نقد و بررسی
نقد The Fifth Horseman Is Fear | 1965
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ترس به‌مثابه نیروی اشغالگر «پنجمین سوارکار، ترس است» ساختهٔ زبینیک بریخ در ظاهر دربارهٔ پزشکی یهودی در پراگِ اشغال‌شده است که پس از برخورد با یک مبارز زخمی مقاومت، برای یافتن دارو به دل شهر می‌زند. اما فیلم به‌جای آن‌که تنها تعقیب‌وگریزی جنگی یا روایتی قهرمانانه از مقاومت باشد، به سراغ نیرویی نامرئی‌تر می‌رود: هراسی که پیش از گلوله و بازداشت، زندگی روزمره را از درون فلج می‌کند.
عنوان فیلم نیز به همین ایده اشاره دارد؛ ترس در این جهان صرفاً واکنشی به خطر نیست، بلکه به نیرویی بدل می‌شود که رفتار آدم‌ها، رابطه‌هایشان و حتی تصورشان از آینده را شکل می‌دهد. دوراهی اخلاقی در مرکز روایت دکتر آرمین براون پزشکی است که از درمان بیماران محروم شده و به کاری اداری و فرساینده گمارده شده است.
مواجهه با مرد زخمی، او را ناگهان از حاشیهٔ امنی که برای بقای خود ساخته بیرون می‌کشد. مسئله فقط این نیست که آیا باید به یک انسان نیازمند کمک کند یا نه؛ هر اقدام او ممکن است ساکنان ساختمان را نیز در معرض خطر قرار دهد. فیلم این تعارض را به انتخابی ساده میان بزدلی و شجاعت فرو نمی‌کاهد.
« مواجهه با مرد زخمی، او را ناگهان از حاشیهٔ امنی که برای بقای خود ساخته بیرون می‌کشد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
براون هم از پیامدها می‌ترسد و هم از این‌که تسلیم ترس شود؛ و همین دوگانگی است که تصمیمش را باورپذیر و تلخ می‌کند. قدرت دراماتیک اثر از آن‌جا می‌آید که کمک‌کردن در این شرایط، عملی خالص و بی‌هزینه نیست. نجات یک نفر می‌تواند دیگران را به خطر بیندازد، اما روی‌گرداندن از او نیز به معنای پذیرفتن نظمی است که اشغالگر بر زندگی تحمیل کرده است.
فیلم به‌جای صدور حکم اخلاقی، تماشاگر را در موقعیت دشوار براون نگه می‌دارد و اجازه می‌دهد فشار تصمیم، کم‌کم بر همه‌چیز سایه بیندازد. شهری که به هزارتو بدل می‌شود پراگِ فیلم، بیش از آن‌که پس‌زمینه‌ای تاریخی باشد، به شکلی از ذهنیت جمعی تبدیل شده است. خیابان‌ها، راهروها و فضای بستهٔ ساختمان حس می‌دهند که راه فرار روشنی وجود ندارد و هر حرکت ممکن است زیر نگاه دیگری باشد.
دوربین، با زاویه‌ها و قاب‌بندی‌هایی که فضا را گاه تنگ و نامطمئن جلوه می‌دهند، شهر را به هزارتویی روانی بدل می‌کند. در چنین فضایی حتی رفت‌وآمدی معمولی هم رنگ تهدید می‌گیرد. این انتخاب بصری به فیلم امکان می‌دهد خشونت را بی‌آن‌که پیوسته به نمایش مستقیم آن متوسل شود، حاضر نگه دارد. خطر در سکوت‌ها، نگاه‌های مشکوک و انتظار برای اتفاقی نامعلوم رسوب می‌کند.
« قدرت دراماتیک اثر از آن‌جا می‌آید که کمک‌کردن در این شرایط، عملی خالص و بی‌هزینه نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
هراس از آنچه ممکن است رخ دهد، گاه از خود رخداد سنگین‌تر است. بنابراین تعلیق فیلم صرفاً به این پرسش وابسته نیست که آیا مأموران به هدفشان می‌رسند؛ تعلیق اصلی در این است که چه زمانی فشار بیرونی، توان آدم‌ها را برای حفظ زندگی عادی از میان می‌برد. بازی میروسلاو ماچاتچک بازی میروسلاو ماچاتچک در نقش براون، ستون عاطفی فیلم است.
او شخصیت را با فوران‌های نمایشی یا بیان آشکار احساسات نمی‌سازد؛ اضطراب بیشتر در مکث‌ها، نگاه‌های کوتاه و رفتاری دیده می‌شود که می‌کوشد آرام و بی‌اهمیت جلوه کند. این خویشتن‌داری با جهانی که هر واکنش می‌تواند خطرساز شود تناسب دارد. براون نه قهرمانی بی‌هراس است و نه انسانی که تمام میل به مسئولیت را از دست داده باشد.
کشمکش او در فاصلهٔ میان این دو قطب شکل می‌گیرد. حضور بازیگر کمک می‌کند کندی و سکون بخش‌هایی از روایت به تعلیقی درونی تبدیل شود. تماشاگر به‌جای آن‌که تنها منتظر حادثه‌ای بیرونی بماند، درگیر خواندن نشانه‌های کوچک چهره و رفتار براون می‌شود: آیا تردید او از احتیاط می‌آید، از درماندگی یا از تصمیمی که هنوز به زبان نیاورده است؟
« هراس از آنچه ممکن است رخ دهد، گاه از خود رخداد سنگین‌تر است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این بازی کم‌اغراق، هراس فیلم را انسانی و ملموس نگه می‌دارد. تصویر و صدا؛ زیبایی‌شناسی اضطراب فیلم‌برداری سیاه‌وسفید و زبان تصویری بیان‌گرایانهٔ اثر، جهان را از واقع‌گرایی روزمره اندکی دور می‌کند، بی‌آن‌که از رنج تاریخی آن بکاهد. سایه‌ها و قاب‌های فشرده، حس جدایی و محاصره را تقویت می‌کنند؛ گویی محیط نیز در نظارت و تهدید سهم دارد.
گاهی تصویر به‌جای شرح‌دادن موقعیت، حالتی ذهنی را ثبت می‌کند: برداشتِ شخصیتی که دیگر نمی‌تواند میان خطر واقعی و انتظار هراس‌آلود از خطر مرز روشنی بکشد. موسیقی ناهماهنگ و گاه ناآرام نیز با این جهان سازگار است. صدا به‌جای آن‌که صرفاً احساسات را هدایت کند، آرامش را برهم می‌زند و پیوند میان لحظه‌ها را ناپایدار می‌سازد.
حاصل، فضایی وهم‌آلود است که در آن جزئیات عادی—یک اتاق، یک گفت‌وگو یا گذر از راهرو—بار تهدید پیدا می‌کنند. همین زبان فرمی است که فیلم را از یک درام تاریخی متعارف جدا می‌کند و تجربهٔ تماشایش را به مواجهه با ذهنی مضطرب نزدیک می‌سازد. ساختمان به‌مثابه جامعه‌ای کوچک ساختمان محل زندگی براون فقط محل وقوع بخش مهمی از داستان نیست؛ تصویری فشرده از جامعه‌ای است که زیر فشار اقتدارگرایی به همسایگانی محتاط و نگران تبدیل شده است.
« این بازی کم‌اغراق، هراس فیلم را انسانی و ملموس نگه می‌دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
ساکنان هرکدام به شکلی درگیر مسئلهٔ بقا هستند، اما این هم‌جواری الزاماً به همبستگی نمی‌انجامد. دانستنِ این‌که دیگران چه می‌بینند و چه می‌گویند، خود می‌تواند بخشی از خطر باشد. در نتیجه، رابطه‌ها با سوءظن و ملاحظه شکل می‌گیرند و سکوت گاه کارکردی دوگانه پیدا می‌کند: هم سپر است و هم نشانهٔ تسلیم.
این ایده از نقاط قوت فیلم است، هرچند پرداخت شخصیت‌های فرعی همیشه به اندازهٔ فضای جمعی پرقدرت نیست. برخی از آنان بیشتر برای نمایندگی نوعی رفتار یا وضعیت اجتماعی به کار می‌آیند تا آن‌که پیشینه و دگرگونی عاطفی مستقلی پیدا کنند. این کم‌پرداختگی گاه فاصله‌ای میان تماشاگر و آنان ایجاد می‌کند؛ بااین‌حال، در سطح تماتیک، ساختمان همچنان تصویری مؤثر از جامعه‌ای است که ترس در آن مسئولیت مشترک را دشوار و اعتماد را پرهزینه کرده است.
ریتم، ابهام و تجربهٔ تماشاگر ریتم فیلم سنجیده و کم‌شتاب است. به‌جای حرکت پیوسته از حادثه‌ای پرتنش به حادثهٔ بعد، اثر زمان می‌گذارد تا اضطراب در فضای روایت انباشته شود. این انتخاب با مضمون آن هماهنگ است: زندگی زیر سلطهٔ ترس گاهی نه در انفجارهای بزرگ، بلکه در انتظار، تعلل و فرسودگی می‌گذرد.
« ساکنان هرکدام به شکلی درگیر مسئلهٔ بقا هستند، اما این هم‌جواری الزاماً به همبستگی نمی‌انجامد. »
جمع‌بندی
اما همین ویژگی می‌تواند برای تماشاگرانی که انتظار داستانی پرحادثه دارند، کند یا خسته‌کننده جلوه کند. از سوی دیگر، فیلم گاه بیش از اندازه به نماد و فضای ذهنی تکیه می‌کند. برخی لحظه‌ها به‌جای آن‌که رابطهٔ علت و معلولی روشنی به روایت بیفزایند، بر ابهام و احساس ناخوشایند می‌افزایند. این رویکرد از نظر فضاسازی ثمربخش است، ولی ممکن است پیشروی داستان را کند کند یا انگیزه‌های بعضی شخصیت‌ها را کم‌رنگ بگذارد.
در برابر، تماشاگرِ پذیرای روایت‌های استعاری می‌تواند همین گسستگی و ابهام را جزئی از تجربهٔ زیستهٔ فیلم بداند: جهانی که در آن هیچ چیز کاملاً روشن و هیچ تصمیمی کاملاً امن نیست. جمع‌بندی «پنجمین سوارکار، ترس است» فیلمی دربارهٔ مقاومت در معنایی گسترده‌تر از مبارزهٔ مسلحانه است: مقاومت در برابر فرسایشی که می‌کوشد انسان را از مسئولیت، همدلی و اراده تهی کند.
قوت اثر در ترکیب بازی مهارشدهٔ ماچاتچک، فضاسازی بیان‌گرایانه و دوراهی اخلاقی براون نهفته است. فیلم به‌جای تکیه بر نمایش مستقیم خشونت، اثر روانی اشغال را به مرکز می‌آورد و نشان می‌دهد ترس چگونه حتی در فضای خانه و میان همسایگان نفوذ می‌کند. ریتم آرام، ابهام نمادین و شخصیت‌پردازی محدود برخی چهره‌های فرعی ممکن است فاصله ایجاد کند، اما برای تماشاگرانی که با این شیوهٔ روایت همراه شوند، حاصل اثری ماندگار، تلخ و تأمل‌برانگیز است—روایتی که تنش اصلی‌اش در پرسشی اخلاقی نهفته است: در جهانی که هر کنش پیامدی خطرناک دارد، چه چیزی هنوز انسان را به یاری دیگری فرامی‌خواند؟
« اما همین ویژگی می‌تواند برای تماشاگرانی که انتظار داستانی پرحادثه دارند، کند یا خسته‌کننده جلوه کند. »
ثبت دیدگاه