وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم در سینمای جنگی «The Frogmen» ساختهٔ لوید بیکن، درام جنگی سیاه‌وسفیدی است که جنگ جهانی دوم را از زاویه‌ای کمتر متعارف می‌نگرد: نه از میدان نبردی گسترده و پر از لشکرها، بلکه از فضای محدود کشتی و مأموریت‌های پنهانی زیر سطح آب. داستان با ورود جان لارنس، فرمانده‌ای منضبط، به واحد تخریب زیرآبی نیروی دریایی آغاز می‌شود؛ گروهی که هنوز با مرگ فرمانده پیشین خود کنار نیامده و جانشین تازه را با سوءظن می‌نگرد.

این موقعیت، زمینه‌ای آشنا برای کشمکش میان فرمانده و افراد تحت امر او فراهم می‌کند، اما فیلم می‌کوشد آن را در محیطی ویژه و کمتر دیده‌شده پیش ببرد. اثر در سال‌های پس از جنگ ساخته شده و نگاهش به سربازان، بیش از آنکه بر وحشت و بی‌معنایی نبرد تمرکز کند، بر انضباط، وظیفه و همبستگی گروهی استوار است.

از همین رو، فیلم را باید هم ماجرایی جنگی دانست و هم تصویری از ارزش‌های نظامی دوران خود؛ تصویری که گاهی به ستایش مستقیم از نیروهای دریایی نزدیک می‌شود. کشمکش فرمانده و گروه هستهٔ دراماتیک فیلم، برخورد جان لارنس با خدمه‌ای است که فقدان فرمانده پیشین را به شکلی عاطفی و جمعی تجربه می‌کنند.

روایت و ریتم؛ جریان داستان

مقاومت آنان صرفاً نافرمانی نیست؛ نوعی وفاداری به گذشته و اندوهی است که به خصومت با تازه‌وارد بدل شده. لارنس نیز در آغاز، با سخت‌گیری و تأکید بر مقررات، راه آسانی برای نزدیک‌شدن به افرادش انتخاب نمی‌کند. فیلم از همین تنش برای ساختن موقعیت‌های پرکشمکش بهره می‌گیرد: فرمانده باید در عمل نشان دهد که تصمیم‌هایش تنها حاصل خشک‌اندیشی نیست، و افراد گروه باید میان رنجش شخصی و نیاز عملی به همکاری تعادل برقرار کنند.

بااین‌حال، مسیر این رابطه چندان غافلگیرکننده نیست. الگوی «فرماندهٔ تازه‌ای که باید اعتماد سربازان را به دست آورد» از همان ابتدا آشناست و فیلم پیچش روان‌شناختی چشمگیری به آن نمی‌افزاید. تعارض‌ها بیشتر در سطح رفتار و فرمان‌برداری باقی می‌مانند تا اینکه به کاوشی عمیق در سوگ، قدرت یا مسئولیت بدل شوند.

با وجود این محدودیت، تقابل میان انضباط رسمی لارنس و تجربهٔ میدانی افرادش، موتور روایی مؤثری برای پیش‌برد داستان است. بازی‌ها و کیفیت شخصیت‌پردازی ریچارد ویدمارک نقش لارنس را با ترکیبی از خشکی، اقتدار و خویشتن‌داری بازی می‌کند. او فرمانده‌ای را می‌سازد که در ظاهر فاصله‌گذار است، اما تمام شخصیتش به خشونت و سخت‌گیری تقلیل نمی‌یابد.

« مقاومت آنان صرفاً نافرمانی نیست؛ نوعی وفاداری به گذشته و اندوهی است که به خصومت با تازه‌وارد بدل شده. »

شخصیت‌ها و اجرا

ویدمارک در مکث‌ها و واکنش‌های سنجیده، نشانه‌هایی از محاسبه و مسئولیت‌پذیری می‌گنجاند؛ همین ظرافت نسبی، شخصیت را از یک فرماندهٔ کلیشه‌ایِ صرفاً مستبد اندکی فراتر می‌برد. دانا اندروز در نقش جیک فلانیگن، نیروی مقاوم و عاطفی گروه را نمایندگی می‌کند و در برابر آرامش سرد لارنس، حضوری گرم‌تر و سرسخت‌تر دارد.

تضاد بازی این دو بازیگر، تنش میان فرمانده و افراد واحد را ملموس‌تر می‌سازد. گری مریل نیز در نقش پیت وینسنت، به فضای داستان تعادل می‌دهد. بااین‌همه، بسیاری از اعضای گروه بیش از آنکه شخصیت‌هایی با گذشته و مسیر فردی مستقل باشند، به تیپ‌هایی در یک جمع نظامی شباهت دارند. فیلم از گروه تصویری زنده می‌سازد، اما به ندرت برای شناخت عمیق هر یک از افراد مکث می‌کند.

تعلیق مأموریت‌ها و فضای زیرآب جذاب‌ترین بخش‌های «The Frogmen» هنگامی شکل می‌گیرند که روایت از کشمکش‌های روی عرشه فاصله می‌گیرد و غواصان را به دل مأموریت می‌برد. حرکت محتاطانه در آب، محدودیت دید، وابستگی اعضای گروه به یکدیگر و حساسیت تجهیزات، تعلیقی می‌آفریند که به انفجارهای پیاپی نیاز ندارد.

« تضاد بازی این دو بازیگر، تنش میان فرمانده و افراد واحد را ملموس‌تر می‌سازد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

خطر در اینجا اغلب از سکوت و ناآگاهی برمی‌خیزد: تماشاگر همانند غواصان نمی‌داند در چند قدمی آنان چه چیزی پنهان است و هر حرکت نادرست چه پیامدی خواهد داشت. جزئیات عملیات و نمایش ابزارها به فیلم حسی نیمه‌مستند می‌دهند. اثر به‌جای آنکه همه‌چیز را به گفت‌وگو بسپارد، گاه از حرکت دوربین، صدای محیط و نمایش مراحل کار برای توضیح خطر استفاده می‌کند.

این دقت فنی، به‌ویژه در صحنه‌های زیرآبی، تماشاگر را به فضای مأموریت نزدیک می‌کند. تصاویر سیاه‌وسفید نیز با سایه‌ها و تیرگی آب سازگارند و به ناشناخته‌بودن محیط می‌افزایند. البته برخی جلوه‌ها و شیوه‌های فیلم‌برداری امروز آشکارا متعلق به زمان خود به نظر می‌رسند؛ اما همین که فیلم توانسته فضای زیرآب را به بخشی زنده از درام تبدیل کند، از امتیازهای ماندگار آن است.

کارگردانی، ریتم و ساختار روایی لوید بیکن روایت را با تمرکز بر واحد نظامی و مأموریت‌های پیاپی پیش می‌برد. ساختار فیلم تا حدی اپیزودیک است: تنش میان افراد، آماده‌سازی عملیاتی و مواجهه با خطر، هر بار بخشی از مسیر گروه را شکل می‌دهد. این ساختار به فیلم امکان می‌دهد محیط کاری غواصان را از چند زاویه نشان دهد، اما گاهی پیوند میان مأموریت‌ها و تحول شخصیت‌ها را کم‌رنگ می‌کند.

« جزئیات عملیات و نمایش ابزارها به فیلم حسی نیمه‌مستند می‌دهند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در نتیجه، بعضی بخش‌ها بیش از آنکه به یک حرکت دراماتیک پیوسته خدمت کنند، همچون نمونه‌هایی جداگانه از فعالیت واحد به نظر می‌رسند. ریتم نیز یکدست نیست. صحنه‌های مأموریت، به‌ویژه آنجا که سکوت و خطر بر گفت‌وگو غلبه می‌کند، کشش قابل‌توجهی دارند؛ اما بخش‌های توضیحی و روابط میان شخصیت‌ها گاه با شتاب کمتری پیش می‌روند.

فیلم در ایجاد هیجان، بیشتر به جزئیات فنی و موقعیت خطرناک متکی است تا به پیچیدگی داستانی. این انتخاب برای برخی تماشاگران جذاب خواهد بود و برای برخی دیگر، به‌خصوص مخاطبی که انتظار تحول شخصیتی پرلایه دارد، محدودکننده. نگاه تاریخی و لحن تبلیغاتی فیلم با همکاری نیروی دریایی آمریکا ساخته شده و موضوع آن نیز واحد تخریب زیرآبی است؛ یگانی که در جنگ برای شناسایی موانع ساحلی و آماده‌سازی مسیر فرود نیروها فعالیت می‌کرد.

این زمینه به روایت اعتبار عملیاتی می‌بخشد، اما در عین حال بر لحن اثر اثر می‌گذارد: گروه غالباً با هیبت و ستایش تصویر می‌شود و دشواری کارشان به تأکیدی بر شهامت، انضباط و برادری نظامی تبدیل می‌شود. این نگاه، بخشی از ارزش تاریخی فیلم است و بخشی از محدودیت آن. «The Frogmen» بیش از آنکه پرسش‌های پیچیده‌ای درباره جنگ مطرح کند، می‌خواهد توانایی و روحیهٔ گروه را نشان دهد.

« فیلم در ایجاد هیجان، بیشتر به جزئیات فنی و موقعیت خطرناک متکی است تا به پیچیدگی داستانی. »

جمع‌بندی

دشمن و پیامدهای سیاسی جنگ چندان در مرکز توجه نیستند؛ میدان اصلی درام، رابطهٔ اعضای گروه با یکدیگر و خطرهای کار تخصصی آنان است. برای تماشاگر امروز، لحظاتی از این لحن ممکن است کهنه یا آشکارا ستایش‌آمیز جلوه کند. بااین‌حال، فیلم همچنان سندی دیدنی از شیوهٔ روایت جنگ در سینمای عامه‌پسند اوایل دههٔ پنجاه میلادی است.

جمع‌بندی «The Frogmen» در شخصیت‌پردازی و تازگی داستان به اثری پیشرو بدل نمی‌شود؛ تعارض اصلی‌اش قابل‌پیش‌بینی است و بسیاری از شخصیت‌ها فرصت نمی‌یابند از مرز نقش‌های آشنای نظامی فراتر بروند. ریتم نیز در بخش‌هایی کند می‌شود و نگاه ستایشگرانهٔ فیلم به خدمت نظامی ممکن است فاصلهٔ مخاطب معاصر را با آن بیشتر کند.

اما فیلم در چیزی که بیش از همه به آن نیاز دارد موفق است: ساختن تعلیق از سکوت، آب تیره و کار گروهی دقیق. بازی ویدمارک و اندروز به رابطهٔ فرمانده و افرادش تنش می‌بخشد، و نمایش جزئیات مأموریت‌ها به اثر هویتی متمایز می‌دهد. تماشاگرانی که به درام‌های جنگی کلاسیک، تاریخ سینمای نظامی یا تصویرهای اولیهٔ سینما از عملیات زیرآبی علاقه‌مندند، در آن اثری دیدنی خواهند یافت؛ نه شاهکاری بی‌نقص، بلکه ماجرایی خوش‌ساخت با فضایی خاص و لحظاتی پرکشش.

« برای تماشاگر امروز، لحظاتی از این لحن ممکن است کهنه یا آشکارا ستایش‌آمیز جلوه کند. »