وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ای نامعقول با ظرفیت کمدی «The Experts» از همان فرض مرکزی‌اش نیروی طنز می‌گیرد: تراویس و وندل، دو نیویورکی که گمان می‌کنند برای راه‌اندازی کلوپی شبانه به نبراسکا رفته‌اند، درمی‌یابند بی‌آنکه بدانند در شوروی به سر می‌برند؛ در شهری ساختگی که برای آموزش جاسوسان و شبیه‌سازی زندگی آمریکایی بنا شده است.

مأموریت آن‌ها نیز نه جاسوسی، بلکه آموزش سبک زندگی و فرهنگ روز آمریکاست. این جابه‌جایی هویت و مکان، زمینه‌ای مناسب برای برخورد دو جهان فراهم می‌کند: آمریکایی‌هایی معمولی، با آگاهی محدود و عادت‌های پیش‌پاافتاده، ناگهان در جایگاه «متخصص» ظاهر می‌شوند. جذابیت این طرح در تضاد میان ادعای بزرگ و توانایی اندک قهرمانان نهفته است.

تراویس و وندل نه سیاست‌مدارند، نه استاد فرهنگ‌شناسی؛ آنان صرفاً دو آدم دست‌وپاچلفتی‌اند که زندگی روزمره‌شان به الگویی برای جاسوسان بدل شده است. فیلم از همین وارونگی طنز می‌سازد، اما همیشه نمی‌تواند آن را به موقعیت‌هایی به‌اندازهٔ ایده‌اش بکر و منسجم تبدیل کند. جهان داستان بالقوه گسترده است، ولی روایت گاه به‌جای کاوش در جزئیات آن، به شوخی‌های پراکنده و واکنش‌های ساده بسنده می‌کند.

کمدیِ برخورد دو فرهنگ یکی از سرچشمه‌های اصلی شوخی در فیلم، نگاه ساده‌انگارانه‌ای است که دو طرف به یکدیگر دارند. جاسوسان می‌کوشند آمریکایی‌بودن را از طریق رفتارها، سلیقه‌ها و نمادهای روزمره بازسازی کنند؛ اما آنچه می‌سازند، بیشتر تصویری قالبی و منجمد از آمریکا است تا جامعه‌ای زنده و متغیر.

« مأموریت آن‌ها نیز نه جاسوسی، بلکه آموزش سبک زندگی و فرهنگ روز آمریکاست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

از سوی دیگر، تراویس و وندل نیز با دانسته‌هایی محدود وارد این محیط می‌شوند و ناخواسته همان چیزهای عادی را مهم و آموزنده جلوه می‌دهند. این وارونگی، بستری برای هجوِ تقلید فرهنگی فراهم می‌آورد: زندگی یک کشور را نمی‌توان صرفاً با چیدن چند نشانهٔ ظاهری بازآفرینی کرد. بااین‌حال، فیلم در پرداخت این برخورد فرهنگی به‌ندرت از سطح شوخی‌های موقعیتی فراتر می‌رود.

طنز آن بیشتر بر تضادهای آشکار و سوءتفاهم‌های قابل‌پیش‌بینی تکیه دارد تا بر مشاهده‌ای دقیق از دو نظام اجتماعی. ازاین‌رو، ایدهٔ مرکزی بارها ظرفیت گسترش پیدا می‌کند، اما مسیر روایت معمولاً به سراغ شوخی کوتاه‌تر و ساده‌تر می‌رود. برای تماشاگر، نتیجه می‌تواند هم سرگرم‌کننده باشد و هم اندکی ناکام‌کننده: فیلم پیوسته نشان می‌دهد چه چیزی می‌توانست باشد، بی‌آنکه همیشه آن امکان را به شکل کامل به کار گیرد.

دو قهرمان با انرژی متفاوت تراویس با بازی John Travolta و وندل با بازی Arye Gross، هستهٔ عاطفی و کمیک فیلم را می‌سازند. تراویس پرتحرک‌تر و نمایشی‌تر است؛ حضوری که به فیلم امکان می‌دهد از حرکت، رقص و شور صحنه‌ای بهره ببرد. وندل در برابر او نقش همراهی آرام‌تر و واکنشی‌تر را دارد و همین تفاوت، رابطهٔ دونفره‌شان را از یکنواختی نجات می‌دهد.

این دو شخصیت ممکن است چندان پیچیده نباشند، اما دوست‌داشتنی‌اند؛ فیلم نیز به‌جای واداشتنشان به دگرگونی‌های سنگین و ساختگی، بر رفاقت و خامی دلنشینشان تکیه می‌کند. البته توان بازی‌ها در تمام لحظات یکسان نیست. بعضی موقعیت‌ها به اندازه‌ای تصنعی‌اند که بازیگران نمی‌توانند به آن‌ها وزن یا ظرافت چندانی ببخشند.

« بااین‌حال، فیلم در پرداخت این برخورد فرهنگی به‌ندرت از سطح شوخی‌های موقعیتی فراتر می‌رود. »

شخصیت‌ها و اجرا

گاه احساس می‌شود بازیگر باید به‌تنهایی خلأ فیلمنامه را پر کند؛ گاه نیز شوخی چنان سرراست عرضه می‌شود که برای واکنش طبیعی یا مکث کمیک مجال اندکی باقی می‌ماند. با وجود این، ترکیب دو بازیگر اصلی برای تماشاگرانی که با کمدی‌های سبک دههٔ هشتاد خو گرفته‌اند، جاذبه‌ای آشنا دارد: دو شخصیت نامتعارف که هرچه بیشتر در موقعیت دشوارشان فرومی‌روند، پیوندشان نیز پررنگ‌تر می‌شود.

شخصیت‌های مکمل و جهان نیمه‌ساختگی در کنار دو قهرمان، Bonnie با بازی Kelly Preston و مجموعه‌ای از ساکنان شهر، به فیلم رنگ می‌بخشند. Bonnie بخشی از وجه انسانی ماجرا را نمایندگی می‌کند؛ او تنها عنصری در یک سازوکار جاسوسی نیست، بلکه شخصیتی است که میان وظیفه و میل شخصی گرفتار شده است.

حضورش کمک می‌کند داستان از شوخی‌های مربوط به تفاوت فرهنگی فراتر برود و امکان شکل‌گیری علاقه و همدلی را نیز در خود داشته باشد. بااین‌حال، برخی شخصیت‌های فرعی بیشتر کارکردی دارند: برای ایجاد مانع، رساندن شوخی یا پیش‌بردن صحنه وارد می‌شوند و فرصت چندانی برای شکل‌گیری فردیت مستقل نمی‌یابند.

خود شهر نیز جذاب‌ترین شخصیت غیرانسانی فیلم است. این محیط باید هم‌زمان باورپذیر و آشکارا مصنوعی باشد: نمونه‌ای آزمایشگاهی از آمریکا که پشت ظاهر معمولی‌اش نظمی پنهان قرار دارد. تضاد میان نمای آشنای شهر کوچک و واقعیت سیاسی پشت آن، ظرفیت بصری و طنزآمیز فراوانی دارد. فیلم گاهی از همین دوگانگی خوب بهره می‌برد، اما طراحی جهانش همیشه به انسجامی کامل نمی‌رسد.

« خود شهر نیز جذاب‌ترین شخصیت غیرانسانی فیلم است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

شهر بیشتر مجموعه‌ای از نشانه‌های قابل‌تشخیص است تا مکانی که قواعد اجتماعی‌اش با دقت و پیوستگی ساخته شده باشد؛ بنابراین فضای داستان به‌اندازهٔ ایده‌اش زنده و غنی نمی‌شود. ریتم، اجرا و محدودیت‌های فیلمنامه ضعف اصلی «The Experts» نه در کمبود ایده، بلکه در نابرابری اجرای آن است. روایت از یک موقعیت مرکزیِ بسیار قابل‌توجه آغاز می‌کند، اما نمی‌تواند در همهٔ بخش‌ها از آن انرژی بگیرد.

بعضی صحنه‌ها طول می‌کشند بی‌آنکه شوخی تازه‌ای به ماجرا بیفزایند؛ بعضی دیگر زودتر از آنچه باید پایان می‌یابند و امکان گسترش موقعیت را از دست می‌دهند. همین نوسان باعث می‌شود تماشاگر گاه با فیلم همراه شود و گاه از حرکت کند یا پراکندهٔ آن فاصله بگیرد. مشکل دیگر آن است که منطق داستان، در مقاطع مختلف، بیشتر تابع نیاز فوری به یک شوخی یا بحران است تا نتیجهٔ طبیعی رفتار شخصیت‌ها.

این امر در یک کمدیِ آشکارا نامعقول الزاماً عیب مرگ‌باری نیست؛ اغراق و بی‌منطقی می‌توانند جزئی از لذت اثر باشند. اما برای آنکه چنین رویکردی موفق شود، باید ریتم و خلاقیت شوخی‌ها پیوسته باشد. «The Experts» گاهی به این هدف می‌رسد و گاهی نه. در نتیجه، برخی لحظه‌ها واقعاً خنده‌آورند، اما برخی دیگر تنها به‌سبب عجیب‌بودن موقعیت انتظار خنده ایجاد می‌کنند، بی‌آنکه خود شوخی نیروی کافی داشته باشد.

حال‌وهوای دههٔ هشتاد و موسیقی برای تماشاگر امروز، بخشی از لذت فیلم به حال‌وهوای دوره‌ای آن بازمی‌گردد. رنگ‌وبوی پاپ، تأکید بر سرگرمی سبک، قهرمانان بی‌تکلف و شوخی‌های نسبتاً سرراست، همه به کمدی‌هایی تعلق دارند که بیش از پیچیدگی روایی، بر انرژی و خوش‌گذرانی تکیه می‌کردند. این ویژگی ممکن است برای یک گروه از مخاطبان دلپذیر و نوستالژیک باشد و برای گروهی دیگر کهنه یا حتی کودکانه به نظر برسد.

« ریتم، اجرا و محدودیت‌های فیلمنامه ضعف اصلی «The Experts» نه در کمبود ایده، بلکه در نابرابری اجرای آن است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم در این زمینه اثری دوگانه است: جذابیتش تا حدی به همان سادگی‌ای وابسته است که گاه به محدودیتش تبدیل می‌شود. موسیقی و به‌ویژه لحظات اجرایی پایانی نیز در شکل‌دادن به این حس نقش دارند. فیلم در پایان به‌جای آنکه صرفاً ماجرا را به‌صورت مکانیکی ببندد، به سمت شور نمایشی و سرگرمی جمعی می‌رود؛ انتخابی که با روحیهٔ سبک و پرتحرکش تناسب دارد.

این پایان از نظر احساسی خوشایند است و می‌تواند خاطره‌ای پرجنب‌وجوش از فیلم به‌جا بگذارد، هرچند به‌تنهایی ضعف‌های میانی را محو نمی‌کند. قوت آن بیش از آنکه حاصل پیچیدگی باشد، نتیجهٔ همین احساس رهایی و سرخوشی است. جمع‌بندی «The Experts» فیلمی است که پیش از هر چیز با ایدهٔ عجیب و پرظرفیتش به یاد می‌ماند: دو نیویورکی معمولی در قلب یک شهرک جاسوسی، ناخواسته به آموزگاران فرهنگ آمریکایی تبدیل می‌شوند.

این طرح هم امکان هجو دارد، هم کمدی موقعیت و هم داستانی دربارهٔ تصورهای ناقص و تقلیدهای سطحی. فیلم بخشی از این ظرفیت را به سرگرمی‌ای دوست‌داشتنی تبدیل می‌کند؛ به‌ویژه وقتی بر رفاقت تراویس و وندل، بازیگوشی John Travolta و حال‌وهوای پرشور و آشنای کمدی دههٔ هشتاد تکیه دارد. در برابر آن، فیلمنامه و اجرا همیشه هم‌پای ایده پیش نمی‌روند.

ریتم نوسان دارد، تعدادی از شوخی‌ها کم‌جان‌اند و شخصیت‌های فرعی یا موقعیت‌ها گاه بیشتر وسیله‌ای برای پیش‌بردن داستان‌اند تا بخشی از جهانی زنده و پرداخت‌شده. بااین‌همه، فیلم از آن دسته آثار نامتعارفی است که ناتمامی‌اش نیز بخشی از هویت آن می‌شود: اثری نه‌چندان منسجم، اما گاه واقعاً بامزه و صمیمی.

« فیلم در این زمینه اثری دوگانه است: جذابیتش تا حدی به همان سادگی‌ای وابسته است که گاه به محدودیتش تبدیل می‌شود. »

جمع‌بندی

تماشاگرانی که از کمدی‌های سبک، بازیگوشی‌های اغراق‌آمیز و نوستالژی سینمای دههٔ هشتاد لذت می‌برند، احتمالاً از این سفر عجیب خوششان خواهد آمد؛ دیگران ممکن است بیشتر متوجه فاصلهٔ میان ایدهٔ درخشان و اجرای نابرابر آن شوند.