وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

خیال نامتعارف، جهان کوچک «The Empire» ساختهٔ Bruno Dumont از همان برخورد مرکزی‌اش هویت خود را آشکار می‌کند: جنگی کیهانی میان دو نیروی متخاصم، نه در جهانی بیگانه و دوردست، بلکه در روستایی ماهیگیری در ساحل اوپالِ شمال فرانسه. تولد کودکی مرموز، ماجرایی را به راه می‌اندازد که اهالی عادی را در میانهٔ نبردی فرازمینی قرار می‌دهد.

این تقابلِ مقیاس‌ها ــ امپراتوری‌هایی پهناور در برابر زندگی روزمرهٔ یک اجتماع کوچک ــ منبع اصلی جذابیت فیلم است و هم‌زمان زمینهٔ سردرگمی آن را فراهم می‌کند. Dumont داستان علمی‌تخیلی را نه چونان وسیله‌ای برای ساختن جهانی منسجم و پرشتاب، بلکه به شکل بستری برای بازی با قراردادهای ژانر به کار می‌گیرد.

فیلم از شکوه اپرای فضایی و نشانه‌های آشنای نبرد خیر و شر بهره می‌برد، اما آن‌ها را در کنار رفتارها و مکان‌هایی می‌نشاند که عمداً زمینی، روزمره و گاه مضحک‌اند. حاصل، اثری است که از تماشاگر انتظار دارد هم‌زمان با جدیتِ ماجرا همراه شود و به تصنع و اغراق آن بخندد؛ انتظاری که برای برخی تماشاگران لذت‌بخش و برای برخی دیگر دشوار است.

برخورد امر کیهانی با زندگی روزمره یکی از خلاقانه‌ترین انتخاب‌های فیلم، فاصلهٔ میان عظمت تهدید و کوچکی محیط وقوع آن است. ساحل، خانه‌ها و چشم‌اندازهای روستایی آرام و آشنا هستند؛ اما همین فضا به صحنهٔ درگیری نیروهایی بدل می‌شود که مدعی بازسازی امپراتوری‌های خودند. این تضاد به فیلم کیفیتی غریب می‌بخشد: جهان آخرالزمانی به جای آنکه در شهری عظیم یا سیاره‌ای دوردست رخ دهد، در دل منظره‌ای ساحلی و زندگی محلی جا خوش می‌کند.

« تولد کودکی مرموز، ماجرایی را به راه می‌اندازد که اهالی عادی را در میانهٔ نبردی فرازمینی قرار می‌دهد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

روستا در این‌جا صرفاً پس‌زمینه‌ای زیبا نیست. عادی‌بودن آن، تهدید فرازمینی را مضحک‌تر و در عین حال نگران‌کننده‌تر می‌کند. وقتی نیروهای ناشناخته بدن ساکنان را تسخیر می‌کنند یا سرنوشت زمین را موضوع نزاع خود می‌دانند، آدم‌های محلی بیش از آنکه قهرمانانی صاحب اختیار باشند، به مهره‌هایی گرفتار در بازی قدرت بدل می‌شوند.

این ایده ظرفیت تأمل دربارهٔ سلطه و بی‌قدرتی را دارد؛ با این حال، فیلم بیشتر آن را در قالب موقعیت‌های هجوآمیز پیش می‌برد تا در قالب درامی پرورده و روشن. هجو ژانر و بازی با کلیشه‌ها فیلم با نشانه‌های آشنای علمی‌تخیلی و اپرای فضایی وارد گفت‌وگو می‌شود: دو جبههٔ متضاد، کودکِ ویژه، خطر نابودی جهان و رویارویی نیروهایی که خود را حامل خیر یا شر می‌دانند.

اما «The Empire» این چارچوب را بی‌چون‌وچرا نمی‌پذیرد. تقسیم جهان به دو قطب اخلاقی روشن، به‌جای آنکه مبنای حماسه‌ای ساده و پیروزمندانه شود، موضوع شوخی و بدگمانی است. حتی واژگان و ظاهر باشکوه امپراتوری‌ها نیز گاه بیشتر به خودنمایی و نمایش قدرت شباهت پیدا می‌کنند تا به تهدیدی با وزن دراماتیک.

هجو فیلم از جنس تقلید دقیق یا شوخی‌های پی‌درپی نیست؛ بیشتر در ناهمخوانی میان لحن حماسی و رخدادهای نامتعارف شکل می‌گیرد. همین روش گاهی به لحظه‌هایی واقعاً خنده‌دار می‌انجامد، به‌ویژه وقتی فیلم بدون هشدار از شکوه علمی‌تخیلی به رفتاری زمینی یا موقعیتی ابلهانه می‌لغزد. بااین‌حال، این شیوه همیشه به نتیجه نمی‌رسد.

« روستا در این‌جا صرفاً پس‌زمینه‌ای زیبا نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

برخی شوخی‌ها کش‌دار یا بیش‌ازحد صریح‌اند و به‌جای آنکه کلیشه را تیزبینانه واژگون کنند، صرفاً بر عجیب‌بودن موقعیت تکیه می‌کنند. لحن میان جدیت و کمدی لحنِ بی‌قرار فیلم، هم امتیاز آن است و هم مانعی جدی برای همراهی با آن. «The Empire» به‌روشنی نمی‌خواهد یک کمدی سبک یا یک حماسهٔ فضایی معمول باشد؛ گاهی ژست یک داستان آخرالزمانی را می‌گیرد و گاهی آن ژست را به بازی می‌گیرد.

تغییر ناگهانی میان این دو حالت، برای تماشاگرانی که از فیلم انتظار دارند قواعدی روشن و پایدار داشته باشد، می‌تواند گیج‌کننده باشد. این دوگانگی در بازی‌ها نیز دیده می‌شود. گروهی از بازیگران با حالتی خشک و کم‌تظاهر ظاهر می‌شوند، در حالی که برخی چهره‌های دیگر با اغراق و نمایشی‌بودن، حال‌وهوای کمیک اثر را تقویت می‌کنند.

این فاصله‌ها می‌توانند حس غریب و عامدانه‌ساخته‌ای پدید آورند، اما گاه چنان ناهماهنگ‌اند که شخصیت‌ها کمتر به انسان‌هایی باورپذیر و بیشتر به قطعاتی در یک صحنه‌آرایی عجیب شباهت پیدا می‌کنند. اگر تماشاگر شوخی‌های فیلم را نپذیرد، همین تصنع به‌سرعت به فاصله‌ای عاطفی تبدیل می‌شود. تصویر و طراحی جهان از نظر بصری، فیلم لحظاتی دارد که به‌تنهایی برای جلب توجه کافی‌اند.

منظره‌های ساحلی و فضای روستایی، در کنار سفینه‌ها و عناصر خیال‌پردازانه، ترکیبی نامعمول می‌سازند؛ نه آن‌قدر صیقلی که به جلوه‌نمایی متعارف آثار پرهزینهٔ علمی‌تخیلی نزدیک شوند و نه آن‌قدر واقع‌گرا که حضور امر ناممکن را از بین ببرند. این دوگانگی به تصویرها خصلتی هم‌زمان باشکوه و مضحک می‌دهد؛ گویی شکوه کیهانی به‌عمد در محیطی کوچک و آشنا جا داده شده است.

« لحن میان جدیت و کمدی لحنِ بی‌قرار فیلم، هم امتیاز آن است و هم مانعی جدی برای همراهی با آن. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم در استفاده از همین تضادها گاه از روایت جلو می‌زند. بعضی قاب‌ها و منظره‌ها تأثیرگذارند، اما تصویر همیشه به پیشبرد قصه یا گسترش شخصیت‌ها کمک نمی‌کند. در نتیجه، تماشاگر ممکن است لحظه‌ای مجذوب ظاهر صحنه شود و اندکی بعد احساس کند فیلم در همان ایدهٔ بصری یا موقعیت قبلی درجا می‌زند.

این بخش از تجربه، خلاصه‌ای از قوت و ضعف کلی اثر است: جسارت در تخیل، در کنار کمبود انسجام در اجرا. ریتم، دیالوگ و مسئلهٔ تکرار ریتم «The Empire» کند است و این کندی برای همهٔ لحظه‌هایش توجیه دراماتیک پیدا نمی‌کند. فیلم بارها مکث می‌کند و به گفت‌وگوها یا موقعیت‌هایی فرصت می‌دهد که قرار است پوچی و تصنعشان کمیک باشد.

اما وقتی شوخی به اندازهٔ کافی قوی نیست یا صحنه نکتهٔ تازه‌ای نمی‌افزاید، مکث به کش‌آمدن بدل می‌شود. از این‌رو، برخی تماشاگران ممکن است در میانهٔ فیلم احساس کنند روایت به‌جای انباشتن معنا یا تنش، در حال تکرار خود است. دیالوگ‌ها نیز همیشه از این مشکل عبور نمی‌کنند. گفت‌وگوها گاه روی یک ایده می‌چرخند، بی‌آنکه آن را به شکلی تازه بسط دهند یا شخصیت‌ها را عمیق‌تر کنند.

فیلم به موضوعاتی مانند امپراتوری، خیر و شر، تحول و سرنوشت انسان اشاره می‌کند، اما بسیاری از این ایده‌ها در سطح اشاره باقی می‌مانند. این نیمه‌تمام‌ماندن ممکن است بخشی از بازی ضدحماسی فیلم باشد؛ بااین‌حال، میان ابهامِ پربار و طرحِ رهاشده تفاوتی هست، و اثر همیشه نمی‌تواند جایگاه خود را در سوی نخست تثبیت کند.

« فیلم در استفاده از همین تضادها گاه از روایت جلو می‌زند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بازیگری و شخصیت‌پردازی شخصیت‌ها عمدتاً در خدمت جهان عجیب و موقعیت‌های کمیک قرار دارند، نه در خدمت یک مسیر روان‌شناختی پرجزئیات. این انتخاب با رویکرد هجوآمیز فیلم سازگار است: آدم‌ها در برابر نیروهایی بسیار بزرگ‌تر از خود قرار می‌گیرند و گاهی بیش از آنکه کنشگران داستان باشند، نمونه‌هایی از نوعی رفتار یا تیپ روایی به نظر می‌رسند.

اما همین فاصله باعث می‌شود پیوند عاطفی با آنان محدود بماند. بازی‌های خشک یا اغراق‌آمیز نیز بسته به سلیقهٔ مخاطب می‌توانند یا بخشی از طنز اثر باشند یا نشانه‌ای از ناهماهنگی. فیلم از تماشاگر می‌خواهد تصنع را بپذیرد و از آن لذت ببرد؛ ولی چون این قرارداد را همواره با دقت یکسان اجرا نمی‌کند، بعضی لحظه‌ها به‌جای آنکه شخصیت‌ها را به شکلی آگاهانه مضحک سازند، کم‌جان یا ناموزون جلوه می‌کنند.

همین مسئله به پراکندگی کلی تجربه دامن می‌زند. تجربه‌ای وابسته به سلیقه واکنش دوگانه به فیلم را می‌توان از خودِ سازوکار آن فهمید. اگر تماشاگر از برخورد سفینه‌ها و فضای روستایی، از تصویرهای نامتعارف و از شوخی‌هایی که گاه عمداً بی‌قاعده‌اند استقبال کند، احتمالاً «The Empire» را تجربه‌ای سرزنده و به‌یادماندنی خواهد یافت.

اگر انتظار روایت منسجم، ریتم پرتحرک یا طنزی پیوسته و دقیق داشته باشد، همان ویژگی‌ها ممکن است به چشم او شلختگی، تکرار و اتلاف وقت بیایند. این فیلم بیش از آنکه بکوشد رضایت گستردهٔ مخاطبان را به دست آورد، بر هویت شخصی و نامتعارف خود پافشاری می‌کند. پافشاری‌اش تحسین‌برانگیز است، اما جسارت به‌تنهایی جای انسجام را نمی‌گیرد.

« اما همین فاصله باعث می‌شود پیوند عاطفی با آنان محدود بماند. »

جمع‌بندی

فیلم ایده‌هایی جذاب دارد و در تصویر و لحن گاه به ترکیبی کم‌نظیر می‌رسد، ولی در پرورش آن ایده‌ها پیوسته کامیاب نیست. جمع‌بندی «The Empire» اثری عجیب و جسور است که جنگی فرازمینی را به دل روستایی ساحلی می‌آورد و از این تضاد برای هجو شکوه علمی‌تخیلی، دوگانهٔ سادهٔ خیر و شر و میل امپراتوری‌ها به سلطه بهره می‌گیرد.

منظره‌ها و تصویرهای خیال‌پردازانه‌اش گاه چشمگیرند و ایدهٔ مرکزی‌اش ظرفیت سرگرمی و تأمل را یک‌جا دارد. بااین‌حال، ریتم کش‌دار، شوخی‌های نابرابر، دیالوگ‌های تکراری و شخصیت‌پردازی کم‌عمق، مانع می‌شوند این ظرفیت به اثری کاملاً منسجم بدل شود. در نهایت، فیلم نه یک اپرای فضایی متعارف است و نه کمدی‌ای که پیوسته خنده بگیرد؛ تجربه‌ای عمدی و نامتعارف است که موفقیتش به میزان پذیرش لحنِ لغزان آن بستگی دارد.

خاص‌بودن «The Empire» انکارناپذیر است، اما همین خاص‌بودن همیشه به معنای رضایت‌بخش‌بودن نیست.

« منظره‌ها و تصویرهای خیال‌پردازانه‌اش گاه چشمگیرند و ایدهٔ مرکزی‌اش ظرفیت سرگرمی و تأمل را یک‌جا دارد. »