وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

خیال؛ نیروی اصلی فیلم «The Magic Faraway Tree» از آن فیلم‌هایی است که بیش از آن‌که بر پیچیدگی پیرنگ تکیه کند، می‌خواهد تماشاگر را به قلمرو خیال ببرد. خانواده‌ای امروزی از زندگی شهری فاصله می‌گیرد و در روستا با درختی جادویی روبه‌رو می‌شود؛ درختی که شاخه‌هایش به سرزمین‌هایی شگفت‌انگیز راه دارند و ساکنانی نامتعارف را در خود جای داده است.

فیلم از همین بنیاد قصه‌گویی کودکانه نیرو می‌گیرد: جهان روزمره ناگهان دری به سوی ناممکن می‌گشاید و هر ماجراجویی فرصتی می‌شود برای بازنگری در آنچه شخصیت‌ها از خود و یکدیگر می‌دانند. این اقتباس از مجموعه‌کتاب‌های انید بلایتن، به‌جای بازسازی صرفِ ماجراهای آشنا، عناصر خیال‌انگیز را در چارچوب خانواده‌ای معاصر می‌نشاند.

نتیجه، اثری است که هم برای تماشاگر کم‌سن‌وسال وعده کشف و شگفتی دارد و هم برای بزرگ‌ترها معنایی عاطفی‌تر در نظر می‌گیرد: گاه برای نزدیک‌شدن دوباره به خانواده، باید از عادت‌ها و حواس‌پرتی‌های روزمره فاصله گرفت. فیلم این مضمون را با زبانی ساده و بی‌پیرایه دنبال می‌کند؛ زبانی که در بهترین لحظات، صمیمیت دارد و در لحظات کم‌اثرتر، بیش از اندازه مستقیم به نظر می‌رسد.

خانواده‌ای در جست‌وجوی دوبارهٔ یکدیگر قلب عاطفی فیلم نه خود درخت، بلکه خانواده‌ای است که به آن پناه می‌برد. اعضای خانواده با روحیه‌ها و خواسته‌های متفاوت وارد روستا می‌شوند و فاصلهٔ میانشان از همان آغاز حس می‌شود. جابه‌جایی مکانی، به‌تنهایی، مسئله‌ای را حل نمی‌کند؛ حتی می‌تواند تضادها را آشکارتر سازد.

« خانواده‌ای در جست‌وجوی دوبارهٔ یکدیگر قلب عاطفی فیلم نه خود درخت، بلکه خانواده‌ای است که به آن پناه می‌برد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم از ماجراجویی‌های جادویی برای نزدیک‌کردن این شخصیت‌ها بهره می‌گیرد و به‌تدریج نشان می‌دهد که همدلی و همکاری، آموختنی‌اند. این مسیر عاطفی، از نقاط قوت اثر است. مضمون پیوند خانوادگی نه صرفاً در گفت‌وگوهای پندآموز، بلکه در تجربه‌های مشترک شخصیت‌ها شکل می‌گیرد: آنان به جهان ناشناخته قدم می‌گذارند، از آن می‌ترسند، با آن کنار می‌آیند و ناچار می‌شوند به یکدیگر اعتماد کنند.

با این حال، فیلم گاهی راه‌حل‌های عاطفی را آسان‌تر از آنچه باید عرضه می‌کند. تغییر رابطه‌ها در بعضی لحظات بیشتر از آن‌که حاصل تحول تدریجی باشد، نتیجهٔ نیاز داستان به رساندن اعضای خانواده به نقطه‌ای مشترک است. بنابراین گرمای قصه واقعی است، اما پیوستگی مسیر احساسی همیشه به همان اندازه قانع‌کننده نیست.

سرزمین‌های خیال و لذت کشف مهم‌ترین لذت بصری فیلم در دعوت به گشت‌وگذار است. هر سرزمین تازه می‌تواند قاعده‌ها، رنگ‌ها و شگفتی‌های خودش را داشته باشد؛ همین امکان، موتور کنجکاوی روایت است. به‌جای آن‌که جادو تنها ابزاری برای حل مسئله باشد، فیلم می‌کوشد خودِ دیدار با چیزهای ناشناخته را به تجربه‌ای جذاب تبدیل کند.

برای مخاطب کودک، این جهان‌ها می‌توانند دریچه‌ای به تخیل باشند؛ برای مخاطب بزرگ‌تر نیز یادآور آن حس نادری که در آن هر گوشهٔ جهان ممکن است چیزی تازه در خود پنهان کرده باشد. با این همه، فراوانی ایده‌ها همیشه به معنای انسجام نیست. در بخش‌هایی، سرزمین‌ها و موجودات خیالی چنان پشت سر هم معرفی می‌شوند که فرصت کافی برای ماندگارشدن پیدا نمی‌کنند.

« با این حال، فیلم گاهی راه‌حل‌های عاطفی را آسان‌تر از آنچه باید عرضه می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

گویی فیلم گاه بیش از آن‌که بخواهد ما را در یک ماجرا غرق کند، عجله دارد نمونه‌ای دیگر از شگفتی‌هایش را پیش چشممان بگذارد. در نتیجه، برخی موقعیت‌ها بیشتر به ایستگاه‌هایی برای نمایش تازگی بدل می‌شوند تا بخش‌هایی ارگانیک از یک سفر. فیلم در لحظه‌هایی که به یک جهان یا شخصیت مجال مکث می‌دهد، دلپذیرتر است؛ هر جا شتاب می‌کند، جادو کمی از نیروی خود را از دست می‌دهد.

شخصیت‌های جادویی و بازیگران ساکنان درخت، به فیلم طراوت و بازیگوشی می‌بخشند. شخصیت‌هایی همچون مون‌فیس، سیلکی، دیم واشالات و ساسپن من با ظاهر و رفتارهای متمایزشان از فضای معمول قصه فاصله می‌گیرند و رنگی افسانه‌ای به آن می‌دهند. حضورشان برای مخاطب جوان همچون مجموعه‌ای از آشنایی‌های تازه عمل می‌کند: هر کدام با خصلت و شیوهٔ خاص خود به جهان داستان شکل می‌دهند.

در میان بازیگران، اندرو گارفیلد و کلر فوی به وجه خانوادگی قصه اعتبار می‌بخشند و به نقش‌های والدین، گرمایی انسانی می‌دهند. نونسو آنوزی و نیکولا کوفلان نیز از ظرفیت طنزآمیز شخصیت‌های جادویی بهره می‌گیرند، هرچند همهٔ شوخی‌ها به یک اندازه اثرگذار نیستند. گاهی لحن کمیک به موقعیت جان می‌بخشد؛ گاهی هم شوخی چنان زود می‌گذرد که فرصتی برای شکل‌گرفتن خنده پیدا نمی‌کند.

از این رو فیلم بیش از آن‌که کمدی پرقدرتی باشد، ماجراجویی خانوادگیِ بانشاطی است که گهگاه از طنز برای سبک‌کردن فضا استفاده می‌کند. اقتباس در زمانهٔ امروز انتقال داستانی فانتزی به جهان امروز فرصتی برای تازه‌کردن مضمون‌های آن فراهم می‌آورد. خانواده‌ای که با ابزارهای دیجیتال و سبک زندگی جدید تعریف می‌شود، می‌تواند تقابل میان سرگرمیِ صفحه‌نمایش و تجربهٔ طبیعت را به موضوعی قابل‌فهم برای نسل امروز تبدیل کند.

« در نتیجه، برخی موقعیت‌ها بیشتر به ایستگاه‌هایی برای نمایش تازگی بدل می‌شوند تا بخش‌هایی ارگانیک از یک سفر. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم از همین تقابل برای طرح پرسشی ساده بهره می‌گیرد: وقتی همیشه چیزی برای تماشا و دنبال‌کردن در دسترس است، چه وقت برای دیدن آدم‌های کنارمان باقی می‌ماند؟ اما امروزی‌کردن قصه همیشه بی‌دردسر نیست. عناصر معاصر گاهی در کنار فضای افسانه‌ای آن‌چنان طبیعی نمی‌نشینند و فیلم در ایجاد تعادل میان این دو لحن با دشواری روبه‌رو می‌شود.

گاه چنین احساس می‌شود که مسئلهٔ فناوری برای توضیح اهمیت طبیعت وارد داستان شده، نه آن‌که از دل روابط و تجربه‌های شخصیت‌ها بجوشد. با این حال، این تضاد دست‌کم به فیلم اجازه می‌دهد خیال‌پردازی را به تجربه‌ای صرفاً نوستالژیک محدود نکند و آن را به دغدغه‌های خانواده‌های امروز پیوند بزند.

ریتم، طنز و فرجام روایت ریتم فیلم در بخش‌های آغازین، با معرفی خانواده و گشوده‌شدن دریچهٔ ورود به جهان جادویی، وعدهٔ حرکت و کشف می‌دهد. اما هرچه روایت پیش می‌رود، انباشته‌شدن ماجراها به انسجام آن فشار می‌آورد. شماری از اتفاق‌ها چنان طراحی شده‌اند که انگار باید پیش از رسیدن به پایان، حتماً از فهرست جاذبه‌های داستان عبور کنند.

چنین ساختاری ممکن است برای تماشاگر کم‌سن‌وسال سرگرم‌کننده باشد، اما برای مخاطبی که انتظار دارد هر ماجرا بر بعدی اثر بگذارد، گاه پراکنده و مکانیکی جلوه می‌کند. ضعف محسوس‌تر در فرجام رخ می‌دهد؛ جایی که فیلم باید مسیرهای عاطفی و ماجراجویانه را به نقطه‌ای مشترک برساند. پایان‌بندی از نیرویی که بخش‌های موفق‌تر اثر در ساختن شگفتی و صمیمیت دارند، بهرهٔ کامل نمی‌برد و جمع‌بندی آن به اندازهٔ کافی استوار احساس نمی‌شود.

« اما امروزی‌کردن قصه همیشه بی‌دردسر نیست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این کاستی بدون آن‌که نیاز باشد جزئیاتی از پایان فاش شود، در کلیت تجربه قابل تشخیص است: فیلم تا رسیدن به نقطهٔ نهایی، بخشی از انرژی خود را از دست می‌دهد و پاسخ‌های روایی‌اش به اندازهٔ پرسش‌هایش دلنشین نیستند. جمع‌بندی «The Magic Faraway Tree» اثری خانوادگی و خیال‌محور است که ارزش اصلی‌اش را در جهان رنگارنگ، شخصیت‌های دوست‌داشتنی و مضمون صمیمانهٔ پیوند دوبارهٔ اعضای خانواده می‌یابد.

فیلم در زنده‌کردن حس کشف موفق است و برای مخاطبی که به ماجراجویی‌های افسانه‌ای و گرم علاقه دارد، لحظاتی دلپذیر فراهم می‌آورد. بازیگران نیز به جهان آن جان می‌بخشند، هرچند طنز همه‌جا به یک اندازه کار نمی‌کند و شمار سرزمین‌ها و ماجراها گاه جای تمرکز را می‌گیرد. در نهایت، این فیلم بیش از آن‌که به‌واسطهٔ روایتی محکم یا پایان‌بندی کاملاً رضایت‌بخش در خاطر بماند، با حال‌وهوای خیال‌انگیزش اثر می‌گذارد.

گرمای خانوادگی و وعدهٔ سفر به جهان‌های نامنتظر، نقطهٔ قوت آن است؛ شتاب‌زدگی در معرفی شگفتی‌ها و افت توان روایت در پایان، محدودیت‌هایش را شکل می‌دهد. حاصل، ماجرایی خوش‌قلب و تماشایی برای یک جمع خانوادگی است که جادویش در لحظه‌های کوچکِ کنار هم بودن، از هر منظرهٔ خیالی باورپذیرتر می‌شود.