نقد و بررسی
نقد حیله (The Craft) | 1996
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت به مدرسه‌ای زیر سایه «The Craft» ساختهٔ Andrew Fleming، در سطح نخست داستانی دربارهٔ دانش‌آموزی تازه‌وارد است که در مدرسه‌ای کاتولیک با سه دختر طردشده آشنا می‌شود؛ دخترانی که جادوگری را نه فقط سرگرمی، بلکه راهی برای به‌دست‌آوردن نفوذ و تسلط بر زندگی خود می‌بینند. اما فیلم به‌تدریج از قصهٔ آشنایی و تعلق فراتر می‌رود و می‌پرسد قدرتی که برای جبران ناتوانی و تحقیر به کار گرفته می‌شود، چگونه می‌تواند همان آسیب‌ها را بازتولید کند.
هستهٔ دراماتیک اثر بر رابطهٔ چهار دختر استوار است: Sarah، Nancy، Bonnie و Rochelle. هر یک با نوعی ناامنی یا فشار اجتماعی دست‌به‌گریبان‌اند و همین، پیوند اولیه‌شان را باورپذیر می‌کند. جادو در این جهان، دست‌کم در آغاز، خیالِ رهایی است؛ امکان این‌که کسانی که نادیده گرفته شده‌اند، سرانجام دیده شوند و بتوانند بر شرایطشان اثر بگذارند.
فیلم از همین میل آشنا پلی می‌سازد میان واقعیت نوجوانانه و فانتزی فراطبیعی. فضای گوتیک و زیبایی‌شناسی دههٔ نود یکی از ماندگارترین ویژگی‌های فیلم، فضاسازی آن است. مدرسه، خانه‌ها و محفل دختران، همگی با نوعی تیرگی کنترل‌شده به تصویر کشیده می‌شوند؛ گویی شخصیت‌ها در محیطی زندگی می‌کنند که حتی روشنایی‌اش نیز اندکی رازآلود است.
« هستهٔ دراماتیک اثر بر رابطهٔ چهار دختر استوار است: Sarah، Nancy، Bonnie و Rochelle. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این حال‌وهوا به فیلم هویت بصری مشخصی می‌دهد و جادو را از عنصری تزئینی به بخشی از تجربهٔ روزمرهٔ شخصیت‌ها بدل می‌کند. طراحی لباس و آرایش نیز در ساخت این هویت نقش مهمی دارد. ظاهر دختران، به‌ویژه Nancy، فقط نشانه‌ای از سلیقهٔ شخصی نیست؛ نوعی اعلام موضع در برابر نظم مسلط مدرسه و اجتماع است.
فیلم از تضاد میان لباس‌های تیره و فضای رسمی مدرسه بهره می‌گیرد تا حس بیرون‌بودن از جمع را تشدید کند. با این حال، رنگ‌بندی کم‌رمق و گاه یکنواخت، همیشه به سود اثر عمل نمی‌کند. تیرگی به ساخت تعلیق کمک می‌کند، اما در بعضی لحظه‌ها از تنوع تصویری می‌کاهد و از شدت تأثیر صحنه‌ها می‌کاهد.
جادو به‌مثابه استعارهٔ قدرت جادو در «The Craft» هم نیرویی خیال‌انگیز است و هم استعاره‌ای برای قدرت اجتماعی. شخصیت‌ها به‌واسطهٔ آن می‌توانند احساس کنند که دیگر محکوم به تحمل تحقیر و بی‌اعتنایی نیستند. این تمهید، به‌ویژه در بخش‌های آغازین، با تجربهٔ نوجوانی پیوندی طبیعی دارد: میل به کنترل بدن، روابط، جایگاه اجتماعی و آینده، در قالب آیین‌ها و طلسم‌ها نمود پیدا می‌کند.
« طراحی لباس و آرایش نیز در ساخت این هویت نقش مهمی دارد. »
شخصیت‌ها و اجرا
با این همه، فیلم در پرداخت پیام توانمندسازی زنان با تناقض روبه‌روست. ایدهٔ پس‌گرفتن اختیار از محیطی خصمانه ظرفیت قابل‌توجهی دارد، اما رفتارهای آسیب‌زای دختران و وسوسهٔ انتقام، آن را پیچیده و گاه کمرنگ می‌کند. اثر به‌درستی نشان می‌دهد که رنج‌کشیدن به‌تنهایی کسی را اخلاقی‌تر نمی‌کند؛ قربانی نیز ممکن است به عامل آسیب بدل شود.
با وجود این، گاهی نمایش قدرت جادویی چنان پررنگ می‌شود که پرسش‌های اجتماعیِ مهم‌تر، از جمله تبعیض و خشونت روزمره، زیر جلوه‌های فراطبیعی پنهان می‌مانند. دوستی، هویت و تنش درونی جذابیت فیلم بیش از آن‌که از راز جادو سرچشمه بگیرد، از تغییر رابطهٔ میان چهار دختر می‌آید. دوستی آن‌ها ابتدا بر پایهٔ تنهایی و نیاز به پذیرفته‌شدن شکل می‌گیرد.
اما وقتی قدرتی مشترک در اختیارشان قرار می‌گیرد، تفاوت‌های شخصیتی و خواسته‌های فردی آرام‌آرام آشکار می‌شود. صمیمیت به رقابت و وابستگی به کنترل تبدیل می‌شود و گروهی که قرار بود پناهگاه باشد، خود می‌تواند به منبع فشار بدل شود. بازیگران این تحولات را با باورپذیری همراه می‌کنند. Robin Tunney در نقش Sarah ترکیبی از آسیب‌پذیری و احتیاط را به نمایش می‌گذارد؛ او نه قهرمانی بی‌نقص است و نه صرفاً تماشاگر رخدادها.
« با این همه، فیلم در پرداخت پیام توانمندسازی زنان با تناقض روبه‌روست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
Fairuza Balk به Nancy نیرویی عصبی و پیش‌بینی‌ناپذیر می‌بخشد که حضورش به صحنه‌ها تنش می‌دهد. Neve Campbell و Rachel True نیز به Bonnie و Rochelle ویژگی‌های متمایزی می‌دهند و کمک می‌کنند گروه، مجموعه‌ای از تیپ‌های ساده نباشد. رابطهٔ میان این بازیگران، به‌خصوص در لحظات همدلی و شکاف، از نقاط قوت اصلی فیلم است.
ریتم و تغییر لحن روایت فیلم با کششی مؤثر میان درام نوجوانانه و فانتزی پیش می‌رود. بخش‌های آغازین فرصت می‌دهند تا فضای مدرسه، مناسبات اجتماعی و نیاز شخصیت‌ها به تعلق شکل بگیرد؛ سپس جادو به‌تدریج در متن این روابط جای می‌گیرد. این مسیر برای مدتی جذاب است، زیرا مخاطب می‌تواند هم‌زمان با شخصیت‌ها، از امکان‌های قدرت تازه‌شان لذت ببرد و نسبت به پیامدهای آن نگران شود.
بااین‌حال، گذار از درام نوجوانانه به وحشت در همهٔ لحظات یکدست نیست. فیلم گاهی با شتاب از مشاهدهٔ رنج‌ها و کشمکش‌های روزمره به موقعیت‌های هراس‌آور می‌رود. در نتیجه، برخی تحولات احساسی فرصت کافی برای رسوب‌کردن پیدا نمی‌کنند و تغییر لحن ناگهانی به نظر می‌رسد. این ناهماهنگی، انسجام نیمهٔ دوم را تا اندازه‌ای کاهش می‌دهد؛ هرچند انرژی روایی و افزایش خطر، همچنان تماشاگر را با خود همراه نگه می‌دارد.
« Fairuza Balk به Nancy نیرویی عصبی و پیش‌بینی‌ناپذیر می‌بخشد که حضورش به صحنه‌ها تنش می‌دهد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
وحشت، اغراق و محدودیت‌های بصری عناصر وحشت در فیلم با تصویرهایی از آشفتگی، تهدید و از دست‌رفتن کنترل همراه‌اند. این لحظه‌ها، از نظر مفهومی، ادامهٔ همان مسیری هستند که در درام آغاز شده است: قدرتی که قرار بود امنیت بیاورد، اکنون ترس تولید می‌کند. فیلم در بهترین لحظاتش از همین وارونگی بهره می‌برد و نشان می‌دهد که ترس اصلی نه صرفاً در نیروهای فراطبیعی، بلکه در دگرگونی رابطه‌ها و ناپدیدشدن مرزهای اخلاقی نهفته است.
در مقابل، بعضی جلوه‌های ویژه امروز کم‌رمق به نظر می‌رسند و در قیاس با فضای دقیق و حساب‌شدهٔ فیلم، تأثیر کمتری دارند. این محدودیت‌ها گاهی تعلیق را مختل می‌کنند، زیرا تصویر به اندازهٔ ایده قانع‌کننده نیست. بااین‌همه، ارزش بصری اثر را نمی‌توان تنها با کیفیت جلوه‌ها سنجید؛ ترکیب قاب‌ها، چهره‌ها و فضای تیره همچنان بخش مهمی از جذابیت آن را می‌سازد.
جایگاه اجتماعی و نگاه انتقادی فیلم به تجربه‌هایی چون طردشدن، قلدری، تبعیض و فشار برای هم‌شکل‌شدن توجه دارد. این موضوعات در زندگی شخصیت‌ها حضور واقعی دارند و جادو راهی برای نمایان‌کردن خشم و درماندگی ناشی از آن‌هاست. به‌ویژه شخصیت Rochelle یادآور این نکته است که طردشدگی تجربه‌ای یکسان برای همه نیست و تبعیض می‌تواند صورت‌های مشخص و روزمره داشته باشد.
« وحشت، اغراق و محدودیت‌های بصری عناصر وحشت در فیلم با تصویرهایی از آشفتگی، تهدید و از دست‌رفتن کنترل همراه‌اند. »
جمع‌بندی
با این حال، پرداخت برخی از این محور‌ها بیشتر در حد زمینه باقی می‌ماند و فیلم همیشه به اندازهٔ کافی در پیامدهای اجتماعی‌شان مکث نمی‌کند. از همین رو، «The Craft» را می‌توان اثری دانست که میان خیال رهایی‌بخش و هشدار اخلاقی در رفت‌وآمد است. فیلم از یک سو به میل نوجوانان برای یافتن هویت و پناهگاهی مشترک اعتبار می‌دهد؛ از سوی دیگر، نشان می‌دهد که انتقام نمی‌تواند جای عدالت یا بهبود را بگیرد.
این دوگانگی از نقاط بحث‌برانگیز اثر است، اما همچنین به آن عمقی بیش از یک داستان ساده دربارهٔ جادو می‌بخشد. جمع‌بندی «The Craft» ترکیبی از درام نوجوانانه، فانتزی و وحشت است که نیروی اصلی‌اش را از فضای گوتیک، بازی‌های قانع‌کننده و رابطهٔ متغیر میان چهار شخصیت می‌گیرد. فیلم در بیان مضمون توانمندسازی و در پیوند میان رنج اجتماعی و جادو همیشه یکدست نیست؛ تغییر لحن و برخی جلوه‌های بصری نیز از کاستی‌های آن به شمار می‌آیند.
با این حال، تصویر گروهی از دختران که در پی تعلق و اختیارند و در همان مسیر با پیامدهای قدرت روبه‌رو می‌شوند، همچنان جذاب و قابل تأمل است. اثر بیش از آن‌که دربارهٔ طلسم‌ها باشد، دربارهٔ این پرسش است که وقتی احساس ناتوانی به قدرت تبدیل می‌شود، آدمی با آن چه خواهد کرد.
« از همین رو، «The Craft» را می‌توان اثری دانست که میان خیال رهایی‌بخش و هشدار اخلاقی در رفت‌وآمد است. »
ثبت دیدگاه