نقد و بررسی

نقد هیولا (The Monster) | 2016

کابوس جاده و درامِ رابطه فیلم «The Monster» محصول ۲۰۱۶، به نویسندگی و کارگردانی Bryan Bertino، با موقعیتی آشنا آغاز می‌شود: مادری پریشان و دختر نوجوانش در شبی بارانی، در جاده‌ای خلوت از حرکت بازمی‌مانند و درمی‌یابند که خطری از جنگل نزدیک می‌شود. اما فیلم قرار نیست صرفاً بر پرسشِ «موجود چیست و چه می‌کند؟» تکیه کند. در زیرِ لایهٔ تعقیب و گریز، رابطه‌ای فرسوده و دردناک میان Kathy و Lizzy جریان دارد؛ رابطه‌ای که فیلم به‌تدریج آن را در کنار تهدید بیرونی قرار می‌دهد و از برخورد این دو، تنش اصلی خود را می‌سازد. بازیگران اصلی فیلم Zoe Kazan و Ella Ballentine هستند و Bertino هم‌زمان مسئولیت نویسندگی و کارگردانی را بر عهده داشته است. قدرت ایده در سادگی آن است. جادهٔ تاریک، اتومبیل ازکارافتاده و جنگلِ پیرامون، فضایی محدود می‌سازند که شخصیت‌ها به‌سادگی نمی‌توانند از آن بگریزند. این محدودیت فقط کارکردی عملی ندارد؛ آن‌ها را در برابر یکدیگر نیز نگه می‌دارد. تهدید بیرونی فرصت فرار از اختلاف‌های قدیمی را نمی‌دهد و هر لحظهٔ انتظار، هم اضطرابِ خطر را بیشتر می‌کند و هم فاصلهٔ عاطفی مادر و دختر را آشکارتر. فیلم از همان آغاز روشن می‌کند که قصه‌اش بیش از آنکه دربارهٔ سفر در یک جاده باشد، دربارهٔ مواجهه با چیزی است که مدت‌ها درون این رابطه انباشته شده است. دو چهره، دو تجربه از ترس یکی از مهم‌ترین امتیازهای فیلم، حضور دو بازیگر اصلی و هماهنگی قابل‌باور میان آن‌هاست. Zoe Kazan در نقش Kathy شخصیتی می‌سازد که میان آشفتگی، ضعف و میل به مراقبت از فرزندش در نوسان است. او مادر ایدئالی نیست و فیلم نیز نمی‌کوشد با چند لحظهٔ احساساتی، تناقض‌هایش را به‌سادگی پاک کند. در عوض، رفتارهای متناقض او را بخشی از شخصیت می‌داند و اجازه می‌دهد مخاطب هم‌زمان از او دل‌نگران باشد و از تصمیم‌ها و ناتوانی‌هایش آزرده شود. Ella Ballentine نیز در نقش Lizzy از تبدیل شخصیت نوجوان به تماشاگر منفعل جلوگیری می‌کند. ترس او فقط واکنشی جسمانی به موجودی ناشناخته نیست؛ با خستگی، خشم و بی‌اعتمادی‌ای درهم‌آمیخته که از رابطهٔ خانوادگی‌اش سرچشمه می‌گیرد. تنش میان مادر و دختر، در بسیاری از لحظه‌ها از تهدید هیولا هم ملموس‌تر است، زیرا به گفت‌وگوها، مکث‌ها و نگاه‌هایی متکی است که به جای شرح مستقیم گذشته، زخم‌های آن را نمایان می‌کنند. در نتیجه، حضور این دو بازیگر صرفاً ابزار عبور از صحنه‌های ترسناک نیست؛ بار عاطفی فیلم بر دوش آن‌ها قرار دارد. جنگل، باران و معماری اضطراب فضاسازی فیلم از مؤثرترین جنبه‌های آن است. شب، باران و جادهٔ بی‌رفت‌وآمد، محیطی می‌سازند که در آن دیدن دشوار و شنیدن نگران‌کننده است. تاریکی در اینجا فقط پس‌زمینه‌ای زیبا برای ترس نیست؛ محدودیتی واقعی برای شخصیت‌ها و تماشاگر ایجاد می‌کند. هر صدای نامعلوم یا حرکت مبهم در حاشیهٔ قاب، احتمال خطری را زنده نگه می‌دارد. دوربین و طراحی صحنه نیز به جای آنکه همواره موجود را روشن و کامل نشان دهند، از ناشناختگیِ پیرامون برای ساختن انتظار بهره می‌گیرند. این انتخاب گاهی از نمایش مستقیم تهدید مؤثرتر است، چراکه ذهن تماشاگر ناچار می‌شود خلأهای تصویر را با حدس‌های خود پر کند. جادهٔ باریک و فضای جنگلی نیز حس محصورشدن را تقویت می‌کنند: بیرون از محدودهٔ امن خودرو، محیطی گسترده وجود دارد، اما آن گستردگی به جای وعدهٔ آزادی، خطر را بیشتر می‌کند. با این حال، فیلم در بخش‌هایی بیش از اندازه بر همان ابزارهای فضاساز تکیه می‌کند. تاریکی و انتظار، اگر بی‌وقفه تکرار شوند، ممکن است از اضطراب به کش‌آمدن بدل شوند؛ و در بعضی لحظه‌ها همین اتفاق می‌افتد. هیولا؛ تهدید واقعی و امکان استعاره عنوان فیلم، نگاه را به سوی موجودی هولناک هدایت می‌کند، اما ارزش اثر در میزان ترسناک‌بودنِ هیولا خلاصه نمی‌شود. موجود، نیرویی بیرونی است که شخصیت‌ها را در موقعیت بقا قرار می‌دهد؛ بااین‌حال، فیلم از همان ابتدا رابطهٔ مادر و دختر را چنان در مرکز قرار می‌دهد که می‌توان تهدید را در امتداد آن تنش عاطفی خواند. هیولا در این برداشت، نه لزوماً نمادی با معنایی یگانه و قطعی، بلکه تجسمی از خطر، بی‌اعتمادی و زخم‌هایی است که شخصیت‌ها از مواجهه با آن‌ها گریخته‌اند. این پیوند میان وحشت و درام خانوادگی، فیلم را از یک داستان بقا و تعقیب صرف فراتر می‌برد. رویدادهای بیرونی به رابطه فشار می‌آورند و گذشتهٔ رابطه نیز بر واکنش‌های آنان به خطر اثر می‌گذارد. با وجود این، فیلم در ظریف‌کردن استعاره همیشه موفق نیست. گاهی معنای عاطفیِ موقعیت چنان آشکار عرضه می‌شود که مجال چندانی برای کشف مستقل تماشاگر باقی نمی‌ماند. افزون بر آن، هیولای جسمانی ممکن است برای گروهی از مخاطبان به‌اندازهٔ اضطرابی که فیلم می‌سازد به‌یادماندنی نباشد. ایدهٔ هیولا از کارکرد نمادین خود بهره می‌برد، اما طراحی و حضورش الزاماً به همان اندازه اثرگذار نیست.