وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان تریلر سیاسی و درام اخلاقی «The Devil’s Own» فیلمی است که از دل موقعیتی پرکشش آغاز می‌شود: فرانکی مک‌گوایر، مبارزی ایرلندی با گذشته‌ای آکنده از خشونت، با هویتی جعلی وارد نیویورک می‌شود و در خانهٔ تام اومارا، پلیسی خانواده‌دوست، جا می‌گیرد. تام از حقیقتی که پشت مهمان تازه‌وارد پنهان شده بی‌خبر است؛ فرانکی نیز در فضایی از امنیت و صمیمیت روزمره قرار می‌گیرد که با جهانی که از آن آمده، فاصله‌ای بنیادین دارد.

همین تضاد، وعدهٔ یک تریلر پرتنش و در عین حال درامی اخلاقی را می‌دهد. فیلم به کارگردانی آلن جی. پاکولا می‌کوشد این دو مسیر را به هم پیوند بزند: از یک سو، قصهٔ قاچاق اسلحه و تعقیب‌وگریز؛ از سوی دیگر، برخورد دو مردی که قانون، خانواده، وفاداری و خشونت را از دو منظر متفاوت می‌بینند. مشکل اصلی این است که اثر در نهایت نمی‌تواند تصمیم بگیرد کدام مسیر باید مرکز ثقلش باشد.

نتیجه، فیلمی است که لحظه‌هایی تأثیرگذار دارد، اما انسجامی را که ایدهٔ مرکزی‌اش نوید می‌دهد به‌تمامی به دست نمی‌آورد. دو جهان در یک خانه خانهٔ تام فقط محل اقامت فرانکی نیست؛ درام فیلم نیز در همین فضا شکل می‌گیرد. یک سو خانواده‌ای قرار دارد که زندگی‌اش بر عادت‌های ساده، مراقبت متقابل و حضور پدر استوار است.

سوی دیگر مردی است که هویت و انتخاب‌هایش را خشونت سیاسی شکل داده‌اند. کنار هم قرارگرفتن این دو جهان امکان می‌دهد که فیلم تضاد میان زندگی عادی و تعهد به مبارزه‌ای بی‌پایان را ملموس کند. بااین‌حال، رابطهٔ تام و فرانکی بیش از آنکه از گفت‌وگو و شناخت تدریجی ساخته شود، گاه به موقعیتی داستانی برای پیش‌بردن بحران بدل می‌شود.

« همین تضاد، وعدهٔ یک تریلر پرتنش و در عین حال درامی اخلاقی را می‌دهد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

نزدیکی میان آن‌ها باید به دوگانه‌ای دردناک میان اعتماد و بدگمانی جان ببخشد، اما فیلم برای استوارکردن این پیوند فرصت کافی فراهم نمی‌کند. از همین رو، وقتی مناسباتشان زیر فشار قرار می‌گیرد، پیامد عاطفی آن به اندازه‌ای که باید عمیق و ماندگار احساس نمی‌شود. کشش آغازین و فرسایش ریتم آغاز فیلم با انرژی یک تریلر سیاسی همراه است.

تهدیدی که از گذشتهٔ فرانکی می‌آید، ورود او به نیویورک و درآمیختن مأموریت پنهانی‌اش با زندگی خانوادهٔ تام، مجموعه‌ای از پرسش‌ها می‌سازند که تماشاگر را به دنبال‌کردن ماجرا ترغیب می‌کند. فیلم در این بخش، با فاصله‌گذاشتن میان آنچه تام می‌داند و آنچه مخاطب درمی‌یابد، تعلیقی کارآمد پدید می‌آورد.

اما این انرژی همواره حفظ نمی‌شود. بخش‌هایی از میانهٔ فیلم کش می‌آیند و روایت گاهی به‌جای آنکه تنش را مرحله‌به‌مرحله تشدید کند، در همان وضعیتِ انتظار باقی می‌ماند. صحنه‌های پرتحرک و لحظات خطرناک از راه می‌رسند، ولی فاصلهٔ میان آن‌ها گاه بیش از اندازه طولانی است. این نوسان باعث می‌شود فیلم نه به تریلری پیوسته و فشرده تبدیل شود و نه مکث‌هایش همیشه فرصت لازم را برای پرورش درام فراهم کنند.

دو بازیگر و دو مرکز ثقل حضور هم‌زمان هریسون فورد و برد پیت، از مهم‌ترین امتیازهای فیلم است. فورد در نقش تام، مردی آرام و متکی به حس وظیفه، بازی‌ای کم‌ادعا ارائه می‌کند. شخصیت او در پی کشف حقیقت، میان حرفهٔ پلیسی و پیوند انسانی‌ای گرفتار می‌شود که در خانه شکل گرفته است. فورد به تام وقاری می‌بخشد که با فضای خانوادگی داستان سازگار است، هرچند همین خویشتن‌داری گاه به کم‌رنگ‌شدن آشفتگی درونی او می‌انجامد.

« کشش آغازین و فرسایش ریتم آغاز فیلم با انرژی یک تریلر سیاسی همراه است. »

شخصیت‌ها و اجرا

پیت در نقش فرانکی حضوری پرجنب‌وجوش‌تر دارد و تضاد میان ظاهر آرام و خشونت نهفتهٔ شخصیت را به نمایش می‌گذارد. او برای نشان‌دادن مردی که از یک سو به آرمان سیاسی خود وفادار است و از سوی دیگر در تماس با زندگی دیگری قرار گرفته، ظرفیت نمایشی مناسبی دارد. بااین‌همه، لهجهٔ ایرلندی او همیشه یکدست و طبیعی به گوش نمی‌رسد؛ در بعضی لحظه‌ها، تلاش برای تثبیت هویت صوتی شخصیت بیش از خودِ شخصیت جلب توجه می‌کند.

بازی‌های دو ستاره جذاب‌اند، اما فیلم گاهی چنان میان آن‌ها تقسیم می‌شود که معلوم نیست کدام‌یک باید مرکز عاطفی روایت باشد. خشونت، وفاداری و مسئولیت هستهٔ معنایی فیلم در پرسشی نهفته است که از داستان اسلحه و تعقیب فراتر می‌رود: وفاداری به یک آرمان تا کجا می‌تواند خشونت را توجیه کند؟ فرانکی خود را در پیوند با تاریخی می‌بیند که از زندگی شخصی‌اش جداشدنی نیست؛ تام نیز باور دارد که وظیفه و قانون باید مرزی روشن میان درست و نادرست ترسیم کنند.

فیلم این دو نگاه را کنار هم می‌گذارد، اما به‌ندرت آن‌ها را با پیچیدگی کامل می‌آزماید. در نتیجه، زمینهٔ سیاسی ایرلند شمالی بیشتر نقش نیروی محرک قصه را دارد تا بستری که به‌طور عمیق بررسی شود. پیامدهای تاریخی و انسانی خشونت در فیلم حاضرند، اما گاه زیر سایهٔ تعلیق و مناسبات میان دو مرد قرار می‌گیرند.

این انتخاب لزوماً نادرست نیست؛ بااین‌حال، از اثری که چنین موضوع سنگینی را برمی‌گزیند انتظار می‌رود نشان دهد چگونه تاریخ به زندگی روزمره نفوذ می‌کند و چگونه افراد، حتی در فاصله‌ای امن از میدان درگیری، در برابر آن مسئول می‌شوند. کارگردانی و پیوند ناپایدار ژانرها پاکولا در ساخت فضای مشکوک و تهدیدآمیز مهارت دارد.

« پیت در نقش فرانکی حضوری پرجنب‌وجوش‌تر دارد و تضاد میان ظاهر آرام و خشونت نهفتهٔ شخصیت را به نمایش می‌گذارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

شهر، خانه و محیط‌های پیرامونی گاه به مکان‌هایی بدل می‌شوند که امنیت ظاهری‌شان می‌تواند هر لحظه فروبپاشد. در صحنه‌های پرتنش، فیلم به‌خوبی از دانسته‌های نابرابر شخصیت‌ها بهره می‌گیرد؛ مخاطب خطر را احساس می‌کند، درحالی‌که تام هنوز در حال جمع‌کردن نشانه‌هاست. این فاصله، یکی از ابزارهای مؤثر تعلیق است.

بااین‌حال، گذار میان تریلر، درام خانوادگی و فیلم اکشن همیشه نرم و قانع‌کننده نیست. گاهی صحنه‌ای آرام برای ساختن نزدیکی عاطفی آغاز می‌شود، اما پیش از آنکه رابطه به عمق برسد، روایت به تهدید بعدی می‌شتابد. در سوی دیگر، سکانس‌های اکشن نیز همیشه از دل تحول شخصیت‌ها برنمی‌خیزند و ممکن است بیشتر شبیه پاسخ به انتظار ژانری تماشاگر به نظر برسند.

این ناپایداری، همان حسِ «چپاندن» چندین فیلم در یک روایت را ایجاد می‌کند؛ هر کدام ایده‌ای جذاب دارند، اما اتصالشان به یکدیگر به اندازهٔ کافی محکم نیست. پایان‌بندی و اثر عاطفی بی‌آنکه وارد جزئیات سرانجام داستان شویم، می‌توان گفت پایان فیلم ادامهٔ همان مسئلهٔ بنیادین آن است: رابطهٔ تام و فرانکی باید در نقطه‌ای به انتخابی اخلاقی و عاطفی منتهی شود.

فیلم برای رسیدن به چنین نقطه‌ای نشانه‌هایی فراهم می‌کند، اما زمینه‌چینی رابطه در سراسر روایت به‌قدری نیرومند نیست که بار نهایی آن را بی‌تزلزل تحمل کند. به همین دلیل، پایان ممکن است به‌جای آنکه حاصل گریزناپذیر مسیر شخصیت‌ها به نظر برسد، ناگهانی یا کم‌اقناع‌کننده جلوه کند. این کاستی فقط به رویدادهای پایانی مربوط نیست؛ به ساختار عاطفی فیلم بازمی‌گردد.

« شهر، خانه و محیط‌های پیرامونی گاه به مکان‌هایی بدل می‌شوند که امنیت ظاهری‌شان می‌تواند هر لحظه فروبپاشد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

اگر دوستی میان این دو مرد با جزئیات بیشتر و لحظات مشترک معنادارتری ساخته می‌شد، تصمیم‌هایشان وزن بیشتری می‌یافتند. اکنون فیلم از مخاطب می‌خواهد پیوندی را عمیق احساس کند که خودش فرصت کافی برای شکل‌دادنش نداده است. جمع‌بندی «The Devil’s Own» بر پایهٔ ایده‌ای نیرومند و تقابل جذابی میان یک پلیس خانواده‌دوست و مردی گرفتار آرمان‌گرایی خشونت‌آمیز بنا شده است.

بازی فورد و پیت، فضای آغازین پرکشش و چند صحنهٔ پرتنش، فیلم را دیدنی نگه می‌دارند. اما ریتم نابرابر، پیوند کم‌رمق میان دو شخصیت و سرگردانی میان درام و اکشن مانع می‌شود که اثر به اندازهٔ ظرفیت موضوعش تأثیر بگذارد. فیلم بیش از آنکه در حافظه به‌عنوان تریلری منسجم یا درامی تکان‌دهنده باقی بماند، یادآور فرصتی است که می‌توانست به اثری عمیق‌تر بدل شود.

جذابیت ستاره‌هایش و کشش ایدهٔ مرکزی، تجربه‌ای قابل‌پیگیری می‌سازند؛ اما آنچه در نهایت کم می‌آید، پرداخت پیوستهٔ رابطه‌ای است که قرار است قلب داستان باشد.

« اکنون فیلم از مخاطب می‌خواهد پیوندی را عمیق احساس کند که خودش فرصت کافی برای شکل‌دادنش نداده است. »