نقد و بررسی
نقد قرن گمشده: و چگونگی بازپس‌گیری آن (The Lost Century: And How to Reclaim It) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
مستندی دربارهٔ یک قرنِ ادعاشده «The Lost Century: And How to Reclaim It» مستندی است که از همان آغاز، دامنهٔ ادعای خود را بسیار گسترده می‌گیرد: به روایت دکتر استیون گریر، پنهان‌کاری صدساله دربارهٔ یوفوها نه‌فقط حقیقتی دربارهٔ حیات فرازمینی را از مردم دریغ کرده، بلکه مسیر پیشرفت معنوی، فرهنگی و فناوری بشر را نیز منحرف ساخته است.
این گزارهٔ کلان، فیلم را از یک کاوش محدود در پدیده‌های ناشناخته فراتر می‌برد و به روایتی دربارهٔ قدرت، دانش، انرژی و اختیار جمعی بدل می‌کند. فیلم به کارگردانی مایکل ماتزولا، با حضور گریر و چند چهرهٔ دیگر، می‌کوشد از مجموعه‌ای از ادعاها تصویری یکپارچه بسازد؛ تصویری که در آن فناوری‌های انرژی جایگزین و راز یوفوها اجزای یک مسئلهٔ بزرگ‌ترند: چه کسی حق دارد دربارهٔ آیندهٔ بشر تصمیم بگیرد؟
ساختار روایی و پیوند موضوعات یکی از امتیازهای اثر، تلاش برای پیوند دادن موضوعاتی است که در نگاه نخست شاید پراکنده به نظر برسند: مشاهده‌های یوفو، محرمانه‌بودن اطلاعات دولتی، فناوری‌های ادعایی انرژی و پیامدهای زیست‌محیطی وابستگی بشر به منابع متعارف. فیلم می‌خواهد این عناصر را نه به‌صورت چند پروندهٔ منفصل، بلکه همچون رشته‌هایی از یک روایت واحد عرضه کند.
همین انسجام، تماشاگر را در مسیر بحث نگه می‌دارد و از تبدیل اثر به فهرستی بی‌سامان از موضوعات نامرتبط جلوگیری می‌کند. بااین‌حال، انسجام روایی با اثبات ادعاها یکی نیست. فیلم گاهی از کنار مقدمات مورد اختلاف عبور می‌کند و به نتیجه‌ای بزرگ‌تر می‌رسد، بی‌آنکه فاصلهٔ میان این دو را به‌قدر کافی روشن سازد.
« فیلم می‌خواهد این عناصر را نه به‌صورت چند پروندهٔ منفصل، بلکه همچون رشته‌هایی از یک روایت واحد عرضه کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در نتیجه، مخاطبی که با پیش‌فرض‌های اثر همراه است، احتمالاً این پیوندها را قانع‌کننده و روشنگر می‌بیند؛ اما تماشاگر شکاک ممکن است احساس کند روایت، بیش از آنکه شواهد مستقل را کنار هم بگذارد، از پیش می‌داند که آن شواهد باید به کجا برسند. انرژی جایگزین؛ جذاب‌ترین و لغزنده‌ترین بخش بحث انرژی از کنجکاوی‌برانگیزترین بخش‌های مستند است.
تصور وجود فناوری‌هایی که بتوانند انرژی را پاک‌تر، ارزان‌تر یا با اتکای کمتر به منابع محدود فراهم کنند، به‌خودی‌خود پرسشی مهم و قابل‌تأمل است. فیلم از این موضوع برای طرح نقدی وسیع‌تر بر مناسبات قدرت و منافع اقتصادی بهره می‌گیرد و می‌پرسد آیا فناوری‌های سودمند ممکن است به‌دلیل منافع صاحبان قدرت کنار گذاشته شوند.
این پرسش، حتی برای کسی که با ادعاهای یوفویی فیلم موافق نیست، ظرفیت برانگیختن گفت‌وگوی جدی دارد. لكن جذابیت پرسش نباید جایگزین بررسی مدعا شود. فیلم دربارهٔ برخی فناوری‌ها و پرونده‌های انرژی با قطعیتی سخن می‌گوید که برای تماشاگر محتاط، نیازمند پشتوانهٔ روشن‌تر است. لازم است میان ایده‌ای نظری، ادعای تاریخی، نمونه‌ای آزمایشگاهی و فناوریِ اثبات‌شده تمایز گذاشته شود؛ تمایزی که اثر همیشه با دقت کافی برجسته نمی‌کند.
از همین رو، این بخش هم‌زمان بهترین محرک کنجکاوی و یکی از آسیب‌پذیرترین نقاط استدلال فیلم است. فاصلهٔ میان ادعا و شواهد مهم‌ترین دشواری اثر، نه انتخاب موضوعات نامتعارف، بلکه شیوهٔ سنجش اعتبار آن‌هاست. ادعاهای مربوط به یوفوها و انرژی‌های جایگزین، در مواردی چنان مطرح می‌شوند که گویی کنار هم قرار گرفتن روایت‌ها و شهادت‌ها برای تثبیت نتیجه کافی است.
« انرژی جایگزین؛ جذاب‌ترین و لغزنده‌ترین بخش بحث انرژی از کنجکاوی‌برانگیزترین بخش‌های مستند است. »
شخصیت‌ها و اجرا
اما در یک مستند تحلیلی، تماشاگر به چیزی بیش از بیان مطمئن یک ادعا نیاز دارد: منشأ اطلاعات، امکان بررسی مستقل، شواهد مخالف و حدود دانسته‌ها نیز باید در معرض دید قرار گیرند. فیلم در پرداخت این فاصله همیشه کامیاب نیست. گاه روایت به جای آنکه پرسش‌های دشوار را بگشاید، مخاطب را به پذیرش چارچوب پیشنهادی هدایت می‌کند.
این امر به‌ویژه وقتی مسئله‌ای پیچیده و بحث‌برانگیز مطرح است، اهمیت دارد؛ زیرا لحن مطمئن می‌تواند به‌آسانی با اعتبار علمی اشتباه گرفته شود. بنابراین، تماشای فیلم را بهتر است نه به‌منزلهٔ دریافت پاسخی قطعی، بلکه به‌عنوان مواجهه با مجموعه‌ای از ادعاها و فرضیه‌ها دید که خود نیازمند وارسی‌اند.
تصویر، تدوین و ریتم از نظر اجرایی، اثر بیشتر به ارائه‌ای منظم و روایت‌محور شباهت دارد تا مستندی متکی بر کاوش تصویری گسترده. عکس‌ها، اسناد و مواد آرشیوی به انتقال اطلاعات کمک می‌کنند، اما استفاده از آن‌ها همیشه به لایه‌ای تازه از معنا نمی‌انجامد. در بخش‌هایی، تصویر بیشتر همراهِ گفتار است تا نیرویی مستقل در روایت؛ ازاین‌رو ممکن است حس تماشای نمایش اسلایدی شکل بگیرد، نه مواجهه با اثری که تصویر و صدا در آن پیوسته یکدیگر را به چالش می‌کشند.
بااین‌همه، ساختار جمع‌وجور و فضای رازآلود فیلم به حفظ توجه کمک می‌کند. روایت صوتی فرد دورست نیز به اثر حال‌وهوایی مشخص می‌دهد؛ حضوری که برای برخی تماشاگران می‌تواند جذاب و برای برخی دیگر نامنتظر باشد. این انتخاب به‌تنهایی کیفیت فیلم را تعیین نمی‌کند، اما در کنار موسیقی و لحن جدی روایت، بر حس تعلیق و اهمیت موضوع می‌افزاید.
« فیلم در پرداخت این فاصله همیشه کامیاب نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
مشکل آنجاست که فضای رازآلود گاهی جای تحلیل تصویری و مستندسازی دقیق را می‌گیرد. لحن اقناعی و شخصیت محوری استیون گریر صرفاً راهنمای موضوع نیست؛ صدای محوری و نیروی شکل‌دهندهٔ جهان‌بینی فیلم نیز هست. مستند به‌واسطهٔ او، موضوع یوفوها را به پرسش‌هایی دربارهٔ آیندهٔ تمدن، آگاهی و مسئولیت اجتماعی پیوند می‌دهد.
این تمرکز، اثر را از نظر لحن یکدست می‌کند، اما هم‌زمان دامنهٔ فاصلهٔ انتقادی آن را محدود می‌سازد: وقتی یک صدای محوری بار اصلی تفسیر را بر دوش می‌کشد، فیلم باید با دقت بیشتری امکان سنجش و مخالفت را فراهم کند. برخی عنوان‌ها و توصیف‌ها، از جمله تعبیرهایی نظیر «پژوهشگر آگاهی»، ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار تعریف دقیق و معیار روشن دارند، اغراق‌آمیز یا نامقنع جلوه کند.
مسئله صرفاً انتخاب واژه نیست؛ عنوان‌ها می‌توانند به سخن‌گو اعتبار ببخشند، بی‌آنکه فیلم توضیح دهد این اعتبار بر چه پایه‌ای استوار است. اثر در بخش‌هایی به‌جای آنکه چنین ابهامی را بکاود، از آن عبور می‌کند؛ و همین امر به تردید دربارهٔ روش ارائهٔ اطلاعات دامن می‌زند. تجربهٔ تماشاگر و جایگاه انتقادی واکنش به این مستند احتمالاً به میزان آمادگی مخاطب برای پذیرش پیش‌فرض‌های آن بستگی دارد.
برای علاقه‌مندان به موضوع یوفو و احتمال وجود فناوری‌های پنهان، فیلم می‌تواند پرکشش و برانگیزاننده باشد؛ به‌خصوص چون پرونده‌های انرژی را به دغدغه‌هایی ملموس مانند آیندهٔ زمین و اختیار عمومی پیوند می‌دهد. در مقابل، تماشاگرانی که انتظار شواهد سنجش‌پذیر، گفت‌وگوی متوازن و بررسی منظم دیدگاه‌های رقیب دارند، ممکن است آن را بیش از اندازه قطعی، کم‌عمق یا شبه‌علمی بیابند.
« مشکل آنجاست که فضای رازآلود گاهی جای تحلیل تصویری و مستندسازی دقیق را می‌گیرد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این دو واکنش، به‌خودی‌خود ارزش اثر را تعیین نمی‌کنند، اما نشان می‌دهند که فیلم بیش از آنکه میان مخاطبان پل بزند، ممکن است باورهای قبلی آنان را تقویت کند. اثر برای گفت‌وگو مادهٔ خام فراهم می‌کند؛ اما تماشاگر باید میان پرسش‌های واقعی و پاسخ‌هایی که فیلم با اطمینان عرضه می‌کند، مرزی روشن نگه دارد.
جذابیت موضوع نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن معیارهای سنجش شواهد شود. جمع‌بندی «The Lost Century: And How to Reclaim It» مستندی خوش‌ساخت و نسبتاً منسجم در پیوند دادن یوفوها، انرژی جایگزین و مسئلهٔ اختیار بشر بر سرنوشت خویش است. فضای رازآلود و روایت متمرکز آن، تماشایش را برای علاقه‌مندان به موضوع جذاب می‌کند و پرونده‌های انرژی‌اش پرسش‌هایی برمی‌انگیزند که ارزش گفت‌وگو دارند.
اما اثر در اثبات ادعاهای بزرگ خود به‌اندازهٔ کافی سخت‌گیر نیست: ارائهٔ شواهد گاه جای خود را به بیان قاطع می‌دهد، تصاویر همیشه به عمق‌بخشی نمی‌انجامند و برخی تعبیرها بیش از آنکه روشن‌کننده باشند، بر ابهام می‌افزایند. در نهایت، فیلم را می‌توان اثری مناسب برای آغاز بحث دانست، نه داوری نهایی دربارهٔ حقیقت ادعاهایش.
بهترین شیوهٔ تماشای آن، پذیرفتن دعوتش به پرسشگری، بی‌آنکه روایتش را با اثبات اشتباه بگیریم.
« جذابیت موضوع نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن معیارهای سنجش شواهد شود. »
ثبت دیدگاه