وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ی مرکزی: رؤیای بازگشت به نقطه‌ی انحراف «ربایش آرابلا» در ظاهر داستان جاده‌ای نامتعارفی است: هالی، زنی جوان که روزهایش را در کاری بی‌افق می‌گذراند، با آرابلا، دختری هشت‌ساله و سرکش، روبه‌رو می‌شود و باور می‌کند این دیدار معنایی فراتر از تصادف دارد. شاید، به گمان او، دخترک همان خودش در کودکی باشد؛ بازگشتی از گذشته برای آن‌که زندگی را از جایی دیگر آغاز کند.

اما فیلمِ کارولینا کاوالی کمتر به سازوکار معمایی این خیال علاقه دارد تا به نیاز روانی‌ای که آن را می‌سازد: میل به یافتن لحظه‌ای که همه‌چیز در آن از مسیر خارج شده است. همین جست‌وجو، پرسشی آشنا را در لباسی غریب پیش می‌کشد: اگر می‌شد به گذشته برگشت، آیا واقعاً می‌دانستیم چه چیزی را باید تغییر دهیم؟

هالی و رؤیای نسخه‌ی دیگرِ خویشتن هالی از آن شخصیت‌هایی است که گم‌گشتگی‌شان نه با اعتراف‌های پرشور، بلکه با مکث‌ها، عادت‌های روزمره و فاصله‌ای که میان آن‌ها و جهان افتاده آشکار می‌شود. خیالِ شکاف در پیوستار فضا و زمان، در این‌جا صرفاً شوخی علمی‌تخیلی نیست؛ صورت‌بندی ذهنی زنی است که نمی‌تواند با مسیر واقعی زندگی‌اش آشتی کند.

او به گذشته فکر می‌کند، اما نه به‌مثابه خاطره‌ای روشن و قابل‌بازیابی؛ گذشته برایش چیزی است که شاید هنوز بتوان با آن مذاکره کرد. این ایده ظرفیت عاطفی قابل‌توجهی دارد، زیرا حسرتِ هالی به رؤیای قهرمانانه‌ی «شروع دوباره» فروکاسته نمی‌شود. او بیشتر می‌خواهد بفهمد چگونه به این نسخه از خودش تبدیل شده است.

« شاید، به گمان او، دخترک همان خودش در کودکی باشد؛ بازگشتی از گذشته برای آن‌که زندگی را از جایی دیگر آغاز کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

مشکل آن‌جاست که فیلم در ترسیم وضعیت روانی او همیشه به همان دقتی که در ساختن فضای بیرونی‌اش نشان می‌دهد، حساس نیست. مرز میان اندوه، بیگانگی و آشفتگی ذهنی گاه مبهم می‌ماند و این ابهام، به‌جای آن‌که همواره به پیچیدگی شخصیت بیفزاید، گاهی او را به نشانه‌ای روایی بدل می‌کند؛ گویی رنجش بیش از آن‌که تجربه‌ای یگانه باشد، وسیله‌ای برای پیش‌بردن بازی خیال‌انگیز فیلم است.

آرابلا؛ کودکِ سرکش و آینه‌ی ناآرام آرابلا فقط کودکی نیست که باید از موقعیتی ناخوشایند رها شود. او با تندی زبان و سرپیچی‌اش، نظم بزرگسالان را به هم می‌زند و به همان اندازه که موضوع مراقبت است، نیرویی فعال و پیش‌بینی‌ناپذیر به شمار می‌رود. رابطه‌اش با پدر نویسنده و خودشیفته، در چند حرکت و برخورد کوتاه تصویری از جهانی می‌سازد که در آن بزرگسالان بیش از آن‌که واقعاً به کودک گوش دهند، مشغول اجرای نقش خود هستند.

قدرت نمادین آرابلا از آن‌جا می‌آید که هالی او را به گذشته‌ی خویش پیوند می‌دهد؛ بااین‌حال، فیلم به‌خوبی می‌داند که این پیوند را نباید یک پاسخ قطعی تلقی کرد. دخترک هم می‌تواند بازتاب کودکیِ هالی باشد و هم انسانی مستقل با خواسته‌ها و سرکشی‌های خودش. این دوگانگی، رابطه را از تمثیلی ساده درباره‌ی آشتی با کودکِ درون دور می‌کند.

بااین‌همه، پیوند میان آن دو همیشه به اندازه‌ی ایده‌ی آغازینش قانع‌کننده از کار درنمی‌آید. برخی لحظه‌ها صمیمیتی لطیف و نامنتظر دارند، اما گاه نزدیکی عاطفی شخصیت‌ها بیشتر مفروض گرفته می‌شود تا آن‌که به‌تدریج و با جزئیات شکل بگیرد. سفر جاده‌ای میان واقعیت و خیال جاده در این فیلم مسیری برای رسیدن به مقصدی روشن نیست؛ فضایی است میان دو وضعیت، جایی که شخصیت‌ها می‌توانند موقتاً از نقش‌های تثبیت‌شده‌شان فاصله بگیرند.

« آرابلا؛ کودکِ سرکش و آینه‌ی ناآرام آرابلا فقط کودکی نیست که باید از موقعیتی ناخوشایند رها شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

سفر هالی و آرابلا نه بر اساس منطق کلاسیک ماجراجویی، بلکه با منطق برخوردهای نامعمول پیش می‌رود. آدم‌ها و مکان‌هایی که در مسیر ظاهر می‌شوند، گاه به‌اندازه‌ی خود دو مسافر غریب‌اند و گاه جهان فیلم را به سمتی می‌برند که مرز میان امر روزمره و خیال به‌آرامی کج می‌شود. یکی از انتخاب‌های دلنشین کاوالی، استفاده از دشت‌های پادان و فضاهای کم‌نام‌ونشان شمال ایتالیاست تا حال‌وهوای سرزمین‌های مرزی را تداعی کند.

جاده‌ها، متل‌ها و مراکز تجاری معمولی، با اندکی تغییر در نام و قاب‌بندی، کیفیتی بی‌مکان پیدا می‌کنند؛ گویی شخصیت‌ها در حاشیه‌ی نقشه‌ای حرکت می‌کنند که هم واقعی است و هم حاصل تخیل آن‌ها. این جغرافیای ناپایدار با حس بی‌ریشگی هالی و آرابلا هماهنگ است. سفر بیرونی، به این ترتیب، پژواکی از سفر ذهنی هالی می‌شود: تلاش برای یافتن جایی که بتوان آن را آغاز تازه نامید.

طنز خشک و جهانِ کج‌تاب طنز فیلم از جنس شوخی‌های پرصدا و ضرباهنگ‌های متعارف نیست. کاوالی بیشتر به سکوت، واکنش‌های دیرهنگام و نامتناسب‌بودن موقعیت‌ها تکیه می‌کند. گاهی صحنه‌ای پس از آن‌که به‌قدر کافی عجیب به نظر رسیده، با ورود شخصیتی تازه یا جزئیاتی نامنتظر مسیر دیگری پیدا می‌کند. حاصل، جهانی است که واقعیتش اندکی از محور خود منحرف شده، اما هرگز کاملاً به رؤیا بدل نمی‌شود.

این شیوه در بهترین لحظاتش سرگرم‌کننده و حتی غافلگیرکننده است. فیلم از عجیب‌بودن به‌عنوان تزئین استفاده نمی‌کند؛ غرابتش با تجربه‌ی شخصیت‌هایی پیوند دارد که در جهان عادی جای محکمی برای خود پیدا نمی‌کنند. طراحی صحنه نیز در ساخت این کیفیت سهم دارد: فضاها گاهی رنگارنگ و نامتعارف‌اند، اما نه آن‌قدر اغراق‌شده که از زندگی روزمره جدا شوند.

« سفر هالی و آرابلا نه بر اساس منطق کلاسیک ماجراجویی، بلکه با منطق برخوردهای نامعمول پیش می‌رود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

موسیقی و نور طبیعی نیز به سفر حسی گرم و روان می‌دهند. بااین‌حال، همین لحن خشک و کج‌تاب می‌تواند فاصله ایجاد کند. وقتی فیلم میان کمدی ابزورد، درام روان‌شناختی و لحظه‌های احساسی جابه‌جا می‌شود، همه‌ی این عناصر همیشه به یک اندازه با یکدیگر سازگار نیستند. بعضی صحنه‌ها بیش از آن‌که از دل رابطه بجوشند، به‌صورت قطعاتی مستقل و خودبسنده جلوه می‌کنند.

بازی‌ها و دشواریِ هم‌نشینی بخش مهمی از جذابیت فیلم بر دوش بازی‌های بندتا پورکارولی و لوکرچیا گولیلمینو است. پورکارولی هالی را با انرژی‌ای مهارشده می‌سازد: زنی که گاه در خیال خود گم می‌شود، اما در لحظه‌های دیگر با خشکی و سرسختی به جهان واکنش نشان می‌دهد. بازی او از توضیح‌دادن شخصیت پرهیز می‌کند و همین خویشتن‌داری با لحن فیلم تناسب دارد.

گولیلمینو نیز به آرابلا سرزندگی و جسارتی می‌بخشد که او را از نقش «کودکِ نمادین» بیرون می‌آورد. دخترک می‌تواند هم بازیگوش و آزارنده باشد و هم آسیب‌پذیر، بی‌آن‌که یکی از این کیفیت‌ها دیگری را حذف کند. کنار هم قرارگرفتن این دو بازیگر، گاه رابطه‌ای دلنشین می‌آفریند: دو آدم از دو سن و موقعیت متفاوت که در زبان مشترکی از لجاجت و تنهایی به هم نزدیک می‌شوند.

اما هماهنگی بازی‌ها همیشه به معنای تکامل کامل رابطه نیست. فیلم بیش از آن‌که لحظه‌به‌لحظه نشان دهد اعتماد میان آن دو چگونه شکل می‌گیرد، بر نیروی ایده‌ی پیوندشان تکیه می‌کند. حضور کریس پاین در نقش پدر آرابلا نیز بخشی از این جهان نامتعارف است؛ بازی او در ایتالیایی، رنگ‌وبویی تازه به نقش می‌دهد، هرچند شخصیت پدر بیشتر در نسبت با نگاه هالی و آرابلا تعریف می‌شود تا به‌عنوان حضوری کاملاً مستقل.

« موسیقی و نور طبیعی نیز به سفر حسی گرم و روان می‌دهند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فرم بصری و ریتم روایت در سطح بصری، فیلم از رنگ‌ولعابی گرم و نور طبیعی بهره می‌گیرد، بی‌آن‌که جهانش را به کارت‌پستالی زیبا تبدیل کند. قاب‌ها گاه ثابت و حساب‌شده‌اند و گاهی با حرکت جاده و تغییر مکان، حس رهایی موقتی به وجود می‌آورند. تضاد میان فضاهای معمولی و جزئیات نامعمول، به طراحی صحنه حالتی شوخ و اندکی ناآرام می‌دهد.

تصویر در این‌جا صرفاً پس‌زمینه‌ی گفت‌وگوها نیست؛ کمک می‌کند تا احساس بی‌جایی شخصیت‌ها در محیط نیز دیده شود. ریتم روان اثر مانع از آن می‌شود که سفر به مجموعه‌ای فرساینده از مکث‌های ابزورد تبدیل شود. بااین‌حال، روان‌بودن روایت همیشه به معنای انسجام آن نیست. فیلم بعضی ایده‌ها را با ظرافت طرح می‌کند و سپس پیش از آن‌که پیامد عاطفی‌شان کاملاً شکل بگیرد، به سراغ موقعیت تازه‌ای می‌رود.

این شتاب گاه به سرزندگی سفر کمک می‌کند و گاه فرصت رسوب‌کردن احساس را از بین می‌برد. حاصل، اثری است که از نظر تماشا دلپذیر و خوش‌حرکت است، اما از نظر پیوند میان بخش‌های روایی اندکی نابرابر می‌ماند. محدودیت‌ها و وعده‌ی برآورده‌نشده بزرگ‌ترین محدودیت «ربایش آرابلا» نه فقدان ایده، بلکه ناتوانی گاه‌به‌گاهش در تبدیل ایده به تجربه‌ای عاطفیِ یکپارچه است.

استعاره‌ی بازگشت به کودکی، سفر نامتعارف و دوستی میان دو روح گم‌گشته، هر یک به‌تنهایی ظرفیت فراوان دارند؛ اما کنار هم قرارگرفتنشان همیشه به کشفی تازه نمی‌انجامد. ناهماهنگی لحن می‌تواند تماشاگر را میان خنده، دل‌نگرانی و تأثر معلق نگه دارد، بی‌آن‌که این تعلیق در همه‌ی لحظه‌ها ثمربخش باشد.

« قاب‌ها گاه ثابت و حساب‌شده‌اند و گاهی با حرکت جاده و تغییر مکان، حس رهایی موقتی به وجود می‌آورند. »

جمع‌بندی

پرداخت وضعیت روانی هالی نیز به ظرافت بیشتری نیاز داشت. فیلم حق دارد واقع‌گرایی پزشکی را هدف خود نداند، اما وقتی آشفتگی ذهنی به محور تجربه‌ی شخصیت بدل می‌شود، نوع نگاه اثر اهمیت پیدا می‌کند. این‌جا مرز میان تصویر شاعرانه‌ی بحران و ساده‌سازی آن گاه روشن نیست. همچنین، فرجام کلی داستان برای بسیاری از تماشاگران زودتر از موعد قابل‌حدس خواهد بود و آن‌قدر نیروی احساسی ندارد که همه‌ی پراکندگی‌های مسیر را به تجربه‌ای کاملاً رضایت‌بخش بدل کند.

این ضعف‌ها فیلم را بی‌ارزش نمی‌کنند؛ بیشتر نشان می‌دهند که اثر در رسیدن به تمام ظرفیت عاطفی و روایی خود ناکام می‌ماند. جمع‌بندی «ربایش آرابلا» فیلمی درباره‌ی امکان بازگشت نیست، بلکه درباره‌ی نیاز انسان به تصور آن است. کارولینا کاوالی با طنزی خشک، فضایی گرم و جاده‌ای کج‌تاب، دو شخصیت را کنار هم می‌نشاند تا حسرت، سرکشی و تنهایی را در قالب سفری نامعمول بررسی کند.

بازی‌های پرانرژی پورکارولی و گولیلمینو و طراحی جهان بصری، تماشای اثر را جذاب نگه می‌دارند؛ اما ناپایداری لحن، پرداخت مبهم رنج هالی و پیوند عاطفی‌ای که گاه بیشتر وعده داده می‌شود تا س

« پرداخت وضعیت روانی هالی نیز به ظرافت بیشتری نیاز داشت. »