وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

نامه‌ای که قرار است زندگی را بزرگ‌تر نشان دهد «The Christmas Letter» از ایده‌ای آشنا و بالقوه ثمربخش آغاز می‌کند: مردی که هر سال با خواندن نامهٔ کریسمس دوست ثروتمندش، زندگی خود را در قیاس با زندگی پرزرق‌وبرق دیگری کم‌مایه می‌بیند. جو مایکلز، نویسندهٔ تبلیغاتیِ بیکار، این بار می‌خواهد ورق را برگرداند؛ خانواده‌اش را به سفری مجلل می‌برد تا آن‌ها نیز تجربه‌هایی داشته باشند که بتوانند در نامه‌ای چشمگیر روایت کنند.

در مرکز این طرح، پرسشی ساده اما قابل تأمل قرار دارد: آیا زندگی را باید زیست، یا باید آن را طوری روایت کرد که از بیرون موفق و هیجان‌انگیز به نظر برسد؟ این پرسش برای یک کمدی تعطیلاتی ظرفیت دارد؛ هم می‌تواند دستمایهٔ شوخی با رقابت اجتماعی و چشم‌وهم‌چشمی شود، هم فرصتی برای مکث دربارهٔ ارزش تجربه‌های روزمره و صمیمیت خانوادگی فراهم کند.

فیلم ایده را به‌سرعت به موقعیت‌های ماجرایی می‌کشاند و از همان ابتدا می‌کوشد میان آشفتگی‌های برنامه‌ریزی جو و گرمای فضای خانوادگی تعادل بسازد. مشکل آن است که این تعادل بیش از آن‌که از دل شخصیت‌ها و موقعیت‌ها به دست آید، گاه شبیه مقصدی از پیش تعیین‌شده است: فیلم می‌داند که باید به سوی احساسات خانوادگی حرکت کند، اما همیشه راهی طبیعی برای رسیدن به آن پیدا نمی‌کند.

حسادت؛ موتور قصه و نقطهٔ آسیب آن حسادت جو به نامهٔ دوست ثروتمندش، نیروی محرک اصلی داستان است. این حسادت، در ظاهر، بامزه و حتی کمی مضحک است: مردی که به‌جای ساختن زندگی مطابق نیازهای خانواده‌اش، تصمیم می‌گیرد آن را به چیزی قابل رقابت و نمایش بدل کند. اما همین ویژگی می‌توانست به هستهٔ طنزی تیز دربارهٔ مقایسهٔ اجتماعی تبدیل شود؛ دربارهٔ این‌که چگونه روایتِ گزینشیِ دیگران از زندگی‌شان، آدم را از دیدن داشته‌های خودش بازمی‌دارد.

« حسادت؛ موتور قصه و نقطهٔ آسیب آن حسادت جو به نامهٔ دوست ثروتمندش، نیروی محرک اصلی داستان است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم این امکان را به‌طور کامل پی نمی‌گیرد. انگیزهٔ جو روشن است، اما گاهی آن‌قدر بر مبنای یک تصور ساده از رقابت بنا می‌شود که شخصیت از آدمی قابل‌باور به ابزاری برای پیش‌بردن زنجیره‌ای از دردسرها نزدیک می‌شود. قرار است مخاطب هم از افراط او بخندد و هم نگرانی‌اش را دربارهٔ او بفهمد؛ بااین‌حال، این دو واکنش همیشه در کنار هم شکل نمی‌گیرند.

در نتیجه، ایده‌ای که می‌توانست هم خنده‌دار باشد و هم نیشی اجتماعی داشته باشد، بیشتر بهانه‌ای برای مجموعه‌ای از ماجراها می‌شود. کمدی‌ای که از موقعیت‌هایش فاصله می‌گیرد «The Christmas Letter» لحظه‌هایی شیرین و چند موقعیت با ظرفیت کمیک دارد، اما ظرفیت داشتن با خنده ساختن یکی نیست. بسیاری از شوخی‌ها یا دیر به نتیجه می‌رسند یا آن‌چنان روی طرح تأکید می‌کنند که عنصر غافل‌گیری و ظرافت از میان می‌رود.

بعضی لحظه‌ها به‌جای آن‌که از رفتار شخصیت‌ها و تضاد میان خواسته‌هایشان بجوشند، به نظر می‌رسد برای پر کردن فاصلهٔ میان دو بخش داستان گنجانده شده‌اند. همین مسئله باعث می‌شود کمدی فیلم بیشتر پراکنده به نظر برسد تا پیوسته. اشاره به کمدی‌های خانوادگی و تعطیلاتیِ قدیمی نیز در فضای اثر احساس می‌شود، اما یادآوری یک سنت سینمایی به‌تنهایی نمی‌تواند نیروی آن را احیا کند.

چنین آثاری معمولاً از شخصیت‌هایی با نقص‌های روشن، واکنش‌های اغراق‌آمیز اما منسجم و زنجیره‌ای از موقعیت‌هایی بهره می‌برند که هر یک، پیامد قبلی را تشدید می‌کند. در این فیلم، ماجراها اغلب کنار هم قرار می‌گیرند، بی‌آن‌که همواره از یکدیگر انرژی بگیرند. بنابراین، تماشاگر ممکن است به‌جای انتظار برای تشدید آشوب، منتظر پایان یافتن بخش جاری بماند.

« فیلم این امکان را به‌طور کامل پی نمی‌گیرد. »

شخصیت‌ها و اجرا

ریتمی که در مسیر سفر از حرکت می‌ایستد ساختار داستانی بر سفر و تجربه‌های پی‌درپی جو و خانواده‌اش متکی است؛ ساختاری که برای یک کمدی ماجرایی مناسب به نظر می‌رسد، اما مستلزم ضرباهنگی دقیق است. هر رخداد باید یا شخصیت‌ها را آشکارتر کند، یا خطر تصمیم جو را افزایش دهد، یا موقعیت کمیک تازه‌ای بسازد.

وقتی صحنه‌ای هیچ‌یک از این کارها را به‌قدر کافی انجام ندهد، سفر به‌جای آن‌که پرشتاب و پرحادثه باشد، کش‌دار جلوه می‌کند. این مشکل به‌ویژه از آن‌جا اهمیت دارد که فیلم با ایده‌ای سرراست شروع می‌شود و انتظار می‌رود مسیرش را با چابکی طی کند. اما پراکندگی ماجراها از انسجام عاطفی و روایی می‌کاهد و باعث می‌شود برخی بخش‌ها بیش از اندازه طولانی احساس شوند.

تدوین و پیوند میان موقعیت‌ها نیز همیشه حس حرکت رو به جلو را تقویت نمی‌کند. پیامد آن، فیلمی است که لحظه‌های قابل‌قبولش در میان صحنه‌هایی کم‌اثر گم می‌شوند؛ نه آن‌قدر فشرده که کمدی‌اش ضرباهنگ بگیرد و نه آن‌قدر تأملی که کندی‌اش به فرصتی برای تعمیق شخصیت‌ها بدل شود. خانواده، احساسات و باورپذیری در لایهٔ عاطفی، فیلم می‌خواهد از چشم‌وهم‌چشمی به سوی قدرشناسی از زندگی خانوادگی حرکت کند.

این جهت‌گیری برای یک فیلم کریسمسی کاملاً قابل انتظار است و حتی می‌تواند به داستان معنایی فراتر از ماجراجویی‌های موقت بدهد. بااین‌حال، احساسات زمانی اثرگذارند که از دل کنش‌ها و رابطه‌ها برآیند، نه آن‌که صرفاً در زمان مناسب اعلام شوند. در این‌جا برخی لحظات احساسی بیش از حد آشکارا برای هدایت مخاطب به نتیجه‌ای خاص طراحی شده‌اند؛ ازاین‌رو، گرمای مورد نظرشان گاهی جای خود را به احساس تصنعی می‌دهد.

« هر رخداد باید یا شخصیت‌ها را آشکارتر کند، یا خطر تصمیم جو را افزایش دهد، یا موقعیت کمیک تازه‌ای بسازد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

دب، همسر جو، در برابر شتاب‌زدگی و طرح‌های پرخطر او صدای تعادل است. حضور چنین شخصیتی می‌توانست تعارضی جذاب میان رضایت از داشته‌های موجود و میل به تجربه‌های تازه بسازد. اما هرچه فیلم بیشتر به سوی آشوب‌های سفر می‌رود، فرصت پرداختن به این تفاوت دیدگاه محدودتر می‌شود. تنش میان خواستهٔ جو و نگرانی خانواده‌اش، هنگامی بیشترین قدرت را دارد که تصمیم‌های او پیامدهای ملموس و عاطفی داشته باشند؛ ولی فیلم گاه به‌جای مکث بر این پیامدها، زودتر به موقعیت بعدی می‌پرد.

بازی‌ها و هویت اجرایی بازی‌ها نیز از ناهماهنگی کلی فیلم بی‌نصیب نیستند. برخی اجراها با لحن اغراق‌آمیز و سبک کمدی اثر همراه می‌شوند، اما در بخش‌هایی دیگر، اختلاف میان شیوهٔ بازیگران حس می‌شود؛ گویی همه در یک فضای نمایشی واحد قرار ندارند. وقتی فیلم از بازیگر می‌خواهد هم‌زمان اغراق کند، صمیمی باشد و بار عاطفی صحنه را نگه دارد، هماهنگی میان این لحن‌ها ضروری است.

در مواردی، این هماهنگی حاصل نمی‌شود و توجه تماشاگر به‌جای داستان، به انتخاب‌های اجرایی جلب می‌گردد. حضور چهره‌هایی چون Chevy Chase، Randy Quaid و Brian Doyle-Murray برای مخاطبی که کمدی‌های خانوادگی قدیمی را به یاد دارد، می‌تواند جذابیتی نوستالژیک داشته باشد؛ فیلم نیز با این پیشینه بی‌ارتباط نیست.

اما حضور آشنا به‌تنهایی جای شخصیت‌پردازی یا طراحی کمیک مؤثر را نمی‌گیرد. نقش‌های محوری باید خودشان بار داستان را بر دوش بکشند و بازی‌ها نیز به یکدستی لحن کمک کنند. «The Christmas Letter» در این زمینه لحظه‌هایی دارد که کار می‌کنند، اما به‌ندرت به هماهنگی کامل می‌رسد. فیلم نخستین تجربهٔ بلند کارگردانی Tori Hunter است و فیلمنامه را Michael Cunningham نوشته است؛ اثری که در عین داشتن طرحی قابل‌فهم، در تبدیل آن به تجربه‌ای منسجم موفقیت محدودی دارد.

« دب، همسر جو، در برابر شتاب‌زدگی و طرح‌های پرخطر او صدای تعادل است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

حال‌وهوای تعطیلات؛ امتیازی کوچک اما واقعی با همهٔ کاستی‌ها، فیلم کاملاً از جذابیت تهی نیست. فضای زمستانی و مناسبت کریسمس برای تماشای سبک و بی‌تکلف مناسب است و چند لحظهٔ خانوادگی و شیرین، فرصتی برای فاصله گرفتن از شوخی‌های ناموفق فراهم می‌کنند. گاهی همین لحظه‌هاست که یادآوری می‌کند ایدهٔ اولیه هنوز چیزی برای عرضه دارد: خانواده‌ای که می‌خواهد در برابر تصویر پرزرق‌وبرق دیگران، داستانی از خودش بسازد.

اگر تماشاگر با انتظار یک کمدی کم‌ادعا و مناسب شب سرد زمستانی سراغ اثر برود، ممکن است از بعضی بخش‌های آن لذت ببرد. بااین‌حال، حال‌وهوای مناسبتی نمی‌تواند جای کمدی موفق یا قصه‌گویی منسجم را بگیرد. فیلم به اندازه‌ای که برای ساختن خاطره‌های خوشایند خانوادگی تلاش می‌کند، در ساختن خنده‌های ماندگار توفیق ندارد.

بنابراین، امتیاز اصلی‌اش نه در شوخی‌هایش، بلکه در نیت گرم و چند لحظهٔ صمیمانه‌ای است که میان ضعف‌های روایی و اجرایی پیدا می‌شوند. جمع‌بندی «The Christmas Letter» از ایده‌ای سرگرم‌کننده دربارهٔ حسادت، مقایسه و میل به نمایش زندگی آغاز می‌کند و زمینهٔ مناسبی برای یک کمدی کریسمسی سبک دارد.

اما شوخی‌هایی که اغلب به خنده نمی‌رسند، ماجراهای پراکنده و کش‌دار، بازی‌های ناهمگون و احساسات‌گراییِ بیش از اندازه آشکار، مانع از آن می‌شوند که این ظرفیت به فیلمی واقعاً مؤثر تبدیل شود. در بهترین لحظه‌هایش، اثری گرم و ساده است که می‌تواند همراهی کوتاه برای یک شب زمستانی باشد؛ در ضعیف‌ترین لحظه‌هایش، همان ایدهٔ مرکزی را بارها تکرار می‌کند، بی‌آن‌که پیچیدگی یا خندهٔ بیشتری به آن بیفزاید.

« حال‌وهوای تعطیلات؛ امتیازی کوچک اما واقعی با همهٔ کاستی‌ها، فیلم کاملاً از جذابیت تهی نیست. »

جمع‌بندی

فیلم بیش از آن‌که اثری دربارهٔ ارزش زندگی واقعی در برابر زندگیِ نمایش‌داده‌شده باشد، خود در دامِ ظاهر آشنای کمدی تعطیلاتی می‌افتد: نشانه‌های گرما و صمیمیت را گرد می‌آورد، اما همیشه جان و طراوت لازم را در آن‌ها نمی‌دمد. حاصل، تجربه‌ای نابرابر است؛ نه کاملاً بی‌لطف، نه به‌یادماندنی، و در نهایت سرگرمی‌ای که ایده‌اش از اجرای آن جذاب‌تر می‌ماند.