وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم و جهان داستان «The Bostonians» محصول ۱۹۸۴، ساختهٔ James Ivory و اقتباسی از رمان Henry James است؛ درامی تاریخی که در بوستونِ اواخر سدهٔ نوزدهم می‌گذرد. داستان، زنی فعال در جنبش حق رأی زنان و وکیلی محافظه‌کار را در رقابتی عاطفی بر سر توجه و آیندهٔ ورنا تارانت قرار می‌دهد؛ دختری جوان که استعداد سخنوری‌اش او را به چهره‌ای جذاب برای آرمان‌های سیاسی بدل کرده است.

همین وضعیت، فیلم را از یک مثلث عشقی معمولی دور می‌کند: کشمکش اصلی نه فقط بر سر دلبستگی، بلکه بر سر این است که چه کسی حق دارد خواسته‌های ورنا را تعریف کند. اثر بر پایهٔ رمانی از Henry James ساخته شده و فیلمنامه را Ruth Prawer Jhabvala نوشته است. فیلم در ظاهر با دو قطب روشن پیش می‌رود: اولیو چنسلر، مدافع آرمان‌های زنان، و بیسیل رنسوم، مردی که به نقش‌های سنتی جنسیتی باور دارد.

اما «روشن» به معنای ساده و بی‌ابهام نیست. هر دو شخصیت، حتی هنگامی که از آزادی یا عشق حرف می‌زنند، می‌کوشند ورنا را در تصویری از پیش ساخته‌شده جا دهند. فیلم از همین تضاد نیرو می‌گیرد: آیا حمایت از دیگری می‌تواند به شکلی از تصاحب تبدیل شود؟ و آیا خواستنِ آزادی برای کسی، اگر انتخاب او را نادیده بگیرد، همچنان آزادی‌خواهانه است؟

بازی ونسا ردگریو و حضور اولیو ونسا ردگریو در نقش اولیو، نیروی عاطفی و نمایشی اصلی فیلم است. بازی او به‌جای آن‌که شخصیت را به نماد خشک یک جنبش اجتماعی تبدیل کند، شکنندگی و تناقض‌هایش را آشکار می‌سازد. اولیو زنی است که شور سیاسی‌اش با تنهایی و نیاز عاطفی درهم تنیده؛ گاه در تصمیم‌هایش وقار و یقین دیده می‌شود و گاه اضطرابی که پشت همان وقار پنهان مانده است.

« اثر بر پایهٔ رمانی از Henry James ساخته شده و فیلمنامه را Ruth Prawer Jhabvala نوشته است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

ردگریو این دوگانگی را با تغییرات ظریف در صدا، نگاه و سکوت منتقل می‌کند و به همین دلیل، حتی صحنه‌هایی که از نظر روایت کم‌تحرک‌اند، با حضور او جان می‌گیرند. نقطهٔ قوت این نقش آن است که اولیو را نمی‌توان به‌سادگی ستود یا سرزنش کرد. او برای آرمانی جمعی تلاش می‌کند، اما در رابطه‌اش با ورنا، مرز میان همراهی، هدایت و کنترل گاه ناپایدار می‌شود.

فیلم با تکیه بر بازی ردگریو نشان می‌دهد که شور ایدئولوژیک همیشه با بی‌طرفی همراه نیست: آدمی ممکن است برای آینده‌ای بهتر بجنگد و هم‌زمان، از ترسِ ازدست‌دادن دیگری، انتخاب‌های او را محدود کند. این لایهٔ شخصی، از مهم‌ترین دستاوردهای فیلم است. ورنا؛ میان صدا و خواست دیگران ورنا در مرکز ماجرایی قرار دارد که دیگران پیوسته دربارهٔ معنای آن سخن می‌گویند.

استعداد او در سخنرانی، هم فرصتی برای دیده‌شدن است و هم وسیله‌ای که می‌تواند او را به چهره‌ای برای اهداف دیگران بدل کند. اولیو در صدای او امکانی برای پیشبرد جنبش زنان می‌بیند؛ بیسیل نیز به او دل می‌بندد، اما نگاهش با تصوری سنتی از زندگی و جایگاه زن همراه است. در نتیجه، ورنا فقط میان دو دلدادگی قرار نگرفته؛ او میان دو طرح متفاوت برای زندگی‌اش ایستاده است.

این موضوع، وجه مدرن و همچنان قابل‌توجه فیلم را می‌سازد. مسئله صرفاً این نیست که کدام خواست برنده می‌شود، بلکه این است که آیا خواست خود ورنا در میان صداهای پرقدرت اطرافش شنیده می‌شود یا نه. بااین‌حال، فیلم همیشه به این پرسش به یک اندازه نزدیک نمی‌ماند. گاهی تمرکز بر اولیو و بیسیل چنان پررنگ می‌شود که ورنا بیشتر به میدان رقابت آن دو شباهت پیدا می‌کند تا شخصیتی با مسیر عاطفی مستقل.

« نقطهٔ قوت این نقش آن است که اولیو را نمی‌توان به‌سادگی ستود یا سرزنش کرد. »

شخصیت‌ها و اجرا

این فاصله، از محدودیت‌های مهم روایت است. رابطهٔ اولیو و ورنا رابطهٔ اولیو و ورنا از جسورانه‌ترین و متمایزترین جنبه‌های فیلم است. پیوند آن‌ها را نمی‌توان فقط با زبان دوستی یا رابطهٔ استاد و شاگرد توضیح داد؛ احساسات میانشان بار عاطفی و عاشقانه‌ای دارند که فیلم آن را پنهان نمی‌کند، اما همواره نیز با وضوح و جسارت یکسان به تصویر نمی‌کشد.

همین ابهام، گاهی جذابیت رابطه را بیشتر می‌کند و گاهی مانع می‌شود تماشاگر عمق و کشش آن را کاملاً باور کند. فیلم در ترسیم نزدیکی این دو زن لحظاتی پرشور دارد، اما شیمی عاطفی میان شخصیت‌ها در سراسر اثر پایدار نیست. برخی صحنه‌ها بیش از آن‌که حاصل تحول تدریجی رابطه باشند، بر پایهٔ ایدهٔ آن بنا شده‌اند؛ گویی فیلم می‌داند این پیوند باید مهم باشد، اما همیشه نمی‌تواند آن را در جزئیات رفتاری و عاطفی زنده کند.

به همین علت، بخشی از مخاطبان ممکن است جسارت رابطه را تحسین کنند، اما درگیرشدن با آن را دشوار بیابند. اهمیت تاریخی و موضوعی این رابطه، به‌تنهایی جای پرداخت نمایشی نابرابر را پر نمی‌کند. بیسیل رنسوم و بازی قدرت کریستوفر ریو در نقش بیسیل، شخصیتی را بازی می‌کند که جذابیت اجتماعی‌اش با محافظه‌کاری فکری او در تضاد است.

او نه صرفاً رقیبی شرور برای اولیو است و نه مردی که عشقش بتواند باورهای سیاسی‌اش را بی‌اثر کند. حضورش یادآور این نکته است که سلطه گاه با خشونت عریان نمی‌آید؛ ممکن است در قالب ادب، جذابیت یا وعدهٔ امنیت و آرامش ظاهر شود. ریو این دوگانگی را با خویشتن‌داری اجرا می‌کند و لهجهٔ جنوبی شخصیت نیز به او رنگی مشخص می‌بخشد.

« این فاصله، از محدودیت‌های مهم روایت است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بااین‌همه، رقابت عاطفی میان بیسیل و اولیو همیشه از تنش لازم برخوردار نیست. اختلاف نگاهشان در گفت‌وگوها روشن است، اما گاه شخصیت‌ها بیشتر نمایندهٔ مواضعی فکری‌اند تا انسان‌هایی که در برابر هم رابطه‌ای پرکشش می‌سازند. نتیجه آن است که کشمکش موضوعی فیلم از کشمکش احساسی آن قوی‌تر به نظر می‌رسد.

تماشاگر ممکن است بحث دربارهٔ نقش زنان و مالکیت بر سرنوشت ورنا را دنبال کند، بی‌آن‌که برای رقابت عاشقانهٔ دو شخصیت اصلی به همان اندازه هیجان‌زده شود. کارگردانی، طراحی صحنه و لباس ساخت بصری فیلم از ظرافت‌های آشنای آثار Merchant Ivory بهره می‌برد: خانه‌های تاریخی، فضاهای رسمی، لباس‌های چشم‌نواز و نظمی که زندگی اجتماعی آن دوره را در قاب نگه می‌دارد.

این جزئیات صرفاً تزئینی نیستند؛ محیطی می‌سازند که در آن پوشش، آداب معاشرت و حضور در جمع، بخشی از تعریف جایگاه اجتماعی شخصیت‌هاست. فیلم با دقتی سنجیده جهان خود را می‌آراید و به‌جای نمایش پرزرق‌وبرق گذشته، بر کیفیت ملموس فضا و مناسبات آن تکیه می‌کند. از مکان‌های فیلم‌برداری نیز بناهایی در بوستون و رودآیلند در میان گزینه‌های اصلی بوده‌اند.

کارگردانی James Ivory اغلب بر مکث، نگاه و گفت‌وگوی طولانی تکیه دارد. این انتخاب با منشأ ادبی اثر سازگار است، اما همیشه به سود سینما عمل نمی‌کند. وقتی سکوت‌ها حامل تنش پنهان‌اند، ریتم آرام فیلم عمق می‌سازد؛ هنگامی که صحنه‌ها صرفاً اطلاعات یا مواضع را تکرار می‌کنند، همان آرامش به کندی و کش‌آمدن بدل می‌شود.

« بااین‌همه، رقابت عاطفی میان بیسیل و اولیو همیشه از تنش لازم برخوردار نیست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بنابراین، ظرافت بصری فیلم و صبر روایی‌اش دو روی یک انتخاب‌اند: اولی جهان را غنی می‌کند و دومی گاهی تماشاگر را از آن دور می‌سازد. ریتم و محدودیت‌های روایت «The Bostonians» برای مخاطبی که انتظار پیشروی سریع داستان یا گره‌گشایی‌های پرشتاب دارد، اثری دشوار خواهد بود. روایت زمان زیادی را صرف شکل‌دادن به فضای اجتماعی و نشان‌دادن رقابت میان شخصیت‌ها می‌کند، اما در برخی بخش‌ها حرکت داستانی آن‌قدر اندک است که تکرار احساس می‌شود.

فیلم در صحنه‌هایی که گفت‌وگوها لایه‌های تازه‌ای از شخصیت‌ها را آشکار می‌کنند، از مکث‌هایش بهره می‌برد؛ اما هرگاه همان کشمکش با صورت‌بندی مشابه بازمی‌گردد، ضرباهنگ فرساینده می‌شود. این کندی تنها مسئلهٔ سلیقه نیست؛ بر اثر عاطفی فیلم نیز تأثیر می‌گذارد. اگر رابطهٔ مرکزی برای تماشاگر باورپذیر نباشد، صحنه‌های طولانیِ تأکید بر آن ممکن است به‌جای تشدید احساس، فاصله ایجاد کنند.

از سوی دیگر، بازی ردگریو و کیفیت طراحی دوره‌ای مانع می‌شوند فیلم کاملاً بی‌رمق شود. این عناصر آن را سرپا نگه می‌دارند، اما نمی‌توانند همهٔ لحظات کم‌کشش روایت را به تجربه‌ای زنده تبدیل کنند. جمع‌بندی «The Bostonians» در بهترین لحظاتش دربارهٔ مرز باریک میان آرمان‌خواهی و تصاحب است: دربارهٔ زنی که می‌خواهد دیگری را به سوی آزادی ببرد، مردی که آزادی را در قالبی سنتی محدود می‌کند، و دختری که باید صدای خود را در میان خواسته‌های هر دو پیدا کند.

بازی پرشور ونسا ردگریو، فضای تاریخی چشم‌نواز و پرداخت نسبتاً جسورانهٔ رابطهٔ اولیو و ورنا، فیلم را از یک درام دوره‌ای معمولی فراتر می‌برند. اما این دستاوردها با روایتی کند، رابطه‌ای که همیشه از نظر عاطفی قانع‌کننده نیست، و بخش‌هایی کم‌رمق همراه شده‌اند. فیلم بیش از آن‌که با حادثه و هیجان پیش برود، بر گفت‌وگو، رفتارهای اجتماعی و تناقض‌های شخصیت‌ها تکیه دارد؛ انتخابی که گاه به ظرافت می‌انجامد و گاه به ملال.

« این کندی تنها مسئلهٔ سلیقه نیست؛ بر اثر عاطفی فیلم نیز تأثیر می‌گذارد. »

جمع‌بندی

حاصل، اثری نابرابر اما قابل‌تأمل است: فیلمی که شاید همهٔ مخاطبان را با داستان عاشقانه‌اش همراه نکند، اما با اجرای ردگریو و پرسش‌هایش دربارهٔ قدرت، جنسیت و حق انتخاب، در ذهن باقی می‌ماند.