وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

سرزمین تازه، رؤیای دشوار «The New Land» ساختهٔ Jan Troell، ادامهٔ داستانی است که با مهاجرت خانواده‌ای سوئدی به آمریکا آغاز شده؛ اما این بار مرکز ثقل روایت نه سفر به سوی ناشناخته، بلکه کوشش برای ماندن، ریشه دواندن و ساختن خانه‌ای در آن است. فیلم بر پایهٔ دو رمان پایانی مجموعهٔ Vilhelm Moberg شکل گرفته و زندگی مهاجران سوئدی را در مینه‌سوتای میانهٔ سدهٔ نوزدهم دنبال می‌کند.

در اینجا، سرزمین تازه وعده‌ای آماده و بی‌دردسر نیست؛ فضایی است که باید با کار، صبر و سازش با واقعیت‌هایش به آن تعلق یافت. Troell از همان ابتدا میان چشم‌انداز بزرگ تاریخ و اندازهٔ کوچک زندگی روزمره پیوند برقرار می‌کند. تاریخ در قالب جنگ، جابه‌جایی جمعیت و خشونت سیاسی حضور دارد؛ اما برای خانوادهٔ اصلی، تاریخ اغلب به صورت زمستانی سخت، زمینی که باید آماده شود، بیماری، دلتنگی و تصمیم‌هایی ملموس جلوه می‌کند.

این انتخاب، فیلم را از حماسه‌ای صرف دربارهٔ فتح مرزهای غربی دور می‌سازد. اهمیت اثر در آن نیست که مهاجران را قهرمانانی بی‌نقص نشان دهد، بلکه در این است که تماشاگر را با بهای انسانیِ آغاز دوباره روبه‌رو می‌کند. روایتی از ماندن و روزمرگی ساختار فیلم اپیزودیک است و از الگوی پرحادثهٔ درام‌های متعارف پیروی نمی‌کند.

زمان می‌گذرد، اعضای خانواده تغییر می‌کنند و زندگی با انباشت لحظه‌ها پیش می‌رود: کار بر زمین، شکل گرفتن خانه، مناسبات میان همسایگان و دگرگونی تدریجی احوال خانواده. به جای آنکه هر رویداد به اوجی نمایشی بدل شود، بسیاری از اتفاق‌ها در امتداد یک زندگی پیوسته و بی‌تکلف قرار می‌گیرند. این شیوه به اثر حسی نزدیک به خاطره می‌دهد؛ گویی گذشته نه با چند نقطهٔ عطف، بلکه با فصل‌ها، عادت‌ها و کارهای تکرارشونده به یاد آورده می‌شود.

« Troell از همان ابتدا میان چشم‌انداز بزرگ تاریخ و اندازهٔ کوچک زندگی روزمره پیوند برقرار می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

البته همین ویژگی ممکن است برای برخی بینندگان به کندی یا پراکندگی تعبیر شود. روایت گاه با فاصله‌هایی زمانی پیش می‌رود و همهٔ گذارها را با توضیح روشن به هم وصل نمی‌کند. در نتیجه، گاهی به نظر می‌رسد فیلم از کنار رویدادی مهم می‌گذرد، بی‌آنکه فرصت کافی برای مکث بر پیامدهایش فراهم کند.

اما این حذف‌ها با منطق کلی اثر نیز پیوند دارند: زندگی مهاجران نه رشته‌ای از بحران‌های مرتب و منظم، بلکه تجربه‌ای ناهموار است که در آن سال‌ها می‌توانند با چند برش کوتاه سپری شوند و یک خاطره، ناگهان وزن عاطفی تمام آن دوره را در خود جمع کند. خانواده؛ پیوند، فشار و دگرگونی در مرکز روایت، رابطهٔ Karl Oskar و Kristina قرار دارد؛ زوجی که ناچارند در شرایطی تازه هم خانواده را حفظ کنند و هم با تغییرات پیرامون کنار بیایند.

فیلم رابطهٔ آنان را با تکیه بر رفتارها و جزئیات روزمره می‌سازد، نه با گفت‌وگوهای پرطمطراق. زندگی مشترکشان آمیزه‌ای است از وفاداری، تفاوت دیدگاه و خستگی؛ مهاجرت نه همهٔ دشواری‌های گذشته را از میان می‌برد و نه به‌سادگی جای آن‌ها را با آسایش عوض می‌کند. خانهٔ تازه می‌تواند مأمن باشد، اما هم‌زمان یادآور آن چیزی است که پشت سر گذاشته‌اند.

Max von Sydow در نقش Karl Oskar استواری و عمل‌گرایی مردی را نشان می‌دهد که بیش از هر چیز به ساختن و ادامه دادن می‌اندیشد. در برابر او، Liv Ullmann به Kristina حساسیتی می‌بخشد که دلتنگی و سازگاری را به تجربه‌هایی زنده و متناقض بدل می‌کند. هیچ‌یک به الگوی سادهٔ «قوی» یا «ضعیف» فروکاسته نمی‌شوند؛ توانایی هر شخصیت برای تاب آوردن، شکل و بهای خاص خود را دارد.

« البته همین ویژگی ممکن است برای برخی بینندگان به کندی یا پراکندگی تعبیر شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

بازی‌ها از نمایش اغراق‌آمیز احساس پرهیز می‌کنند و به همین دلیل، اندوه یا شادی کوچک شخصیت‌ها اغلب اثرگذارتر از یک صحنهٔ خطابی از کار درمی‌آید. با وجود این، جهان درونی فرزندان کمتر از والدین بسط می‌یابد. آنان حضور دارند و بخشی از زندگی خانوادگی‌اند، اما کشاکش میان میراث سوئدی و هویت آمریکایی‌شان می‌توانست عمق بیشتری پیدا کند.

فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که خانواده در سرزمینی تازه چه چیزهایی می‌سازد، اما کمتر درنگ می‌کند تا بپرسد نسل بعد چگونه معنای این دگرگونی را در خود تجربه می‌کند. سرزمین، تصویر و گذر زمان تصویرپردازی Troell از عناصر بنیادی روایت است. طبیعت در این فیلم پس‌زمینه‌ای تزئینی نیست؛ نیرویی است که بر کار، سلامت و امکان بقا اثر می‌گذارد.

جنگل باید گشوده شود، زمین باید کشت‌پذیر شود و تغییر فصل‌ها پیوسته بر زندگی خانواده سایه می‌اندازد. دوربین با توجه به این جزئیات، به زمان مادیِ زندگی شکل می‌دهد: زمانِ لازم برای ساختن خانه، باروری زمین و عادت کردن به محیطی که در آغاز بیگانه است. فیلم‌برداری و تدوین نیز به همین حس واقع‌گرایی کمک می‌کنند، اما Troell همیشه به مشاهدهٔ آرام بسنده نمی‌کند.

در برخی لحظه‌ها، به‌ویژه در بخش‌هایی که تجربهٔ Robert و رؤیای جست‌وجوی طلا را به تصویر می‌کشند، زبان بصری تندتر و آشفته‌تر می‌شود. این تفاوت، شکافی میان رؤیای پرشتاب ثروت و زندگی تدریجیِ خانواده ایجاد می‌کند: یکی در جست‌وجوی جهشی ناگهانی است و دیگری به انباشتن نتیجهٔ کارهای کوچک وابسته می‌ماند.

« با وجود این، جهان درونی فرزندان کمتر از والدین بسط می‌یابد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بدین‌ترتیب، فرم فیلم نیز با تفاوت منش و آرمان شخصیت‌ها همراه می‌شود. رؤیای آمریکا و هزینهٔ گسترش یکی از لایه‌های مهم اثر، فاصلهٔ میان تصور مهاجران از آمریکا و واقعیت زندگی در آن است. سرزمین تازه هم امکان‌هایی واقعی پیش روی آنان می‌گذارد و هم خطرهایی که در خیال اولیه جایی نداشته‌اند.

فیلم این فاصله را با تقابل زندگی مزرعه‌ای و وسوسهٔ یافتن طلا برجسته می‌کند: امید به بهبود وضع زندگی می‌تواند به نیرویی سازنده بدل شود، اما میل به دستاورد فوری نیز آدمی را در معرض خطر و سرخوردگی قرار می‌دهد. در عین حال، نگاه فیلم به استقرار مهاجران یک‌سویه نیست. روایت به حضور بومیان و پیامدهای گسترش سکونتگاه‌های سفیدپوستان توجه می‌کند و نشان می‌دهد که «خانه ساختن» برای گروهی از مردم می‌تواند با از دست رفتن زمین و امنیت گروهی دیگر همراه باشد.

این تنش، از مهم‌ترین پیچیدگی‌های اخلاقی فیلم است: مهاجران ممکن است خود را قربانی فقر و بی‌عدالتی بدانند، اما این رنج، آنان را بیرون از تاریخِ تصرف و سلب مالکیت قرار نمی‌دهد. اثر با قرار دادن تجربهٔ شخصی در کنار خشونت سیاسی، از ستایش ساده‌انگارانهٔ پیشروی به سوی غرب فاصله می‌گیرد.

محدودیت‌ها و ناهمواری‌های روایت آرامش و تأمل‌گرایی فیلم، در لحظه‌هایی به پراکندگی نزدیک می‌شود. برخی گذرهای زمانی چنان ناگهانی‌اند که پیوند میان رویدادها و آثارشان به اندازهٔ کافی محسوس نمی‌شود. همچنین، چون روایت بیش از آنکه بر یک خط داستانی فشرده متکی باشد بر مجموعه‌ای از رخدادها و دوره‌های زندگی تکیه دارد، بخش‌هایی ممکن است از نظر دراماتیک کم‌فشار به نظر برسند.

« بدین‌ترتیب، فرم فیلم نیز با تفاوت منش و آرمان شخصیت‌ها همراه می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

تماشاگرانی که انتظار دارند هر بحران زمینه‌چینی روشن و نتیجه‌ای فوری داشته باشد، احتمالاً با ضرباهنگ فیلم دشوارتر کنار می‌آیند. این کاستی‌ها با وجود آنکه تجربهٔ تماشا را ناهموار می‌کنند، لزوماً بافت کلی اثر را از میان نمی‌برند. فیلم می‌خواهد زمان را به‌صورت تجربه‌ای طولانی و گاه مبهم به تصویر بکشد؛ بااین‌حال، میان ایجاز و کم‌پرداختگی همیشه تعادل برقرار نمی‌شود.

بعضی رخدادها چنان مهم‌اند که اندکی مکث بیشتر می‌توانست پیوند عاطفی و معنایی‌شان را نیرومندتر کند. جمع‌بندی «The New Land» درام تاریخی‌ای است که بیش از پیروزی‌های بزرگ، به بهای انسانیِ زیستن و ماندن در سرزمینی تازه می‌پردازد. روایت آرام، بازی‌های دقیق و توجه به کار روزمره، تصویری ملموس از خانواده‌ای می‌سازند که میان امید، دلتنگی و دشواری‌های زندگی گرفتار است.

در سوی دیگر، ساختار اپیزودیک، پرش‌های زمانی و پرداخت محدودتر زندگی درونی فرزندان، از انسجام و دامنهٔ عاطفی اثر می‌کاهند. بااین‌همه، ارزش فیلم در همین نگاه چندوجهی نهفته است: آمریکا نه بهشت موعود است و نه صرفاً سرزمینی خصمانه؛ خانه‌ای است که ساختنش فرصت و رنج را درهم می‌آمیزد، و تاریخش هم‌زمان داستانِ مهاجران و کسانی است که پیش از آنان در آن سرزمین زیسته‌اند.‌

« این کاستی‌ها با وجود آنکه تجربهٔ تماشا را ناهموار می‌کنند، لزوماً بافت کلی اثر را از میان نمی‌برند. »