نقد و بررسی
نقد قدیمی‌ترین حرفه (The Oldest Profession) | 1967
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ایده و ساختار روایی «The Oldest Profession» فیلمی اپیزودیک است که از یک پرسش ساده، اما دامنه‌دار، حرکت می‌کند: چگونه می‌توان پدیده‌ای کهن را در دوره‌های گوناگون تاریخ بازنمایی کرد؟ فیلم با شش روایت کوتاه، از روزگار پیشاتاریخ تا آینده‌ای خیالی، حرفه‌ی تن‌فروشی را بهانه‌ای برای مرور دگرگونی‌های مناسبات اجتماعی، اقتصادی و عاطفی می‌سازد.
این اپیزودها را شش فیلم‌ساز ساخته‌اند؛ از جمله Mauro Bolognini، Philippe de Broca، Claude Autant-Lara و Jean-Luc Godard. همین تعدد کارگردانان، به فیلم تنوعی آشکار می‌بخشد، اما در عین حال مانع شکل‌گیری وحدتی نیرومند میان بخش‌ها می‌شود. فیلم نه قصه‌ای واحد دارد و نه به دنبال ساختن قوسی دراماتیک برای یک شخصیت مرکزی است.
پیوند اپیزودها بیشتر بر دوش مضمون مشترک و ایده‌ی گذر زمان است. این ساختار فرصتی فراهم می‌کند تا هر دوره، لحن و جهان تصویری مخصوص خود را پیدا کند؛ اما نتیجه گاه به مجموعه‌ای از طرح‌های کوتاه می‌ماند که کنار هم قرار گرفته‌اند، بی‌آنکه الزاماً از هم تأثیر بپذیرند. تفاوت میان بخش‌ها هم نقطه‌ی قوت فیلم است و هم سرچشمه‌ی پراکندگی آن.
تاریخ به‌مثابه‌ی صحنه‌ی طنز مرور دوره‌های تاریخی در این فیلم، بیش از آنکه تلاشی برای بازسازی دقیق گذشته باشد، دستاویزی برای بازی با قراردادهای اجتماعی است. بخش پیشاتاریخی، با تصوری ساده و کمابیش افسانه‌وار از شکل‌گیری مبادله و آرایش، لحن شوخ‌طبعانه‌ی خود را از برخورد میان نیاز، ظاهر و دادوستد می‌گیرد.
« فیلم نه قصه‌ای واحد دارد و نه به دنبال ساختن قوسی دراماتیک برای یک شخصیت مرکزی است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
اپیزود روم باستان، جهان تشریفات و اقتدار را در کنار میل و پنهان‌کاری قرار می‌دهد. در بخش مربوط به انقلاب فرانسه نیز مناسبات طبقاتی و بی‌ثباتی اجتماعی به زمینه‌ای برای موقعیت‌های کمیک تبدیل می‌شوند. این تنوع تاریخی به فیلم امکان می‌دهد یک موضوع را از دریچه‌های متفاوت ببیند، نه آنکه صرفاً چند بار یک شوخی را تکرار کند.
بااین‌حال، نگاه فیلم به تاریخ بیشتر بر نشانه‌های آشنا تکیه دارد تا بر کاوشی جدی در شرایط هر دوره. لباس، لحن، موقعیت سیاسی و تصویر کلی از هر زمان، سریع معرفی می‌شوند تا زمینه‌ی یک شوخی را بسازند. چنین رویکردی برای کمدی سبک و اپیزودیک کارآمد است، اما عمق تاریخی چندانی پدید نمی‌آورد.
گذشته در اینجا کمتر نیرویی زنده و پیچیده است و بیشتر صحنه‌ای رنگارنگ برای اجرای موقعیت‌های طنزآمیز به شمار می‌رود. طنز، نابرابری و فاصله‌ی زمانی کمدی فیلم بر جابه‌جایی نقش‌ها، سوءتفاهم، ریاکاری و فاصله‌ی میان ظاهر محترمانه‌ی جامعه و رفتار واقعی آدم‌ها تکیه دارد. این عناصر در برخی اپیزودها به موقعیت‌هایی سرگرم‌کننده می‌انجامند؛ به‌ویژه هنگامی که شخصیت‌ها می‌کوشند میل یا منفعت خود را پشت نقاب اخلاق، قدرت یا منزلت پنهان کنند.
در این لحظه‌ها، طنز از خودِ زنان کمتر و از سازوکارهای مردانه‌ای نیرو می‌گیرد که برای آنان ارزش، محدودیت و جایگاه تعیین می‌کنند. اما فاصله‌ی زمانی اثر، در بسیاری از شوخی‌ها محسوس است. بخشی از طنز آن بر پیش‌فرض‌هایی بنا شده که زمانی برای مخاطب عام پذیرفتنی یا دست‌کم آشنا بوده‌اند، ولی امروز ممکن است کلیشه‌ای یا کم‌اثر به نظر برسند.
« اپیزود روم باستان، جهان تشریفات و اقتدار را در کنار میل و پنهان‌کاری قرار می‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم گاه به جای آنکه تناقض‌های اجتماعی را تا نتیجه‌ای روشن دنبال کند، با یک غافلگیری کوتاه یا موقعیتی سبک از کنارشان می‌گذرد. بنابراین، تماشاگر ممکن است از بعضی لحظه‌ها لذت ببرد، اما کمتر احساس کند که شوخی‌ها به فهم تازه‌ای از موضوع منجر شده‌اند. زنان و مسئله‌ی نگاه مردانه مهم‌ترین محدودیت فیلم در شیوه‌ی بازنمایی زنان آشکار می‌شود.
حضور بازیگرانی چون Jeanne Moreau، Anna Karina، Raquel Welch و Elsa Martinelli به بخش‌هایی از فیلم گیرایی و شخصیت بصری می‌دهد؛ هرکدام نیز با حضور و منش بازیگری خود، می‌توانند حتی در محدوده‌ی زمانی کوتاه یک اپیزود توجه را جلب کنند. بااین‌حال، فیلم اغلب میان شخصیت‌پردازی و نمایش جذابیت ظاهری، دومی را در اولویت می‌گذارد.
زنان در بسیاری از لحظه‌ها بیش از آنکه به‌عنوان افرادی با تجربه، خواست و تناقض‌های درونی دیده شوند، به محور شوخی یا موضوع نگاه دیگران تبدیل می‌شوند. این مسئله با توجه به موضوع فیلم اهمیت بیشتری می‌یابد. داستانی درباره‌ی تن‌فروشی می‌توانست به وابستگی اقتصادی، قدرت چانه‌زنی، فشارهای اجتماعی و محدودیت انتخاب بپردازد؛ اما «The Oldest Profession» اغلب این زمینه‌ها را به اشاره‌هایی گذرا تقلیل می‌دهد.
گاهی زنان هوشمندتر از مردان پیرامونشان تصویر می‌شوند، اما این برتری هم لزوماً به عاملیت عمیق نمی‌انجامد: آنان در طرح‌هایی کمیک قرار دارند که قواعد اصلی‌شان را مردان یا نگاه فیلم‌ساز تعیین می‌کند. در نتیجه، فیلم از مسئله‌ی زنان برای ساختن شوخی بهره می‌برد، بی‌آنکه همیشه به تجربه‌ی آنان نزدیک شود.
« زنان و مسئله‌ی نگاه مردانه مهم‌ترین محدودیت فیلم در شیوه‌ی بازنمایی زنان آشکار می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بازیگری و تفاوت لحن اپیزودها در اثری چندپاره، بازیگران وظیفه‌ای دشوار دارند: باید در زمانی محدود شخصیتی قابل‌تشخیص بسازند و هم‌زمان با لحن ویژه‌ی اپیزود خود هماهنگ شوند. چهره‌های شناخته‌شده به فیلم وزن می‌دهند و حضور Jeanne Moreau و Anna Karina، به‌ویژه برای تماشاگر آشنا با سینمای اروپا، از جذابیت‌های مهم آن است.
بااین‌حال، شهرت بازیگر به‌تنهایی نمی‌تواند کمبودهای نوشتاری را جبران کند. بعضی شخصیت‌ها آن‌قدر مختصرپرداخته شده‌اند که بیشتر حامل یک موقعیت یا نشانه‌ی اجتماعی باقی می‌مانند تا انسان‌هایی با پیچیدگی و مسیر تحول. تفاوت کارگردانان نیز در میزان کنترل لحن به چشم می‌آید. برخی بخش‌ها بر کمدی روایی و موقعیت‌های روشن تکیه دارند؛ برخی دیگر با فاصله‌گذاری یا فضای نامتعارف، از قواعد معمول‌تر فاصله می‌گیرند.
همین تفاوت گاهی فیلم را سرزنده می‌کند و گاهی احساس ناهماهنگی می‌سازد: گویی تماشاگر با چند فیلم کوتاه روبه‌روست که تنها موضوعی مشترک آن‌ها را به هم متصل کرده است. نتیجه، اثری است که در بهترین لحظه‌هایش از تضاد سبک‌ها نیرو می‌گیرد، اما در بخش‌های ضعیف‌تر، از پراکندگی رنج می‌برد. تصویر، فضا و ایده‌ی آینده هر اپیزود با نشانه‌های بصری دوره‌ی خود کار می‌کند؛ از فضای تاریخی و پوشش‌های نمایشی گرفته تا شهر مدرن و چشم‌انداز آینده‌نگرانه.
این تغییر فضا، به فیلم تنوعی دیدنی می‌بخشد و کمک می‌کند ایده‌ی گذر زمان فقط در گفت‌وگوها باقی نماند. بخش آینده‌نگرانه، در میان روایت‌ها جایگاهی ویژه دارد، زیرا به فیلم اجازه می‌دهد پرسش خود را از گذشته و حال به امکان‌های پیش رو بکشاند. آنجا که ارتباط میان آدم‌ها و تعریف میل دگرگون می‌شود، اثر می‌تواند از شوخی تاریخی صرف فراتر برود و به طنزی تأمل‌برانگیزتر نزدیک شود.
« بااین‌حال، شهرت بازیگر به‌تنهایی نمی‌تواند کمبودهای نوشتاری را جبران کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
با وجود این، خیال‌پردازی آینده نیز از محدودیت کلی فیلم جدا نیست. این بخش بیش از آنکه جهانی کامل و منسجم بسازد، به طرحی فشرده برای آزمودن ایده‌های خود متکی است. فیلم در سراسر اثر، فرصت اندکی برای گسترش جهان هر اپیزود دارد؛ بنابراین بعضی تصویرها و موقعیت‌ها جذاب‌اند، اما پیش از آنکه به معنایی چندلایه برسند، جای خود را به روایت بعدی می‌دهند.
جمع‌بندی «The Oldest Profession» تجربه‌ای نامتوازن، اما از نظر ساختار و ترکیب استعدادها کنجکاوی‌برانگیز است. ایده‌ی مرور یک موضوع مشترک در دوره‌های تاریخی مختلف، به فیلم تنوع می‌بخشد و حضور بازیگرانی چون Jeanne Moreau و Anna Karina نیز به بعضی بخش‌ها جذابیت می‌دهد. در سوی دیگر، تفاوت کیفیت اپیزودها، اتکای بسیاری از شوخی‌ها به ذائقه‌ای قدیمی و سطحی‌ماندن شخصیت‌ها، مانع آن می‌شود که فیلم به اثری یکپارچه و ماندگار بدل شود.
تماشای فیلم امروز بیش از هر چیز نشان می‌دهد که یک ایده‌ی نیرومند به‌تنهایی برای ساختن مجموعه‌ای موفق کافی نیست؛ هر اپیزود باید علاوه بر بازی با زمان و موقعیت، نگاه مستقلی به شخصیت‌های خود داشته باشد. اثر در لحظه‌هایی که تناقض‌های قدرت و ظاهر اجتماعی را هدف می‌گیرد، سرزنده است؛ اما هنگامی که زنان را به ابزار شوخی یا تصویر دیداری تقلیل می‌دهد، محدودیت‌های نگاه خود را آشکار می‌کند.
حاصل، فیلمی است که ارزش اصلی‌اش نه در انسجام کامل، بلکه در تضاد میان اپیزودهایش و امکان مقایسه‌ی آن‌ها با یکدیگر قرار دارد.
« با وجود این، خیال‌پردازی آینده نیز از محدودیت کلی فیلم جدا نیست. »
ثبت دیدگاه