناگهانی جلوه کند.
جذابیت پایان بیش از آنکه در پاسخ‌دادن باشد، در اثری است که پس از تمام‌شدن بر ذهن باقی می‌گذارد. جایگاه سیاسی و حال‌وهوای تاریخی «The Parallax View» در دوره‌ای ساخته شد که سینمای آمریکا بارها به بحران اعتماد، ترور سیاسی و تردید نسبت به نهادهای رسمی بازمی‌گشت. فیلم در کنار «Klute» و «All the President’s Men» بخشی از سه‌گانهٔ بدگمانی Pakula به شمار می‌آید؛ آثاری که هر یک به شکلی متفاوت، فرد را در برابر ساختارهایی بزرگ‌تر از توان شناخت و کنترلش قرار می‌دهند.² در این فیلم، شرکت مرموز تنها یک نیروی داستانی نیست؛ نمادی از قدرتی است که آثارش در همه‌جا دیده می‌شود، اما خودِ آن به‌سختی قابل‌مشاهده است.
« برخی رخدادها با چنان سرعتی پشت سر هم قرار می‌گیرند که انگیزه‌ها یا علت‌ومعلول‌ها فرصت روشنی نمی‌یابند. »
جمع‌بندی
از این منظر، اثر بیش از آنکه دربارهٔ یک توطئهٔ خاص باشد، دربارهٔ تجربهٔ زیستن در جهانی است که در آن نسخهٔ رسمی رویدادها می‌تواند قانع‌کننده، اما ناکافی باشد. فیلم بر این اضطراب بنا شده که شاید حقیقت پنهان نه در نقطه‌ای دور، بلکه پشت همان صورت‌های روزمره و قابل‌قبولی قرار داشته باشد که آدم‌ها به آن‌ها اعتماد می‌کنند.
جمع‌بندی «The Parallax View» تریلری سیاسی است که بیش از تعقیب‌وگریز و معما، بر ساختن حس ناامنی تکیه دارد. قاب‌بندی‌های دور و حساب‌شده، فضای سرد و صحنه‌های شاخص نیمهٔ دوم، آن را به تجربه‌ای دیداری و فکری بدل می‌کنند. در مقابل، افت‌وخیز ریتم، فاصلهٔ عاطفی از شخصیت‌ها و گسست‌هایی در فیلمنامه ممکن است مانع همراهی کامل با داستان شوند.
بااین‌همه، فیلم در القای این احساس که فرد در برابر شبکه‌ای پنهان و بی‌چهره تنهاست، قدرتی ماندگار دارد. اثر بیش از آنکه معمایی با پاسخ‌های قطعی باشد، کابوسی دربارهٔ شکنندگی حقیقت و آسانیِ گرفتارشدن در بازی‌ای است که قواعدش را دیگران نوشته‌اند.
« جمع‌بندی «The Parallax View» تریلری سیاسی است که بیش از تعقیب‌وگریز و معما، بر ساختن حس ناامنی تکیه دارد. »
ثبت دیدگاه