وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جهانی چشم‌نواز، روایتی کم‌جان «The Electric State» فیلمی علمی‌تخیلی و ماجراجویانه است که از تصویر مرکزی ساده اما پرباری آغاز می‌کند: دختری یتیم، رباتی مرموز و سفری برای یافتن برادری که گمان می‌کرد از دست داده است. این سفر در جهانی بدیل و آمیخته با نوستالژی دههٔ نود رخ می‌دهد؛ جهانی که در آن جنگ انسان‌ها و ربات‌ها گذشته‌ای نزدیک است و فناوریِ واقعیت مجازی، زندگی روزمره را دگرگون کرده.

فیلم ظرفیت دارد از این موقعیت هم قصه‌ای احساسی بسازد و هم پرسش‌هایی دربارهٔ وابستگی انسان به فناوری و مرز میان ابزار و موجود زنده پیش بکشد. بااین‌همه، فاصلهٔ میان ظرفیت ایده و توان روایت، مهم‌ترین شکاف اثر است: جهانش به‌سرعت توجه را جلب می‌کند، اما داستان به دشواری آن توجه را نگه می‌دارد.

جهانی که پیش از داستان جان می‌گیرد بزرگ‌ترین امتیاز فیلم، طراحی جهان آن است. ربات‌های فرسوده، سازه‌های عظیم و چشم‌اندازهای متروک، ترکیبی از آینده‌نگری و ویرانی می‌سازند که گاه حسِ تماشای تصویری زنده‌شده از یک کتاب مصور را دارد. تفاوت شکل و بافت ربات‌ها به محیط تنوع می‌دهد و حضورشان صرفاً به جلوه‌ای تزئینی محدود نمی‌شود؛ آن‌ها حامل خاطرهٔ جنگ و نشانه‌ای از نظم اجتماعی تازه‌اند.

در برابر این عناصر، فناوریِ واقعیت مجازی تصویری متضاد قرار می‌گیرد: آسودگی مصنوعی و انزوایی که آدم‌ها را از جهان واقعی دور می‌کند. بااین‌حال، این جذابیت بصری بیشتر از آنکه در خدمت کشف تدریجی جهان باشد، گاهی به نمایش مجموعه‌ای از ایده‌های دیدنی بدل می‌شود. فیلم با شتاب طرح کلی تاریخچهٔ خود را معرفی می‌کند و سپس از منظره‌ای به منظرهٔ دیگر می‌رود، بی‌آنکه همیشه فرصت کافی برای رسوب دادن معنای آن‌ها در ذهن مخاطب داشته باشد.

« جهانی که پیش از داستان جان می‌گیرد بزرگ‌ترین امتیاز فیلم، طراحی جهان آن است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

چشم‌اندازها چشمگیرند، اما در بسیاری از لحظه‌ها خودِ تصویر جای درام را می‌گیرد؛ گویی فیلم انتظار دارد تماشاگر صرفاً از دیدن جهانش شگفت‌زده شود. سفر میشل و بازی میلی بابی براون میشل، با بازی میلی بابی براون، مرکز انسانی روایت است. او در جست‌وجوی برادر گمشده‌اش راهی سفری خطرناک می‌شود و همین خواستهٔ شخصی، نقطهٔ اتکای عاطفی داستان است.

براون به شخصیت انرژی و حضوری قابل‌توجه می‌دهد؛ در واکنش‌هایش سرسختی و آسیب‌پذیری را کنار هم نگه می‌دارد و اجازه نمی‌دهد میشل به قهرمانی کاملاً بی‌چهره تبدیل شود. او بیش از بسیاری از عناصر فیلم، حسِ یک انسان واقعی را به این جهان پر از فناوری و جلوه‌های ویژه وارد می‌کند. اما بازی خوب به‌تنهایی نمی‌تواند کمبودهای شخصیت‌پردازی را جبران کند.

گذشته و زخم‌های میشل برای ساختن پیوندی عمیق با مخاطب اهمیت دارند، ولی فیلم اغلب آن‌ها را به اطلاعاتی برای پیش‌برد ماجرا تقلیل می‌دهد. در نتیجه، سفر او از نظر روایی روشن است، اما از نظر عاطفی همیشه به اندازهٔ لازم عمیق نمی‌شود. تماشاگر می‌فهمد چرا میشل حرکت می‌کند؛ کمتر پیش می‌آید که فیلم او را آن‌قدر بپرورد تا هر انتخابش سنگینی و پیچیدگی خاص خود را پیدا کند.

همراهان بامزه و شیمی نابرابر همراهی میشل با ربات مرموز و شخصیت‌هایی که در مسیر می‌یابد، امکان ساختن لحظه‌های صمیمی و خنده‌آور را فراهم می‌کند. ربات‌ها گاهی با رفتارهای ساده و شوخ‌طبعانه، از یکنواختی فضای ویران‌شده می‌کاهند و برای فیلم لحظاتی سبک‌تر می‌سازند. همین برخورد میان بدن‌های ماشینی و عواطف انسانی می‌توانست به یکی از سرچشمه‌های اصلی طنز و تأثر تبدیل شود؛ فیلم نیز گهگاه از این ظرفیت بهره می‌برد.

« سفر میشل و بازی میلی بابی براون میشل، با بازی میلی بابی براون، مرکز انسانی روایت است. »

شخصیت‌ها و اجرا

در سوی دیگر، شخصیت کیتس، قاچاقچی بدبین و همراه میشل، قرار است با طعنه‌ها و بی‌اعتمادی‌اش تضاد دلپذیری با شور نوجوانانهٔ او بسازد. کریس پرت به او حضوری آشنا و سرگرم‌کننده می‌دهد، اما رابطهٔ میان این دو به‌ندرت از الگوی شناخته‌شدهٔ بزرگسالِ خسته و نوجوانِ مصمم فراتر می‌رود. گفت‌وگوها می‌توانند لحظه‌ای فضا را سبک کنند، ولی کمتر به شناخت متقابل و تحول رابطه می‌انجامند.

در نتیجه، همراهان فیلم دوست‌داشتنی‌اند، اما همیشه به شخصیت‌هایی ماندگار تبدیل نمی‌شوند. ریتم کش‌دار و روایتی پراکنده ضعف اصلی «The Electric State» در ریتم و انسجام آن آشکار می‌شود. سفر جاده‌ای، برخورد با خطرها و رویارویی با رازهای تازه، ذاتاً می‌تواند ساختاری پرتحرک بسازد؛ اما فیلم بارها میان پیشروی داستان، معرفی ایده‌های تازه و صحنه‌های نمایشی جابه‌جا می‌شود، بی‌آنکه این اجزا به‌خوبی در یک مسیر واحد ادغام شوند.

بعضی بخش‌ها بیش از اندازه طول می‌کشند و برخی دیگر چنان سریع از کنار موقعیت‌ها می‌گذرند که پیامد عاطفی یا منطقی‌شان فرصت شکل‌گیری پیدا نمی‌کند. این نابرابری، حس پراکندگی را تشدید می‌کند. اطلاعات جهان فیلم گاه فشرده و گذرا ارائه می‌شوند و پیوند برخی رویدادها به‌آسانی قابل‌دنبال‌کردن نیست.

مسئله فقط پیچیدگی داستان نیست؛ مسئله آن است که فیلم برای روشن‌کردن قواعد خود و آماده‌کردن مخاطب، مکث‌های درستی ندارد. در نتیجه، بعضی اتفاق‌ها بیش از آنکه حاصل انتخاب شخصیت‌ها یا منطق دنیای داستان باشند، به ابزارهایی برای رساندن گروه به صحنهٔ بعدی شباهت پیدا می‌کنند. چنین رویکردی تعلیق را کاهش می‌دهد و سفر را، با وجود خطرهای فراوان، گاه بی‌جان می‌کند.

« گفت‌وگوها می‌توانند لحظه‌ای فضا را سبک کنند، ولی کمتر به شناخت متقابل و تحول رابطه می‌انجامند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اقتباس و ایده‌های نیمه‌پرورده فیلم از کتاب مصور سایمون استالنهاگ اقتباس شده، اما به‌جای آنکه حال‌وهوای منحصربه‌فرد اثر مبدأ را به زبانی سینمایی بازآفرینی کند، بیشتر به ماجراجویی پرهزینه‌ای با الگوهای آشنای علمی‌تخیلی نزدیک می‌شود. این تغییر به‌خودی‌خود ایراد نیست؛ اقتباس می‌تواند آزادانه مسیر تازه‌ای انتخاب کند.

مشکل آنجاست که فیلم در این مسیر، بخشی از ابهام شاعرانه و سنگینی تصویری داستان را کنار می‌گذارد، بی‌آنکه در عوض شخصیت‌ها و مضمون‌های تازه‌اش را به همان اندازه بپرورد. ایدهٔ زندگی درون فضای مجازی، از روشن‌ترین مضمون‌های فیلم است. جامعه‌ای که می‌تواند کار، ارتباط و حتی تجربه‌هایش را به سامانه‌های دیجیتال بسپارد، در خطر ازدست‌دادن تماس مستقیم با جهان پیرامون قرار می‌گیرد.

این مضمون با وضعیت ربات‌های طردشده نیز پیوند دارد و فرصتی می‌سازد تا پرسش‌هایی دربارهٔ همدلی، مصرف‌گرایی و تعریف زندگی مطرح شود. اما فیلم بیشتر به اشاره بسنده می‌کند تا کاوش. مضمون‌ها حاضرند، ولی اغلب زیر بار ماجراجویی، شوخی و نمایش بصری به حاشیه می‌روند. سرگرمی، احساس و محدودیت‌های فیلم تماشای «The Electric State» تجربه‌ای یکدست نیست.

طراحی ربات‌ها، حال‌وهوای خاص جهان و بعضی لحظه‌های شوخ‌طبعانه می‌توانند سرگرم‌کننده باشند؛ از سوی دیگر، کش‌آمدن روایت و کمبود پیوندهای عاطفی ممکن است تماشاگر را از قصه دور کند. فیلم نه در تمام لحظات خسته‌کننده است و نه موفق می‌شود نیروی سرگرم‌کننده‌اش را تا پایان پایدار نگه دارد. همین دوگانگی توضیح می‌دهد چرا می‌توان در آن هم جذابیت‌هایی روشن دید و هم احساس کرد که نتیجه بسیار پایین‌تر از وعدهٔ اولیه ایستاده است.

« این تغییر به‌خودی‌خود ایراد نیست؛ اقتباس می‌تواند آزادانه مسیر تازه‌ای انتخاب کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این اثر بیش از هر چیز قربانی فاصلهٔ میان مقیاس تولید و ظرافت روایت است. جهان بزرگی می‌سازد، اما همواره نمی‌داند چگونه آن را به تجربه‌ای شخصی بدل کند؛ شخصیت‌هایی معرفی می‌کند که بالقوه دوست‌داشتنی‌اند، اما در پرداخت نهایی از عمق کافی برخوردار نیستند؛ و مضمون‌هایی مهم را پیش می‌کشد، ولی برای گسترش آن‌ها زمان و تمرکز لازم را اختصاص نمی‌دهد.

جمع‌بندی «The Electric State» فیلمی است با جهانی دیدنی، ربات‌هایی به‌یادماندنی و بازی محوریِ گیرا از میلی بابی براون، اما این امتیازها در برابر روایت پراکنده و ریتم نامتوازن، نیروی کافی پیدا نمی‌کنند. فیلم لحظاتی سرگرم‌کننده دارد و ایدهٔ وابستگی انسان به فناوری را در دل ماجرایی خانوادگی قرار می‌دهد، ولی کمتر از ظرفیت خود برای ساختن اثری منسجم و عاطفی بهره می‌برد.

حاصل، ماجراجویی‌ای است که در تصویر غنی‌تر از درام و در ایده بلندپروازانه‌تر از اجرای خویش است: اثری که می‌توان از تماشای جهانش لذت برد، اما دشوار است پس از پایان، پیوندی عمیق با داستان و شخصیت‌هایش احساس کرد.

« این اثر بیش از هر چیز قربانی فاصلهٔ میان مقیاس تولید و ظرافت روایت است. »