وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم و وفاداری به متن اقتباس Anthony Asquith از نمایشنامهٔ Oscar Wilde، بیش از آنکه بکوشد جهان نمایش را به زبانی کاملاً تازه و سینمایی بازآفرینی کند، بر نیروی همان متن نمایشی تکیه دارد: گفت‌وگوهای برق‌آسا، برخوردهای حساب‌شده و شخصیتی که هرکس در آن می‌کوشد ظاهر خود را چون نقابی آراسته حفظ کند.

فیلم در انگلستان دههٔ ۱۸۹۰ می‌گذرد و از ماجرای دو مرد جوان بهره می‌گیرد که هر دو پشت نام «ارنست» پنهان می‌شوند؛ اما جاذبهٔ اصلی اثر نه در خودِ ترفند داستانی، بلکه در شیوه‌ای است که این ترفند، مناسبات اجتماعی و عادت‌های زبانی شخصیت‌ها را به بازی می‌گیرد. فیلم به متن Wilde وفادار می‌ماند و در عین حال با تقسیم برخی بخش‌ها به صحنه‌های کوتاه‌تر، اندکی تنوع بصری به ساختار نمایشی می‌بخشد.

این وفاداری هم امتیاز فیلم است و هم محدودیتش. از یک سو، شوخی‌ها و جمله‌بندی‌های Wilde دست‌نخورده و پرطنین باقی می‌مانند؛ از سوی دیگر، تماشاگر گاهی بیش از آنکه با روایتی سینمایی روبه‌رو باشد، احساس می‌کند در برابر نمایشی خوش‌ساخت نشسته است که دوربین آن را ثبت کرده. با این همه، فیلم از این خصلت نمی‌گریزد و حتی می‌توان گفت آن را به بخشی از هویت خود بدل می‌کند.

طنز؛ بازی با جدیت و ظاهر طنز فیلم از تضادی دلپذیر نیرو می‌گیرد: شخصیت‌ها دربارهٔ موضوعاتی کوچک و گاه پیش‌پاافتاده با چنان جدیتی سخن می‌گویند که گویی سرنوشت جامعه به آن‌ها وابسته است. همین فاصله میان لحن رسمی و مضمون سبک، فضای کمدی را می‌سازد. نام، اعتبار خانوادگی، ازدواج و آداب معاشرت در این جهان صرفاً موضوع گفت‌وگو نیستند؛ هرکدام وسیله‌ای‌اند برای سنجیدن جایگاه اجتماعی و کنترل تصویری که دیگران از فرد دارند.

« این وفاداری هم امتیاز فیلم است و هم محدودیتش. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

Wilde از شوخی برای حمله‌ای مستقیم و خشمگین استفاده نمی‌کند. تیغ او ظریف‌تر است: شخصیت‌ها را وامی‌دارد معیارهایی را با اطمینان بیان کنند که پوچی‌شان از خودِ بیان آشکار می‌شود. فیلم نیز به‌جای توضیح دادن این نقد، اجازه می‌دهد تناقض‌ها در گفت‌وگوها و رفتارهای مؤدبانه جلوه‌گر شوند. بدین‌ترتیب، آداب معاشرت هم موضوع طنز است و هم ابزار آن؛ هرچه شخصیت‌ها بیشتر بکوشند منظم، محترم و قابل‌پیش‌بینی به نظر برسند، بازیگوشی اثر آشکارتر می‌شود.

گروه بازیگران و نیروی اجرا در اثری که بخش بزرگی از لذت آن به کلام وابسته است، بازیگران باید جمله‌ها را نه فقط درست ادا کنند، بلکه وزن و آهنگ هر مکث و تأکید را نیز دریابند. گروه بازیگران فیلم از این آزمون سربلند بیرون می‌آید. Michael Redgrave در نقش Jack Worthing، آراستگی و خودداری لازم برای مردی را عرضه می‌کند که می‌کوشد نظم ظاهری زندگی‌اش را حفظ کند.

Michael Denison در نقش Algernon Moncrieff، سبکی و شیطنتی متفاوت به صحنه می‌آورد؛ حضور او گفت‌وگوها را از حالت مبادلهٔ صرفِ جمله‌های بامزه بیرون می‌کشد و به آن‌ها ضرباهنگی بازیگوشانه می‌دهد. Joan Greenwood و Dorothy Tutin نیز به دو شخصیت زن مرکز ماجرا، تمایزی خوشایند می‌بخشند. یکی از سرچشمه‌های کمدی فیلم این است که خواسته‌های عاشقانهٔ این زنان با معیارهایی نامتعارف و در عین حال کاملاً جدی بیان می‌شود.

اجرای آن‌ها این تناقض را حفظ می‌کند، بی‌آنکه شخصیت‌ها را به کاریکاتورهایی بی‌روح فروبکاهد. در میان بازیگران، Edith Evans در نقش Lady Bracknell حضوری به‌ویژه ماندگار دارد. صدای محکم، مکث‌های دقیق و اقتدار کمیک او، هر ورودش را به رویدادی نمایشی تبدیل می‌کند. Margaret Rutherford نیز با حضوری کنترل‌شده، به بافت گروهی فیلم رنگ می‌افزاید.

« Wilde از شوخی برای حمله‌ای مستقیم و خشمگین استفاده نمی‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

کارگردانی و ساخت فضای بصری کارگردانی Asquith بر نظم و مهار استوار است. او برای انتقال شوخی‌ها به حرکت‌های پرشتاب یا شگردهای آشکار سینمایی متوسل نمی‌شود؛ بیشتر می‌گذارد ترکیب بازیگران در قاب، جابه‌جایی نگاه‌ها و ریتم کلام مسئول پیشبرد صحنه باشند. این انتخاب با جهان فیلم تناسب دارد: آدم‌هایی که رفتارشان تابع قواعد اجتماعی است، در محیط‌هایی محصور و آراسته با یکدیگر روبه‌رو می‌شوند و از دل همین کنترل، بی‌نظمی کمیک بیرون می‌آید.

فیلم به رنگی‌بودن تصویر نیز با خویشتن‌داری پاسخ می‌دهد. رنگ‌ها به‌جای آنکه جلوه‌گری کنند، به تجمل مهار‌شدهٔ فضا و لباس‌ها خدمت می‌کنند؛ نتیجه، جهانی خوش‌آراسته است که در آن نظم بیرونی با آشفتگی پنهان روابط شخصیت‌ها تضاد پیدا می‌کند. طراحی صحنه و لباس، حال‌وهوای اشرافی و رسمی را می‌سازد، اما به‌ندرت فضا را به جاذبه‌ای مستقل از بازی و متن بدل می‌کند.

بخشی از تصویربرداری در فضاهای محدودتر می‌گذرد و همین محدودیت، حس صحنه‌ای و محصور فیلم را تقویت می‌کند. ریتم و محدودیت‌های سینمایی اتکای فیلم به کلام، در بهترین لحظاتش به امتیازی بزرگ تبدیل می‌شود. دیالوگ‌ها چنان موجز و دقیق‌اند که هر جمله می‌تواند هم شوخی مستقلی باشد و هم بخشی از رقابت میان شخصیت‌ها.

اما همین ویژگی گاهی ریتم را کند می‌کند. هنگامی که صحنه‌ای بیش از اندازه به رفت‌وبرگشت کلامی وابسته می‌شود، فیلم کمتر از امکانات حرکت، فاصله و تغییر میزانسن بهره می‌گیرد. برای تماشاگرانی که از اقتباس سینمایی انتظار گسترش جهان داستان و تنوع تصویری بیشتری دارند، برخی بخش‌ها ممکن است ایستا به نظر برسند.

« کارگردانی و ساخت فضای بصری کارگردانی Asquith بر نظم و مهار استوار است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بااین‌حال، این ایستایی را نباید صرفاً نشانهٔ بی‌توجهی کارگردان دانست. جهان فیلم جهانی است که در آن شخصیت‌ها به ظاهرِ درست و جایگاهِ درست اهمیت می‌دهند؛ بنابراین قاب‌های منظم و فضاهای کم‌تحرک می‌توانند بازتابی از همین نظم قراردادی باشند. مشکل زمانی پدید می‌آید که این هماهنگی میان فرم و مضمون، به یکنواختی بدل شود.

فیلم در لحظاتی که اجراها و دیالوگ‌ها به‌تنهایی بار صحنه را بر دوش می‌کشند، همچنان سرگرم‌کننده است؛ اما در بخش‌هایی دیگر، احساس می‌شود تصویر می‌توانست سهم فعال‌تری در طنز داشته باشد. معنای نام و نمایش هویت بازی با نام «ارنست» تنها موتور سوءتفاهم‌ها نیست؛ به‌تدریج پرسشی دربارهٔ فاصلهٔ میان نام، شخصیت و اعتبار اجتماعی پیش می‌کشد.

در این جهان، آنچه دیگران دربارهٔ فرد می‌دانند ممکن است به اندازهٔ حقیقت زندگی او اهمیت داشته باشد، یا حتی بیش از آن. شخصیت‌ها با ساختن روایت‌هایی دربارهٔ خود، می‌کوشند از محدودیت‌ها بگریزند؛ اما همان روایت‌ها آنان را در شبکه‌ای از انتظارها و نقش‌های تازه گرفتار می‌کنند. فیلم این مضمون را با سنگینی فلسفی دنبال نمی‌کند و بهتر هم همین است.

موضوع در دل کمدی باقی می‌ماند و از راه بازی‌های زبانی و کنش‌های کوچک شکل می‌گیرد. جدیت اجتماعی شخصیت‌ها، در کنار میلشان به فریبکاری و پنهان‌کاری، تناقضی می‌سازد که تماشاگر را به خنده وامی‌دارد و هم‌زمان تصویری دقیق از جامعه‌ای ارائه می‌دهد که بیش از واقعیت، به آداب و برچسب‌ها اعتماد دارد.

« بااین‌حال، این ایستایی را نباید صرفاً نشانهٔ بی‌توجهی کارگردان دانست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

جمع‌بندی The Importance of Being Earnest محصولی است که آگاهانه به ریشهٔ نمایشی خود وفادار می‌ماند. قوت اصلی آن در گفت‌وگوهای هوشمندانه، بازی‌های سنجیده و لحن دقیقی است که میان ظرافت و هجو تعادل برقرار می‌کند. اجرای Edith Evans و همراهی گروه بازیگران، متن Wilde را از سطح مجموعه‌ای از جمله‌های مشهور فراتر می‌برد و به آن شور و کشاکش می‌بخشد.

طراحی آراستهٔ فضاها و لباس‌ها نیز محیطی مناسب برای طنز طبقاتی فیلم فراهم می‌کند. در مقابل، محدودیت مکانی، ایستایی بعضی صحنه‌ها و وابستگی فراوان به دیالوگ ممکن است برای برخی تماشاگران تجربه‌ای کم‌تحرک بسازد. فیلم همیشه نمی‌کوشد نمایشنامه را به زبانی کاملاً سینمایی ترجمه کند؛ گاه ترجیح می‌دهد ارزش همان اجرای نمایشی را حفظ کند.

اما اگر این ویژگی با انتظار مناسب دیده شود، به‌جای نقصی تعیین‌کننده، بخشی از جذابیت اثر خواهد بود: کمدی‌ای شیک، پرکلام و سرزنده که با لبخندی مؤدبانه، قواعد جدیِ جامعهٔ خود را به بازی می‌گیرد.

« جمع‌بندی The Importance of Being Earnest محصولی است که آگاهانه به ریشهٔ نمایشی خود وفادار می‌ماند. »