وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

روایتی میان عدالت و انتقام فیلم نیجریایی «The Black Book» از طرحی آشنا آغاز می‌شود: پدری داغ‌دیده می‌کوشد بی‌گناهی پسرش را ثابت کند، درحالی‌که پلیس فاسد و صاحبان قدرت حقیقت را زیر لایه‌ای از اتهام و ارعاب پنهان کرده‌اند. اما فیلم به‌تدریج روشن می‌کند که مسئله فقط پاک‌کردن نام یک قربانی نیست؛ پدر نیز ناگزیر است با گذشته‌ای روبه‌رو شود که سال‌ها از آن فاصله گرفته است.

همین برخورد میان سوگ امروز و گناه دیروز، به داستان ظرفیتی فراتر از یک تعقیب‌وگریز جنایی می‌بخشد. این نقد از اشاره به پیچش‌های اصلی و سرانجام داستان پرهیز می‌کند. کافی است گفت فیلم می‌خواهد در آنِ واحد یک تریلر انتقامی، درامی دربارهٔ رستگاری و روایتی سیاسی دربارهٔ فساد نهادی باشد.

این جاه‌طلبی، گاه به اثر عمق می‌دهد و گاه آن را از انسجامی که برای پیش‌بردن همهٔ این لایه‌ها نیاز دارد، دور می‌کند. پدر، بازیگر و بار سوگ مهم‌ترین تکیه‌گاه فیلم، بازی Richard Mofe-Damijo در نقش پدر داغ‌دیده است. او شخصیت را صرفاً به چهره‌ای خشمگین و آمادهٔ انتقام فرو نمی‌کاهد. در حضورش، اندوهی فروخورده دیده می‌شود؛ گویی مردی که زمانی به خشونت خو گرفته، اکنون می‌کوشد خود را در زندگی‌ای تازه تعریف کند، اما گذشته اجازه نمی‌دهد این بازتعریف آسان باشد.

همین تضاد، به شخصیت جاذبه‌ای تراژیک می‌دهد. قدرت بازی او بیش از آن‌که در نمایش‌های پرهیاهو باشد، در وقفه‌ها و نگاه‌های سنگینش جلوه می‌کند. سکوت‌های شخصیت، گاهی از دیالوگ‌ها رساترند: سکوت مردی که هم از فقدان فرزندش زخمی است و هم از آنچه پیش‌تر کرده، آسوده نیست. فیلم در بهترین لحظاتش از همین دوگانگی بهره می‌گیرد؛ نیرویی که می‌خواهد عدالت را برقرار کند، اما ابزارهایش را از جهان خشونتی وام می‌گیرد که مدعی رویارویی با آن است.

« همین برخورد میان سوگ امروز و گناه دیروز، به داستان ظرفیتی فراتر از یک تعقیب‌وگریز جنایی می‌بخشد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

در کنار او، Ade Laoye در نقش روزنامه‌نگار جوان، وجه دیگری از داستان را نمایندگی می‌کند: اصرار بر ثبت حقیقت و شکستن سکوتی که قدرت بر جامعه تحمیل می‌کند. حضور او امکان می‌دهد روایت تنها در مسیر انتقام شخصی نماند و به پرسشی عمومی‌تر برسد: وقتی نهادهای رسمی از پاسخ‌گویی سر باز می‌زنند، چه کسی می‌تواند حقیقت را زنده نگه دارد؟

عدالت؛ آرمان یا پوشش انتقام؟ هستهٔ اخلاقی فیلم در مرز لغزندهٔ عدالت و انتقام شکل می‌گیرد. قهرمان می‌خواهد نام پسرش را از اتهامی ناروا پاک کند، اما مسیر رسیدن به حقیقت به‌سرعت با خشونت درهم می‌آمیزد. اثر از این تضاد آگاه است و گذشتهٔ شخصیت را به ابزاری برای پیچیده‌کردن داوری مخاطب بدل می‌کند: آیا مردی که زمانی در خدمت قدرت به خشونت دست زده، اکنون می‌تواند خود را مدافع عدالت بداند؟

آیا هدفی درست، روش‌هایی خشن را توجیه می‌کند؟ این پرسش‌ها جذاب‌اند، اما فیلم همیشه فرصت نمی‌یابد آن‌ها را به اندازهٔ کافی بپروراند. گاهی بار درام چنان بر دوش حرکت داستانی و افشاگری‌های پیاپی قرار می‌گیرد که تأمل اخلاقی نیمه‌تمام می‌ماند. بااین‌حال، ایدهٔ بازگشت یک مرد به گذشتهٔ خشونت‌بارش برای رویارویی با فساد امروز، به فیلم نیرویی فراتر از یک داستان انتقام متعارف می‌دهد.

فساد و زمینهٔ اجتماعی داستان فساد در «The Black Book» صرفاً مانعی برای قهرمان نیست؛ بخشی از منطق جهانی است که فیلم می‌سازد. پلیس، سیاست و قدرت اقتصادی در شبکه‌ای از مصلحت و پنهان‌کاری به هم گره خورده‌اند و فرد عادی در برابرشان بی‌پناه به نظر می‌رسد. این تصویر، داستان را به تجربه‌ای اجتماعی پیوند می‌زند و یادآور می‌شود که بی‌عدالتی در چنین روایتی فقط نتیجهٔ رفتار یک شخصیت شرور نیست؛ می‌تواند محصول سازوکاری باشد که مسئولیت را پیوسته از دستی به دست دیگر می‌سپارد.

« هستهٔ اخلاقی فیلم در مرز لغزندهٔ عدالت و انتقام شکل می‌گیرد. »

شخصیت‌ها و اجرا

بستر لاگوس نیز به اثر هویتی متمایز می‌بخشد. شهر تنها پس‌زمینه‌ای برای تعقیب و درگیری نیست؛ جغرافیای داستان، با فضاهای عمومی و خصوصی و تفاوت میان چهرهٔ رسمی و واقعیت پنهان، در ساختن حس ناامنی نقش دارد. فیلم از این زمینه بهره می‌برد تا جهانش را از تریلرهای جنایی آشنای دیگر متمایز کند.

بااین‌حال، گاه چنان مشتاق گسترش دامنهٔ سیاسی روایت است که تمرکز بر تجربهٔ انسانی شخصیت‌ها کم‌رنگ می‌شود. روایت پرشاخه و مشکل انسجام فیلم در آغاز، مسیر عاطفی روشنی دارد: سوگ، اتهام ناروا و تلاش برای کشف حقیقت. اما با پیش‌روی داستان، خرده‌روایت‌ها و اطلاعات تازه به سرعت وارد می‌شوند.

بخشی از این گسترش، دامنهٔ فساد و پیوندهای پنهان میان شخصیت‌ها را ملموس‌تر می‌کند؛ بخشی دیگر به روایتی می‌انجامد که گاه بیش از آن‌که پیچیده باشد، پراکنده به نظر می‌رسد. پیچش‌های متعدد می‌توانند کنجکاوی مخاطب را حفظ کنند، ولی غافلگیری به‌تنهایی انسجام نمی‌آفریند. بعضی تغییر مسیرها چنان ناگهانی رخ می‌دهند که به‌جای آن‌که معنای پیشین رویدادها را عمیق‌تر کنند، رشتهٔ عاطفی داستان را قطع می‌کنند.

در نتیجه، فیلم میان چند مرکز ثقل مردد می‌ماند: رنج پدر، حقیقت‌جویی روزنامه‌نگار، گذشتهٔ قهرمان و سازوکار سیاسی فساد. هر یک ظرفیت یک محور روایی را دارند، اما پیوندشان همیشه به اندازهٔ کافی طبیعی و هموار نیست. ریتم و ساختار دراماتیک با مدت‌زمانی بیش از دو ساعت، فیلم برای گسترش جهان و شخصیت‌هایش فرصت دارد؛ اما این فرصت همیشه به سود آن عمل نمی‌کند.

« بستر لاگوس نیز به اثر هویتی متمایز می‌بخشد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بخش‌هایی از روایت بیش از نیاز مکث می‌کنند، درحالی‌که برخی اطلاعات مهم یا دگرگونی‌های شخصیتی سریع‌تر از حد لازم عرضه می‌شوند. حاصل، ریتمی نابرابر است: داستان گاه با تأمل پیش می‌رود و گاه ناگهان چند گره را روی هم می‌گذارد. این ناهماهنگی در میانهٔ فیلم محسوس‌تر می‌شود، جایی که بار اطلاعاتی افزایش می‌یابد، اما مسیر عاطفی همیشه به همان اندازه روشن نمی‌ماند.

اگر برخی رخدادها با فاصله‌ای سنجیده‌تر و پیوندهای علت‌ومعلولی محکم‌تری کنار هم قرار می‌گرفتند، تأثیر افشاگری‌ها بیشتر و ماندگاری سوگ شخصیت اصلی عمیق‌تر می‌شد. فیلم مادهٔ داستانی فراوانی دارد؛ مسئله آن است که هر ایده برای اثرگذاری، به فضای کافی نیاز دارد. تصویرپردازی و جهان بصری فیلم‌برداری و قاب‌بندی‌ها در ساختن فضای تیرهٔ جنایی نقش مؤثری دارند.

ترکیب‌بندی بسیاری از نماها سنجیده است و تصویر می‌کوشد حس محاصره، پنهان‌کاری و مراقبت دائمی را منتقل کند. فضاهای کم‌نور و قاب‌های بسته با وضعیت شخصیت‌هایی هماهنگ‌اند که در جهانی پر از راز و تهدید حرکت می‌کنند. این انتخاب‌های بصری به فیلم کیفیتی جدی می‌بخشند و از همان ابتدا اعلام می‌کنند که با روایتی خوش‌خیال و بی‌هزینه روبه‌رو نیستیم.

اما تیرگی گاهی از فضاسازی به مانع دیداری بدل می‌شود. در برخی صحنه‌های شبانه، جزئیات چندان خوانا نیستند و سایه‌ها بیش از آن‌که تعلیق بسازند، بخشی از کنش را می‌پوشانند. بنابراین، زبان تصویری فیلم هم نقطهٔ قوت است و هم محدودیت: قاب‌ها اغلب چشم‌نواز و هدفمندند، اما نورپردازی همیشه میان حال‌وهوا و وضوح تعادل برقرار نمی‌کند.

« حاصل، ریتمی نابرابر است: داستان گاه با تأمل پیش می‌رود و گاه ناگهان چند گره را روی هم می‌گذارد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

اکشن و میزانسن خشونت صحنه‌های اکشن قرار است نشان دهند قهرمان هنوز توان بازگشت به جهانی را دارد که سال‌ها از آن فاصله گرفته است. بااین‌حال، اجرا در بسیاری از لحظات به اندازهٔ بازی محوری فیلم قانع‌کننده نیست. مبارزه‌ها گاه ضرباهنگی کم‌اثر دارند و برخوردها وزن فیزیکی لازم را منتقل نمی‌کنند؛ در بعضی موارد نیز نحوهٔ اجرای حرکت‌ها مصنوعی به نظر می‌رسد.

این ضعف، به‌ویژه وقتی داستان از مهارت و هراس‌انگیز بودن قهرمان سخن می‌گوید، فاصله‌ای میان ادعای روایت و آنچه روی پرده دیده می‌شود پدید می‌آورد. خشونت البته تنها برای هیجان‌آفرینی به کار نمی‌رود؛ قرار است یادآور باشد که راه انتقام، قهرمان را دوباره به همان چرخه‌ای می‌کشاند که می‌خواهد از آن عبور کند.

اما وقتی طراحی صحنه‌ها به اندازهٔ کافی دقیق نیست، این معنای اخلاقی نیز بخشی از اثرگذاری خود را از دست می‌دهد. فیلم در درام انسانی‌اش متقاعدکننده‌تر از لحظات رزمی‌اش عمل می‌کند. جمع‌بندی «The Black Book» اثری بلندپروازانه است که می‌خواهد تریلری پرتعلیق را با داستانی دربارهٔ سوگ، مسئولیت و فساد سیاسی پیوند بزند.

بازی Richard Mofe-Damijo، وجه انسانی و سنگین قصه را حفظ می‌کند و تلاش شخصیت‌ها برای مقابله با خاموش‌کردن حقیقت، به روایت نیروی عاطفی و اجتماعی می‌دهد. تصویرپردازی سنجیده و فضای تیره نیز به فیلم هویتی قابل‌تشخیص می‌بخشند. در برابر این امتیازها، روایت گاه میان چند خط داستانی پراکنده می‌شود، ریتمش نوسان دارد و صحنه‌های اکشن به اندازهٔ ایدهٔ مرکزی قدرت ندارند.

« بااین‌حال، اجرا در بسیاری از لحظات به اندازهٔ بازی محوری فیلم قانع‌کننده نیست. »

جمع‌بندی

بااین‌همه، فیلم به‌واسطهٔ پرسش‌های اخلاقی و زمینهٔ اجتماعی‌اش از یک سرگرمی جنایی صرف فراتر می‌رود. نتیجه اثری نابرابر اما قابل‌توجه است: فیلمی که در بازی و مضمون، ظرفیت چشمگیری نشان می‌دهد، هرچند برای رساندن همهٔ ایده‌هایش به انسجامی کامل، به پالایش بیشتری نیاز دارد.

« بااین‌همه، فیلم به‌واسطهٔ پرسش‌های اخلاقی و زمینهٔ اجتماعی‌اش از یک سرگرمی جنایی صرف فراتر می‌رود. »