نقد و بررسی
نقد The Coming War on China | 2016
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
هشدار در دلِ مستند «The Coming War on China» مستندی جدلی و هشداردهنده از John Pilger است که مناسبات ایالات متحده و چین را نه صرفاً رقابتی اقتصادی، بلکه رویارویی‌ای بالقوه نظامی و هسته‌ای می‌بیند. فیلم از همان آغاز می‌خواهد تماشاگر را از تماشای منفعلانهٔ اخبار روزمره بیرون بکشد و به پرسشی بزرگ‌تر برساند: چگونه آرایش نیروها، پایگاه‌ها و محاسبات سیاسی می‌توانند کشورها را به سوی بحرانی سوق دهند که هیچ‌یک لزوماً خواهان پیامد نهایی‌اش نیست؟
پاسخ فیلم روشن و بی‌پرده است، اما همین صراحت، هم نیروی آن را می‌سازد و هم محدودیتش را. ساختار و مسیر روایت فیلم روایتی چندلایه دارد: از گذشتهٔ تاریخی منطقه و پیامدهای آزمایش‌های هسته‌ای در جزایر اقیانوس آرام آغاز می‌کند، سپس به دگرگونی چین و نگاه غرب به آن می‌پردازد و در ادامه حضور نظامی آمریکا و مقاومت ساکنان برخی مناطق را به محور بحث می‌آورد.
این حرکت میان تاریخ، جغرافیا و سیاست، به مستند امکان می‌دهد مسئله‌ای گسترده را از چند زاویه بنگرد؛ تنش میان دو قدرت، در قاب فیلم صرفاً اختلافی میان دولت‌ها نیست، بلکه بر زندگی مردم دور از مراکز تصمیم‌گیری نیز اثر می‌گذارد. بخش‌های فیلم با تمرکز بر مکان‌های گوناگون از یکدیگر جدا می‌شوند، اما رشتهٔ پیونددهندهٔ آن‌ها روشن است: تاریخِ قدرت چگونه در جغرافیا حک می‌شود؟
« پاسخ فیلم روشن و بی‌پرده است، اما همین صراحت، هم نیروی آن را می‌سازد و هم محدودیتش را. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
پایگاه، آزمایشگاه و بندر نظامی در این روایت فقط تأسیسات نیستند؛ نشانه‌هایی از سیاستی‌اند که آثارش تا نسل‌های بعد باقی می‌ماند. البته گستردگی موضوع گاهی سبب می‌شود گذار از یک پرونده به پروندهٔ دیگر سریع باشد و برخی پیوندهای تاریخی یا راهبردی بیش از آن‌که تحلیل شوند، به‌صورت گزاره‌هایی قاطع عرضه شوند.
تاریخ به‌مثابه حافظهٔ سیاسی یکی از مؤثرترین بخش‌های مستند، بازگشت به جزایر مارشال و آزمایش‌های هسته‌ای آمریکا در میانهٔ قرن بیستم است. Pilger این تاریخ را با تصویرهای آرشیوی، گفت‌وگو با ساکنان و چشم‌اندازهایی از جزایر پیوند می‌دهد. تضاد میان زیبایی طبیعی محیط و خاطرهٔ تخریب و آلودگی، به روایت نیرویی بصری و عاطفی می‌بخشد.
تاریخ در این‌جا موضوعی انتزاعی نیست؛ در بدن‌ها، خاطرات خانوادگی و وضعیت زیست مردمانی حضور دارد که پیامدهای تصمیم‌های دوردست را تحمل کرده‌اند. این بخش همچنین بنیانی اخلاقی برای بحث اصلی می‌سازد: اگر قدرت‌های بزرگ می‌توانند آسیب‌پذیرترین جوامع را قربانی محاسبات خود کنند، پس بررسیِ سیاست نظامی باید از مرز تحلیل راهبردی فراتر برود و مسئولیت انسانی را نیز در بر گیرد.
« Pilger این تاریخ را با تصویرهای آرشیوی، گفت‌وگو با ساکنان و چشم‌اندازهایی از جزایر پیوند می‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
با این حال، شدت عاطفی این بخش گاهی چنان بر فیلم مسلط می‌شود که تماشاگر ممکن است تفاوت میان مستندسازی یک واقعیت تاریخی و استنتاج دربارهٔ نیت یا رفتار امروز دولت‌ها را کمتر ببیند. اثرگذاری احساسی بالاست، اما همین اثرگذاری نیازمند همراهی با تفکیک دقیق‌تر ادعاهاست. تصویر چین و منطق رقابت فیلم می‌کوشد رشد چین را در بستری تاریخی قرار دهد و یادآوری کند که نگاه غرب به این کشور، از گذشته‌ای آکنده از استعمار، تجارت نابرابر و کلیشه‌های نژادی جدا نیست.
این رویکرد ارزشمند است، زیرا روایت‌های سیاسیِ معاصر اغلب تاریخ را تا جایی کوتاه می‌کنند که تنش‌های امروز ناگزیر و بی‌ریشه به نظر برسند. مستند در برابر این ساده‌سازی می‌گوید: برداشت از «تهدید» نیز ساخته می‌شود و باید پرسید چه کسی آن را تعریف می‌کند و چه منافعی از آن بهره می‌برند. اما فیلم در این بخش بیش از آن‌که تصویری متوازن از چینِ امروز بسازد، در پی نقد نحوهٔ بازنمایی آن در گفتمان غربی است.
این دو هدف یکی نیستند. نشان‌دادنِ نقش کلیشه‌ها و سیاست‌های قدرت، به‌خودی‌خود توضیحی کامل دربارهٔ انگیزه‌ها و رفتارهای راهبردی چین فراهم نمی‌کند. مستند به پاره‌ای از پیچیدگی‌های درونی و سیاست‌های خود چین اشاره دارد، اما وزن اصلی روایت بر نقد نظامی‌گری آمریکا قرار می‌گیرد. در نتیجه، مخاطب تصویری روشن از استدلال فیلم می‌گیرد، نه لزوماً نقشه‌ای جامع از همهٔ نیروهای مؤثر در رقابت دو کشور.
« اثرگذاری احساسی بالاست، اما همین اثرگذاری نیازمند همراهی با تفکیک دقیق‌تر ادعاهاست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
چهرهٔ انسانیِ پایگاه‌های نظامی یکی از انتخاب‌های دراماتیک موفق فیلم، کنار هم نشاندن تحلیل‌های کلان با روایت مردم محلی است. ساکنان جزایر و مناطق میزبان تأسیسات نظامی، در این اثر حاشیهٔ بحث نیستند؛ تجربهٔ آنان پرسش سیاسی را ملموس می‌کند. اعتراض‌های مدنی و مقاومت در برابر گسترش پایگاه‌ها نیز روایتی فرعی و تزئینی نیست، بلکه یادآور آن است که مردمِ ساکن مناطق راهبردی می‌توانند دربارهٔ آیندهٔ سرزمین خود کنش‌گر باشند.
این وجه از مستند، به فیلم گرمای انسانی می‌دهد و مانع می‌شود بحث دربارهٔ موشک‌ها و موازنهٔ قدرت کاملاً انتزاعی بماند. مقاومت مردمی به‌ویژه از آن رو اثرگذار است که در برابر تصویرِ اجتناب‌ناپذیریِ جنگ، امکان مخالفت و کنش جمعی را قرار می‌دهد. با این همه، فیلم کمتر به موانع، اختلاف‌ها و هزینه‌های درازمدت چنین جنبش‌هایی می‌پردازد.
همدلی با معترضان روشن است، اما بررسی همه‌جانبهٔ شرایط سیاسی و اجتماعی آنان محدودتر باقی می‌ماند. لحن، تدوین و نیروی اقناع لحن Pilger قاطع، خطابی و آشکارا ضدجنگ است. او مخاطب را به فاصله‌گرفتن از زبان رسمیِ امنیت و بازنگری در آنچه «دفاع» یا «بازدارندگی» نامیده می‌شود، فرامی‌خواند.
« با این همه، فیلم کمتر به موانع، اختلاف‌ها و هزینه‌های درازمدت چنین جنبش‌هایی می‌پردازد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
تدوین پرتحرک، پیوند میان تصاویر آرشیوی، مصاحبه‌ها و مکان‌های معاصر را حفظ می‌کند و به اثر حس فوریت می‌بخشد. چشم‌اندازهای جزایر، در کنار تصاویر مربوط به پایگاه‌ها و تجهیزات نظامی، تضادی بصری می‌سازند که مضمون فیلم را بدون نیاز به توضیحی طولانی منتقل می‌کند. با وجود این، سرعت و اطمینان بیان گاه به بهای مکث تحلیلی تمام می‌شود.
مصاحبه‌ها فراوان‌اند و تنوعِ گویندگان به مستند اعتبار و بافت می‌بخشد، اما تکیهٔ زیاد بر روایت و گفته‌های مصاحبه‌شوندگان می‌تواند جای بررسی مستقلِ منطق نظامی و سناریوهای رقیب را بگیرد. فیلم کمتر فرصت می‌دهد دیدگاه‌های مخالف با همان تفصیل و جدیتی عرضه شوند که دیدگاه مرکزی آن دارد. از همین رو، اثر برای بیننده‌ای که با موضوع آشنایی اندکی دارد، راهگشا و تکان‌دهنده است؛ برای مخاطبی که خواهان سنجش چندجانبهٔ ادعاهای راهبردی است، ممکن است یک‌سویه به نظر برسد.
خطر، احتمال و زبانِ پیش‌بینی عنوان فیلم خود وعدهٔ هشداری بزرگ می‌دهد و سراسر اثر میان دو مفهوم مهم حرکت می‌کند: امکانِ جنگ و نزدیک‌بودنِ آن. این دو را نباید یکی گرفت. ارزش مستند در یادآوریِ آن است که رقابت نظامی، خطای محاسباتی و بحران‌های منطقه‌ای می‌توانند خطر رویارویی را افزایش دهند؛ اما گاهی زبان فیلم چنان پرشتاب و هشدارآمیز می‌شود که مرز میان خطر بالقوه و وقوع قریب‌الوقوع کم‌رنگ می‌ماند.
« تدوین پرتحرک، پیوند میان تصاویر آرشیوی، مصاحبه‌ها و مکان‌های معاصر را حفظ می‌کند و به اثر حس فوریت می‌بخشد. »
جمع‌بندی
این ابهام می‌تواند اضطراب ایجاد کند، بی‌آن‌که همیشه ابزار کافی برای سنجش احتمال‌ها در اختیار تماشاگر بگذارد. برای همین، فیلم را بهتر است نه پیشگویی قطعی، بلکه مداخله‌ای سیاسی و اخلاقی خواند: فراخوانی برای پرسشگری دربارهٔ نظامی‌سازی، روایت‌های رسانه‌ای و هزینه‌هایی که مردم عادی می‌پردازند.
چنین خوانشی هم نیروی هشدار آن را حفظ می‌کند و هم مخاطب را از پذیرفتن بی‌چون‌وچرای هر پیش‌بینی بازمی‌دارد. جمع‌بندی «The Coming War on China» مستندی پرقدرت، جدلی و از نظر بصری به‌یادماندنی است که با پیوندزدن تاریخ، جغرافیا و زندگی مردم، موضوعی پیچیده را برای مخاطب قابل‌فهم می‌کند.
تصاویر آرشیوی و چشم‌اندازهای جزایر مارشال، و نیز روایت مقاومت محلی، به فیلم بُعدی انسانی می‌بخشند که از بحث‌های صرفاً نظامی فراتر می‌رود. در مقابل، لحن یک‌سویه، فضای محدود برای دیدگاه‌های رقیب و تحلیل نسبتاً فشردهٔ راهبردهای دو کشور، دامنهٔ استدلال را محدود می‌کند. اهمیت اثر بیش از آن‌که در ارائهٔ تصویری نهایی و بی‌طرفانه از رقابت آمریکا و چین باشد، در واداشتن تماشاگر به پرسیدنِ پرسش‌هایی دشوار دربارهٔ قدرت، حافظهٔ تاریخی و امکان جلوگیری از جنگ است.
« این ابهام می‌تواند اضطراب ایجاد کند، بی‌آن‌که همیشه ابزار کافی برای سنجش احتمال‌ها در اختیار تماشاگر بگذارد. »
ثبت دیدگاه