وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت شخصیتی که برای حاشیه ساخته شده بود «The Jesus Rolls» با شخصیتی وارد می‌شود که پیش‌تر در حافظهٔ سینمادوستان به‌واسطهٔ حضور کوتاه، اما پررنگش در «The Big Lebowski» جا گرفته بود. جان تورتورو این‌بار نه‌فقط نقش عیسی کوئینتانا را بازی می‌کند، بلکه کارگردانی و نگارش فیلم را نیز بر عهده دارد؛ تصمیمی که از همان ابتدا دو انتظار متفاوت می‌سازد: تماشاگر ممکن است در پی احیای حال‌وهوای کمدی برادران کوئن باشد، حال آن‌که فیلم بیشتر به ماجرایی مستقل و آزادگرد دربارهٔ آدم‌هایی حاشیه‌ای و بی‌قرار میل می‌کند.

این اثر همچنین با فیلم فرانسوی «Going Places» پیوند دارد و همین دوگانهٔ خاستگاه، بخشی از هویت نامتوازن آن را شکل می‌دهد. طرحی ساده برای سفری بی‌قرار چند ساعت پس از آزادی از زندان، عیسی دوباره با پیتی همراه می‌شود و در مسیر، ماری به آن‌ها می‌پیوندد. دزدی‌های کوچک، گریز از پیامدهای رفتارهای نسنجیده و کشش‌های عاشقانه، حرکت سه شخصیت را پیش می‌برند؛ اما فیلم به‌جای ساختن پیرنگی پرگره و فزاینده، مجموعه‌ای از موقعیت‌ها و برخوردهای پراکنده را کنار هم می‌چیند.

این انتخاب، در آغاز، می‌تواند با روحیهٔ شخصیت‌ها هماهنگ به نظر برسد: آن‌ها نه نقشه‌ای بلندمدت دارند و نه چندان به فردا می‌اندیشند. بااین‌حال، بی‌قیدیِ کاراکترها به‌خودی‌خود جای انسجام روایی را نمی‌گیرد. ماجراها اغلب چنان از یکدیگر جدا می‌مانند که مسیر سفر، بیش از آن‌که به دگرگونی یا کشف تازه‌ای منجر شود، به رشته‌ای از توقف‌ها و انحراف‌ها شباهت پیدا می‌کند.

« بااین‌حال، بی‌قیدیِ کاراکترها به‌خودی‌خود جای انسجام روایی را نمی‌گیرد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم می‌خواهد بی‌هدف‌بودن را به سبک بدل کند، اما همیشه نمی‌تواند نشان دهد این بی‌هدفی چه معنای دراماتیکی دارد. عیسی کوئینتانا؛ جاذبه و محدودیت نیرومندترین عنصر فیلم، بی‌تردید حضور تورتورو در نقش عیسی است. او شخصیت را با لهجه، مکث‌ها، حرکات و اعتمادبه‌نفس نمایشی‌اش به‌سرعت از دیگران متمایز می‌کند.

حتی وقتی موقعیت پیرامونش چندان جذاب نیست، جزئیات اجرایی او توجه را نگه می‌دارند؛ گویی عیسی در هر جمعی صحنه را از آنِ خود می‌داند، بی‌آن‌که لازم باشد این برتری را با منطق یا تدبیر اثبات کند. اما همین امتیاز، سویه‌ای محدودکننده هم دارد. شخصیتی که در حضوری کوتاه به‌یادماندنی شده بود، اکنون باید بار یک فیلم بلند را بر دوش بکشد.

تورتورو با مهارت از نشانه‌های آشنای نقش استفاده می‌کند، ولی بازآفرینی تکیه‌کلام‌ها و رفتارهای مشخص، به‌تنهایی برای گسترش جهان درونی عیسی کافی نیست. فیلم گاه چنان به ظاهر و منش بیرونی او تکیه می‌کند که امکان شناخت پیچیدگی‌هایش کم‌رنگ می‌شود. نتیجه، حضوری پررنگ و سرگرم‌کننده است که لزوماً به شخصیتی عمیق‌تر تبدیل نمی‌شود.

« فیلم می‌خواهد بی‌هدف‌بودن را به سبک بدل کند، اما همیشه نمی‌تواند نشان دهد این بی‌هدفی چه معنای دراماتیکی دارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

جمع نامتعارف و شیمی ناپایدار پیتی و ماری، در کنار عیسی، مجموعه‌ای ناهمگون می‌سازند؛ گروهی که جذابیت بالقوه‌اش از برخورد خلق‌وخوهای متفاوت می‌آید. بازی بابی کاناواله به پیتی نوعی درماندگی و خوش‌باشیِ توأمان می‌دهد و آدری توتو نیز در نقش ماری، انرژی سبکی به فیلم می‌بخشد. در کنار آن‌ها، حضور بازیگرانی چون سوزان ساراندون، کریستوفر واکن و جون هم نیز به جهان فیلم رنگی پرستاره و گاه غافلگیرکننده می‌افزاید.

بااین‌همه، شیمی میان شخصیت‌ها یکدست نیست. گاهی گروه به جمعی زنده بدل می‌شود که رابطه‌هایش از دل لحظه‌های مشترک شکل می‌گیرد؛ گاهی هم هر بازیگر انگار در فیلم متفاوتی حضور دارد. ماری، به‌ویژه، می‌توانست نیرویی باشد که مسیر عیسی و پیتی را از تکرار بیرون می‌آورد، اما فیلم برای پیوندی عاطفی و باورپذیر میان این سه، فرصت کافی فراهم نمی‌کند.

صمیمیت‌هایی که پدید می‌آیند، بیشتر در لحظه می‌درخشند تا آن‌که به تحول ماندگاری بینجامند. کمدی‌ای که همیشه به مقصد نمی‌رسد طنز فیلم بر بی‌پروایی، رفتارهای نامتعارف و تفاوت میان خودپنداری شخصیت‌ها و آشفتگی واقعی زندگی‌شان تکیه دارد. این جنس شوخی گاهی با چهرهٔ جدی بازیگران و پوچی موقعیت‌ها کار می‌کند، اما زمان‌بندی و پرداخت آن همیشه دقیق نیست.

« بااین‌همه، شیمی میان شخصیت‌ها یکدست نیست. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

برخی لحظه‌ها به‌جای آن‌که از دل رابطه‌ها یا پیامدهای کنش‌ها خنده بسازند، صرفاً عجیب می‌مانند؛ انگار فیلم انتظار دارد نامتعارف‌بودن صحنه به‌تنهایی کافی باشد. از همین‌جا فاصلهٔ اثر با انتظاری که ممکن است از یک کمدی جنایی پرتحرک پدید آید، آشکار می‌شود. فیلم نه پیوسته خنده‌دار است و نه تعلیق جنایی‌اش را جدی دنبال می‌کند.

تماشاگرانی که بیش از هر چیز دنبال طنز منسجم و پرضرباهنگ باشند، احتمالاً با لحظه‌های کم‌رمق و شوخی‌هایی روبه‌رو می‌شوند که اثرگذاری‌شان نابرابر است. در مقابل، مخاطبی که از برخورد با جهانی شلخته و اندکی نامعقول لذت می‌برد، ممکن است در همین بی‌قاعدگی‌ها جذابیتی پیدا کند. لحن آزاد، ریتم کند «The Jesus Rolls» به فضای رها و کم‌قانون خود وفادار می‌ماند.

فیلم گاهی از آشوب ماجرا فاصله می‌گیرد و به لحظه‌هایی آرام‌تر و صمیمی‌تر رو می‌آورد؛ مکث‌هایی که اجازه می‌دهند شخصیت‌ها برای مدتی از نمایش و دردسر دست بکشند. این لحظه‌ها نشان می‌دهند اثر ظرفیت ساختن نوعی نزدیکی عاطفی را دارد، حتی اگر نتواند آن را در سراسر روایت حفظ کند. مسئله آن است که ریتم کند فیلم همیشه با تأمل همراه نیست.

« از همین‌جا فاصلهٔ اثر با انتظاری که ممکن است از یک کمدی جنایی پرتحرک پدید آید، آشکار می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

وقتی صحنه‌ای به شخصیت‌ها یا فضای اثر چیزی نمی‌افزاید، مکث به درنگی بی‌حاصل بدل می‌شود. تکرار موقعیت‌های عجیب نیز به‌تدریج از نیروی غافلگیری می‌کاهد: آنچه در آغاز نشانه‌ای از آزادی و بی‌پروایی است، در ادامه ممکن است به پراکندگی و فرسودگی بینجامد. فیلم گاه به‌جای آن‌که از هر ماجرا معنایی تازه بیرون بکشد، صرفاً به ماجرای بعدی می‌لغزد.

میراث «The Big Lebowski» و استقلال دشوار سایهٔ «The Big Lebowski» هم فرصت فیلم است و هم باری بر دوش آن. بازگشت عیسی برای مخاطب آشنا با آن اثر، زمینه‌ای فوری برای کنجکاوی فراهم می‌کند؛ اما این آشنایی ممکن است توقعی ایجاد کند که فیلم حاضر، با لحن و ساختار متفاوتش، قصد برآوردنش را ندارد.

«The Jesus Rolls» نه بازسازیِ کامل جهان برادران کوئن است و نه ادامه‌ای که همهٔ ویژگی‌های آن را بسط دهد. فیلم بیشتر می‌کوشد عیسی را در فضایی نزدیک به کمدی جاده‌ای و ماجرای آزادِ شخصیت‌های بی‌قرار قرار دهد. این استقلال، در اصل، می‌توانست امتیاز باشد؛ زیرا شخصیت را از نقشِ یک شوخی کوتاه بیرون می‌آورد و فرصتی برای تجربه‌ای تازه فراهم می‌کند.

« وقتی صحنه‌ای به شخصیت‌ها یا فضای اثر چیزی نمی‌افزاید، مکث به درنگی بی‌حاصل بدل می‌شود. »

جمع‌بندی

مشکل آن‌جاست که فیلم میان دو خواست گرفتار می‌شود: از یک‌سو می‌خواهد بر جذابیت آشنای عیسی تکیه کند و از سوی دیگر، مسیری جداگانه برود. پیوند میان این دو گاهی طبیعی و گاهی الحاقی به نظر می‌رسد؛ در نتیجه، اثر نه کاملاً از گذشته رها می‌شود و نه از آن بهره‌ای می‌گیرد که جهان تازه‌اش را غنی‌تر کند.

جمع‌بندی «The Jesus Rolls» فیلمی است با ایده‌ای بالقوه جذاب، بازیگری پرحضور در مرکز و گروهی از شخصیت‌های نامتعارف که هر از گاه جان تازه‌ای به سفر می‌بخشند. فضای آزاد و لحظه‌های آرامش، آن را از یک کمدی جنایی متعارف دور می‌کند و به تجربه‌ای عجیب و ناپیش‌بینی بدل می‌سازد. بااین‌حال، پراکندگی داستان، شوخی‌های نابرابر و ریتمی که گاهی بیش از اندازه کش می‌آید، مانع می‌شوند این ویژگی‌ها به کلیتی منسجم تبدیل شوند.

ارزش فیلم بیش از آن‌که در پیرنگ یا عمق شخصیت‌پردازی باشد، در تماشای تورتورو و آمادگی‌اش برای بردن عیسی به قلمرویی تازه نهفته است. برای مخاطبی که از روایت‌های آشفته و شخصیت‌های بی‌قاعده روی‌گردان نیست، اثر می‌تواند لحظه‌هایی سرگرم‌کننده و صمیمی داشته باشد؛ اما برای کسی که در پی تداوم شوخ‌طبعی دقیق و انسجام جهان «The Big Lebowski» است، این سفر احتمالاً کمتر از انتظار به مقصد می‌رسد.