وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جهانی زیر پوست شهر «The Boxtrolls» از همان آغاز بر تضادی روشن بنا می‌شود: شهری آراسته و پرادعا در بالای زمین، و جهانی پنهان، آشفته اما سرشار از زندگی در زیر آن. در Cheesebridge، باکس‌ترول‌ها موجوداتی ترسناک معرفی شده‌اند که گویا کودکان را می‌ربایند؛ اما اِگز، پسری که میان آن‌ها پرورش یافته، تصویری کاملاً متفاوت از آنان دارد.

فیلم از این فاصله میان شایعه و واقعیت، نیروی روایی خود را می‌سازد و به‌تدریج تماشاگر را با موجوداتی آشنا می‌کند که ظاهر نامتعارفشان بیش از آن‌که مایه تهدید باشد، بخشی از جذابیتشان است. جهان فیلم تنها با طراحی موجوداتش شکل نمی‌گیرد؛ خود شهر نیز شخصیتی مستقل دارد. Cheesebridge با خیابان‌های سنگ‌فرش، مه، ساختمان‌های فشرده و آداب‌ورسوم طبقاتی‌اش، حال‌وهوایی ویکتوریایی و کمی گروتسک پیدا می‌کند.

در برابر آن، پناهگاه زیرزمینی باکس‌ترول‌ها، با وسایل دورریختنی و سازه‌های دست‌ساز، فضایی گرم و خیال‌انگیز می‌سازد. این تقابل بصری، بدون توضیح مستقیم، دو شیوه متفاوت زیستن را پیش چشم می‌گذارد: جامعه‌ای که به ظاهر و جایگاه اهمیت می‌دهد، و خانواده‌ای که پیوندش را با مراقبت و همراهی تعریف می‌کند.

منتقدان نیز به کیفیت این جهان‌سازی و جزئیات بصری آن اشاره کرده‌اند. استاپ‌موشن؛ ماده‌ای که جان می‌گیرد مهم‌ترین دستاورد فیلم، بی‌تردید، تصویرسازی آن در قالب استاپ‌موشن است. حرکت‌ها اندکی زمخت و ناآرام‌اند، اما همین ویژگی به شخصیت‌ها حضور فیزیکی می‌دهد؛ گویی می‌توان بافت جعبه‌های مقوایی، لباس‌ها و دیوارهای نم‌گرفته را لمس کرد.

« جهان فیلم تنها با طراحی موجوداتش شکل نمی‌گیرد؛ خود شهر نیز شخصیتی مستقل دارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

در انیمیشنی که بسیاری از حرکت‌ها می‌توانند بی‌وزن و یکدست به نظر برسند، این حسِ ماده‌مندی اهمیت ویژه‌ای دارد. هر شخصیت و هر گوشه از شهر انگار با دست ساخته شده و در قاب جای گرفته است. طراحی باکس‌ترول‌ها نیز به‌خوبی از همین ظرفیت بهره می‌برد. جعبه‌هایی که به‌عنوان پوشش و پناه به تن دارند، هم نشانه‌ای از زندگی زیرزمینی آن‌ها هستند و هم بخشی از هویت فردی‌شان.

شکل نامتعارفشان در نگاه نخست می‌تواند غریب یا حتی ناخوشایند باشد، اما فیلم با نمایش رفتارهای روزمره، کنجکاوی و مهربانی‌شان این ظاهر را از معنای تهدید جدا می‌کند. در نتیجه، تماشاگر نه‌فقط به شخصیت‌های اصلی، بلکه به محیط و اشیای پیرامونشان نیز علاقه‌مند می‌شود. نتیجه، جهانی است که تماشایش حتی در لحظه‌های کم‌تحرک لذت‌بخش می‌ماند.

روایت، هویت و پیش‌داوری داستان اِگز بر پرسشی آشنا استوار است: تعلق به خانواده و جامعه را چه چیزی تعیین می‌کند؛ ظاهر، تبار یا رابطه‌ای که در گذر زمان شکل گرفته است؟ او میان دو جهان قرار دارد و سفرش به سطح شهر، مواجهه‌ای با هویت خویش و تصویری است که انسان‌ها از باکس‌ترول‌ها ساخته‌اند.

ورود وینی به مسیر او نیز امکان می‌دهد نگاه دیگری به این پیش‌داوری‌ها شکل بگیرد. آشنایی این دو، در عین آن‌که به پیش‌برد ماجرا کمک می‌کند، فیلم را به سوی موضوعاتی چون همدلی، پذیرش تفاوت و مسئولیت پرسیدن از روایت‌های رایج می‌برد. بااین‌حال، فیلم در بنیان داستانی‌اش چندان پیش‌بینی‌ناپذیر نیست.

« در انیمیشنی که بسیاری از حرکت‌ها می‌توانند بی‌وزن و یکدست به نظر برسند، این حسِ ماده‌مندی اهمیت ویژه‌ای دارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

تماشاگر ممکن است زودتر از شخصیت‌ها دریابد که ترس عمومی بر پایه تصویری نادرست بنا شده و مسیر کلی تقابل میان اِگز و نیروی تهدیدکننده نیز کمابیش آشناست. این آشنایی لزوماً تجربه را بی‌ارزش نمی‌کند؛ زیرا بخش مهمی از لذت فیلم از فضاسازی و شخصیت‌ها می‌آید. اما گاه داستان چنان در چارچوب قصه‌های آشنای قهرمانی پیش می‌رود که ظرفیت خیال‌پردازانه جهانش از روایت جلو می‌زند.

برخی نقدها نیز از همین آشنایی در طرح داستان و برتری جنبه‌های بصری بر تازگی قصه سخن گفته‌اند. طنز و شخصیت‌ها طنز فیلم از برخورد دو جهان و تفاوت رفتارهای شخصیت‌ها نیرو می‌گیرد. باکس‌ترول‌ها با شیوه ارتباطی خاص و کنش‌های گاه ساده‌دلانه‌شان، لحظه‌هایی شیرین می‌سازند؛ شوخی‌ها معمولاً چنان در رفتار و موقعیت ریشه دارند که به جریان داستان لطمه نمی‌زنند.

در سوی دیگر، جامعه بالای زمین با تشریفات و وسواس‌های طبقاتی‌اش دستمایه طنزی ظریف‌تر می‌شود. دلبستگی برخی شهروندان به شأن اجتماعی و مناسک روزمره، در کنار بی‌اعتنایی‌شان به واقعیت اطراف، شکلی کمیک و در عین حال انتقادی پیدا می‌کند. اِگز و وینی هسته عاطفی ماجرا هستند، اما صمیمیت میان آن‌ها همیشه به اندازه‌ای که امکانش را دارد پرورده نمی‌شود.

رابطه‌شان کارکرد داستانی روشنی دارد، ولی فیلم فرصت چندانی برای مکث بر تفاوت‌های شخصیتی و شکل‌گیری تدریجی اعتماد میانشان فراهم نمی‌کند. ازاین‌رو، پیوند آن دو گاهی بیش از آن‌که تجربه‌ای عمیق و مستقل باشد، راهی برای هدایت داستان به مرحله بعدی به نظر می‌رسد. در مقابل، باکس‌ترول‌ها به‌واسطه رفتارهای جمعی و لحظات کوتاهشان حضوری دوست‌داشتنی می‌یابند؛ هرچند بسیاری از آن‌ها شخصیت‌پردازی جداگانه و گسترده‌ای ندارند.

« این آشنایی لزوماً تجربه را بی‌ارزش نمی‌کند؛ زیرا بخش مهمی از لذت فیلم از فضاسازی و شخصیت‌ها می‌آید. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

شرارت، ترس و مخاطب کودک آرچیبالد اسنچر یکی از برجسته‌ترین منابع تنش فیلم است. او با ظاهری اغراق‌شده، رفتاری آزارنده و جاه‌طلبی‌ای که با ترس‌پراکنی پیوند خورده، در نقطه مقابل معصومیت باکس‌ترول‌ها قرار می‌گیرد. حضورش به فیلم انرژی می‌دهد و طنز تلخی می‌آفریند، اما این انرژی همیشه برای مخاطب کم‌سن‌وسال خوشایند نیست.

طراحی چهره، حرکات و برخی موقعیت‌های مربوط به او عمداً ناآرام‌کننده‌اند؛ به همین دلیل ممکن است کودکان حساس در بخش‌هایی از فیلم بترسند. این تاریکی از فضای کلی اثر جدا نیست. فیلم به‌جای آن‌که همه‌چیز را در رنگ‌های روشن و لحن بی‌خطر عرضه کند، در دل قصه خانوادگی خود لحظاتی از تهدید، تعقیب و اضطراب می‌گنجاند.

چنین انتخابی به جهان فیلم شخصیت می‌دهد و آن را از انیمیشن‌های کاملاً نرم و بی‌تنش متمایز می‌کند؛ اما برای تماشای خانوادگی، میزان تحمل هر کودک اهمیت دارد. بهتر است این فیلم را اثری بدانیم که برای همه کودکان خردسال به یک اندازه آرامش‌بخش نیست، نه قصه‌ای که صرفاً به‌دلیل قالب انیمیشن، کاملاً بی‌خطر فرض شود.

توصیف‌های منتشرشده از فیلم نیز بر وجود موقعیت‌های پرخطر و فضای تیره‌تر آن تأکید دارند. ریتم و شلوغی ریتم «The Boxtrolls» همیشه یکدست نیست. بخش‌هایی که به معرفی زندگی زیرزمینی و عادت‌های باکس‌ترول‌ها اختصاص دارند، با حوصله و جزئی‌نگری پیش می‌روند و به تماشاگر اجازه می‌دهند در محیط تازه ساکن شود.

« شرارت، ترس و مخاطب کودک آرچیبالد اسنچر یکی از برجسته‌ترین منابع تنش فیلم است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

اما وقتی گره‌های داستانی و رفت‌وآمد شخصیت‌ها افزایش می‌یابد، فیلم گاه به شتاب و ازدحامی می‌رسد که از وضوح تجربه می‌کاهد. بعضی صحنه‌ها بیش از آن‌که به شناخت شخصیت‌ها یا گسترش مضمون کمک کنند، صرفاً به پرجنب‌وجوش‌کردن فضای ماجرا می‌انجامند. این شلوغی در لحظاتی با تصویرسازی پرجزئیات فیلم هماهنگ است، اما همیشه به سود روایت عمل نمی‌کند.

چند خط داستانی و شخصیت فرعی در کنار شوخی‌های پیاپی، گاهی تمرکز را از رابطه اصلی میان اِگز، وینی و باکس‌ترول‌ها می‌گیرد. تعلیق نیز در همه بخش‌ها استمرار ندارد: گاهی تهدید به‌خوبی حس می‌شود و گاهی آگاهی تماشاگر از مسیر احتمالی ماجرا، از شدت انتظار می‌کاهد. بااین‌همه، فیلم از حرکت بازنمی‌ایستد و برای مخاطبی که از دیدن جهانی تازه لذت می‌برد، کشش کافی دارد.

جمع‌بندی «The Boxtrolls» اثری است که بیش از هر چیز با جهان دیداری، فن استاپ‌موشن و شخصیت‌های نامأنوس اما مهربانش در خاطر می‌ماند. طنز آن غالباً به‌جا است و تضاد میان ظاهر باکس‌ترول‌ها و منش صمیمانه‌شان به فیلم قلبی گرم می‌بخشد. در کنار این امتیازها، قصه از مسیری نسبتاً آشنا پیروی می‌کند، رابطه اِگز و وینی می‌توانست مجال بیشتری برای شکل‌گیری پیدا کند و برخی بخش‌ها با ازدحام یا افت تعلیق روبه‌رو می‌شوند.

فضای تهدیدآمیز اسنچر نیز ممکن است برای خردسالان حساس سنگین باشد. با وجود این کاستی‌ها، فیلم تجربه‌ای تصویری و سرگرم‌کننده عرضه می‌کند که ارزشش تنها در گره‌گشایی داستان نیست. دقت در ساخت، حس زندگی در اشیا و دعوت به پرهیز از داوری بر پایه ظاهر، آن را به اثری دلنشین و قابل‌بحث بدل می‌سازند.

« این شلوغی در لحظاتی با تصویرسازی پرجزئیات فیلم هماهنگ است، اما همیشه به سود روایت عمل نمی‌کند. »

جمع‌بندی

باکس‌ترول‌ها نه به‌سبب آن‌که شبیه انسان‌ها هستند، بلکه به‌خاطر مهربانی و وفاداری‌شان دوست‌داشتنی‌اند؛ و فیلم در بهترین لحظه‌هایش نشان می‌دهد که گاه برای دیدن حقیقت، باید از جعبه‌ای که دیگران برایمان ساخته‌اند بیرون آمد.