نقد و بررسی
نقد آخرین سامورایی (The Last Samurai) | 2003
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
داستان و چشم‌انداز تاریخی «آخرین سامورایی» ساختهٔ ادوارد زویک، درامی تاریخی و حماسی است که برخورد سنت و نوسازی را در ژاپنِ دوران میجی دستمایهٔ روایت می‌کند. ناتان آلگرن، افسر آمریکاییِ گرفتار در گذشتهٔ نظامی خود، برای آموزش ارتش ژاپن به این کشور می‌رود؛ مأموریتی که او را به میانهٔ کشاکشی سیاسی و فرهنگی می‌کشاند.
فیلم از همین موقعیت بهره می‌گیرد تا پرسشی گسترده‌تر طرح کند: وقتی جامعه‌ای با شتاب دگرگون می‌شود، چه چیزهایی را باید حفظ کرد و چه چیزهایی را ناگزیر پشت سر گذاشت؟ این پرسش در روایت به تقابل سادهٔ «سنت خوب» و «مدرنیتهٔ بد» فروکاسته نمی‌شود، اما گاهی به آن نزدیک می‌شود. نیروهای تازه‌نفسِ قدرت، از زبان پیشرفت و نظم سخن می‌گویند؛ در سوی دیگر، سامورایی‌ها حامل شیوه‌ای از زندگی‌اند که با شرافت، وفاداری و انضباط پیوند خورده است.
آلگرن ابتدا به چشم یک بیگانه وارد این جهان می‌شود و به‌تدریج معنای آن را درک می‌کند. همین جابه‌جاییِ نگاه، موتور عاطفی فیلم است. داستان از تقابل نظامی فراتر می‌رود، اما وزن فراوانی به دگرگونی درونی قهرمان می‌دهد؛ انتخابی که هم به روایت انسجام می‌بخشد و هم زمینهٔ انتقاد از قهرمان‌محوری را فراهم می‌کند.
قهرمانی میان دو جهان تام کروز، آلگرن را مردی زخم‌خورده و فرسوده به تصویر می‌کشد؛ شخصیتی که تلخی‌های گذشته‌اش در رفتار، سکوت‌ها و وابستگی‌اش به الکل نمود می‌یابد. بازی او به‌ویژه در بخش‌هایی که شخصیت باید بدون توضیح مستقیم، آشفتگی درونی‌اش را نشان دهد، متقاعدکننده است. آلگرن صرفاً سربازی نیست که مهارتش را به کار می‌گیرد؛ او با پرسش‌هایی اخلاقی روبه‌رو می‌شود که تصویرش از وظیفه و اقتدار را دگرگون می‌کنند.
« این پرسش در روایت به تقابل سادهٔ «سنت خوب» و «مدرنیتهٔ بد» فروکاسته نمی‌شود، اما گاهی به آن نزدیک می‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
با این حال، فیلم بیش از اندازه به او تکیه دارد. جهان ژاپنی داستان بارها از دریچهٔ نگاه یک آمریکایی فهمیده می‌شود و بسیاری از لحظه‌های آشنایی با فرهنگ و مناسبات سامورایی‌ها نیز برای تغییر و رشد آلگرن کارکرد پیدا می‌کنند. این رویکرد، دسترسی مخاطب به روایت را آسان می‌کند، اما گاهی شخصیت‌های ژاپنی را از مرکز تجربهٔ خودشان کنار می‌زند.
حاصل، تناقضی مهم است: فیلم به فرهنگ سامورایی احترام می‌گذارد، ولی برای روایت آن، قهرمانی غربی را در جایگاه ناظر و داور می‌نشاند. بازی‌ها و شخصیت‌های مکمل کن واتانابه در نقش کاتسوموتو، وقار و استواری‌ای دارد که به شخصیت کیفیتی فراتر از یک رهبر شورشی می‌بخشد. او کاتسوموتو را نه صرفاً جنگجویی دلیر، بلکه مردی صاحب اندیشه و گرفتار تعارض نشان می‌دهد؛ کسی که هم به میراث گذشته تعلق دارد و هم ناچار است با واقعیت‌های زمانه روبه‌رو شود.
حضور او از نقاط اتکای اصلی فیلم است و در صحنه‌های مشترکش با کروز، رابطه‌ای مبتنی بر سنجش متقابل و احترام تدریجی شکل می‌گیرد. بازیگران ژاپنی دیگر نیز به فضاسازی اثر یاری می‌رسانند، هرچند فرصت شخصیت‌پردازی برای همه یکسان نیست. برخی چهره‌ها بیشتر در قالب نمادهای وفاداری، انضباط یا مقاومت باقی می‌مانند تا آنکه زندگی درونی مستقل و چندلایه‌ای پیدا کنند.
در سوی مقابل، نقش‌آفرینی کروز به داستان محوریت عاطفی روشنی می‌دهد، اما همان تمرکز گاه این احساس را ایجاد می‌کند که دیگران در مسیر تحول او تعریف شده‌اند. فیلم در بهترین لحظاتش میان دو سوی این رابطه تعادل برقرار می‌کند؛ در لحظات ضعیف‌تر، کاتسوموتو و همراهانش به زمینه‌ای برای قهرمان‌شدن آلگرن بدل می‌شوند.
« با این حال، فیلم بیش از اندازه به او تکیه دارد. »
شخصیت‌ها و اجرا
تصویر سامورایی‌ها و مسئلهٔ رمانتیزه‌کردن جذابیت بصری و عاطفی فیلم تا حد زیادی از تصویر آرمانی سامورایی‌ها سرچشمه می‌گیرد. نظم روزانه، آیین‌ها، تمرین‌ها و پیوندهای اجتماعیِ آنان با حوصله و زیبایی نمایش داده می‌شود. در این جهان، شرافت و خویشتن‌داری در برابر فساد سیاسی و حرص اقتصادی قرار می‌گیرد؛ تقابلی گیرا، اما بیش از اندازه پاکیزه و دوگانه.
سامورایی‌ها گاهی چنان یکدست و اخلاق‌مدار تصویر می‌شوند که اختلاف منافع، پیچیدگی‌های اجتماعی و واقعیت‌های سیاسیِ تاریخی در حاشیه می‌ماند. این رمانتیزه‌کردن فقط مسئله‌ای تاریخی نیست؛ بر معنای سیاسی فیلم نیز اثر می‌گذارد. نوسازی در بخش‌هایی از روایت با سلطه، تجارت و منفعت‌طلبی هم‌نشین می‌شود، حال آنکه سنت بیشتر با اصالت و کرامت پیوند می‌خورد.
چنین چینشی از نظر دراماتیک کارآمد است، اما تضاد را ساده می‌کند و ممکن است این تصور را بسازد که گذشتهٔ سامورایی‌ها نمایندهٔ یک فرهنگ کاملاً پاک و هماهنگ بوده است. در واقع، فیلم بیشتر به اسطورهٔ سامورایی دل می‌بندد تا تصویری پیچیده از گروهی تاریخی با جایگاه‌ها، منافع و اختلاف‌های گوناگون.
پژوهشگران نیز بر فاصلهٔ میان این بازنمایی آرمانی و پیچیدگی تاریخیِ شورش‌ها و تحولات ژاپن تأکید کرده‌اند. نبردها، تصویر و موسیقی از نظر اجرایی، «آخرین سامورایی» در مقیاس حماسی خود چشمگیر است. نبردها پرتحرک و پرتنش‌اند و در بسیاری از لحظات، طراحی میزانسن به مخاطب اجازه می‌دهد موقعیت نیروها و خطر هر درگیری را دنبال کند.
« نظم روزانه، آیین‌ها، تمرین‌ها و پیوندهای اجتماعیِ آنان با حوصله و زیبایی نمایش داده می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم میان برخوردهای تن‌به‌تن و صحنه‌های گسترده‌تر رفت‌وآمد می‌کند و تضاد میان شیوه‌های قدیم و جدید جنگ را به تصویری ملموس تبدیل می‌سازد. این صحنه‌ها فقط نمایش مهارت رزمی نیستند؛ در چارچوب داستان، از دگرگونی قدرت و تغییر قواعد میدان نیز خبر می‌دهند. تصویربرداری از روستاها، جنگل‌ها و کوهستان‌ها فضایی شاعرانه می‌آفریند که با خشونت میدان نبرد تضادی مؤثر دارد.
لباس‌ها و طراحی محیط نیز به باورپذیری جهان فیلم کمک می‌کنند، هرچند زیبایی خیره‌کنندهٔ قاب‌ها گاهی ژاپن را همچون منظره‌ای تماشایی و دور از زندگی روزمره عرضه می‌کند. موسیقی هانس زیمر نقشی اساسی در پیوند این عناصر دارد: تم‌های پرشکوه و اندوه‌بار، هم به صحنه‌های جنگ نیرو می‌دهند و هم لحظات سکوت و تأمل را از نظر عاطفی غنی می‌کنند.
موسیقی از آن دسته مؤلفه‌هایی است که پس از پایان فیلم نیز در ذهن می‌ماند، بی‌آنکه جای تصویر را بگیرد. نام سازندهٔ موسیقی و ترکیب بازیگران از جمله اطلاعات ثبت‌شدهٔ فیلم است. ریتم و محدودیت‌های روایت مدت طولانی فیلم به آن مجال می‌دهد تا به تغییرات آلگرن و زندگی در اجتماع سامورایی‌ها بپردازد؛ در عین حال، همین مجال همیشه به سود اثر عمل نمی‌کند.
بعضی گذارها بیش از اندازه کش می‌آیند و تکرار موقعیت‌های عاطفی، گاهی از نیروی صحنه‌ها می‌کاهد. فیلم در بخش‌هایی با تکیه بر نماهای زیبا و موسیقی تأثیرگذار، بر مکث و تأمل پافشاری می‌کند؛ مکث‌هایی که در بهترین حالت به ساختن فضا کمک می‌کنند، اما در جاهایی ضرباهنگ را کند می‌سازند. مسئلهٔ دیگر، گرایش روایت به الگوی آشنای قهرمان هالیوودی است.
« تصویربرداری از روستاها، جنگل‌ها و کوهستان‌ها فضایی شاعرانه می‌آفریند که با خشونت میدان نبرد تضادی مؤثر دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
آلگرن، با وجود بیگانگی اولیه، به مرکز تجربه‌ای بدل می‌شود که ریشه در تاریخ و فرهنگ ژاپن دارد. این انتخاب امکان همذات‌پنداری سریع را فراهم می‌کند، ولی هزینه‌اش کم‌رنگ‌شدن برخی نگاه‌های دیگر است. فیلم می‌خواهد دربارهٔ احترام میان فرهنگ‌ها سخن بگوید، اما گاهی همان ساختار رواییِ آشنا، مرد غربی را به واسطه‌ای ضروری برای فهم ارزش‌های شرقی تبدیل می‌کند.
این تنش، از ضعف‌های مهم اثر و هم‌زمان یکی از موضوعات قابل‌تأمل آن است. جمع‌بندی «آخرین سامورایی» اثری پرجاذبه و از نظر بصری و موسیقایی به‌یادماندنی است؛ فیلمی که صحنه‌های نبرد تماشایی، بازی مؤثر تام کروز و حضور پرقدرت کن واتانابه را با داستانی دربارهٔ دگرگونی، وفاداری و معنای پیشرفت درهم می‌آمیزد.
در کنار این امتیازها، طولانی‌شدن برخی بخش‌ها، قهرمان‌محوری روایت و تصویر آرمانی سامورایی‌ها مانع از آن می‌شود که اثر به بازنمایی تاریخی کاملاً پیچیده‌ای دست یابد. ارزش فیلم در گرو آن نیست که آن را گزارشی دقیق از تاریخ بدانیم؛ بهتر است آن را حماسه‌ای سینمایی ببینیم که از گذشته برای طرح پرسش‌هایی دربارهٔ هویت و تغییر بهره می‌گیرد.
در این جایگاه، «آخرین سامورایی» هم سرگرم‌کننده است و هم زمینه‌ای برای نقد: فیلمی که با شکوه و صداقت عاطفی خود جذب می‌کند، اما روایتش را نمی‌توان بی‌چون‌وچرا پذیرفت.
« آلگرن، با وجود بیگانگی اولیه، به مرکز تجربه‌ای بدل می‌شود که ریشه در تاریخ و فرهنگ ژاپن دارد. »
ثبت دیدگاه